قصهای از ایران صفوی در قاب تلویزیون | در بازار شاهعباسی، دوربینها روشن میشوند
همشهری آنلاین: در گوشهای صدای گفتوگوی آدمها شنیده میشود، جایی بساط فروش هندوانه برپاست و کمی آنطرفتر کتابخانهای در دل دکورهای تاریخی دیده میشود. بخشی از شهرک، بازار اصفهان در دوره صفویه را تداعی میکند؛ فضایی که قرار است محل روایت قصه «شکیب عیار» باشد. قدم زدن در این بخش از شهرک، با تماشای یک دکور ساده تفاوت دارد. رفتوآمد عوامل، گفتوگوهایی که از میان حجرهها شنیده میشود و جزئیاتی که در معماری فضا به چشم میآید، حالوهوای یک شهر را شکل داده است. برای لحظاتی میتوان تصور کرد در بازار قدیمی اصفهان قدم میزنیم؛ اما صدای «کات» کارگردان، ما را دوباره به پشت صحنه یک مجموعه تلویزیونی بازمیگرداند.
سیدعلی هاشمی، کارگردان «شکیب عیار»، ضبط صحنه را متوقف میکند. رضا لشگری، دستیار اول کارگردان، به سمت عوامل میرود تا نکات موردنظر را منتقل کند. بازیگران و گروه صحنه برای برداشت بعدی آماده میشوند و چند دقیقه بعد، کتابخانه بار دیگر به محل اجرای قصه تبدیل میشود. دوربینها آمادهاند و ضبط از سر گرفته میشود. «شکیب عیار» به تهیهکنندگی بهروز مفید و کارگردانی سیدعلی هاشمی، محصول سیمافیلم است؛ مجموعهای که داستان آن در دوره صفویه میگذرد و تلاش دارد مخاطب را با بخشی از تاریخ و فرهنگ ایرانی آشنا کند. آنچه در پشت صحنه این سریال دیده میشود، ترکیبی از طراحی فضا، بازی بازیگران، هماهنگی گروه تولید و توجه به جزئیاتی است که برای بازسازی یک دوره تاریخی اهمیت دارند.
فیلمنامه؛ نقطه شروع یک مجموعه سیدعلی هاشمی، کارگردان سریال، درباره پذیرفتن این پروژه، مهمترین عامل را فیلمنامه میداند. او معتقد است داستان، اصلیترین عنصر جذابیت یک مجموعه تلویزیونی است و فیلمنامه «شکیب عیار» با جزئیات و ساختار مناسب، از همان ابتدا نظرش را جلب کرده است. هاشمی میگوید پیشنهاد بهروز مفید و مطالعه فیلمنامه، انگیزه اصلی او برای حضور در این پروژه بود. به گفته این کارگردان، متن داستان به اندازهای کامل و دقیق نوشته شده بود که نیازی به تغییر اساسی در آن احساس نمیکرد. با این حال، در جریان تولید و پرداخت جزئیات، تعامل با نویسنده و ارائه پیشنهادها همچنان ادامه داشته و این همکاری به شکلگیری بهتر بخشهایی از اثر کمک کرده است. در یک مجموعه تاریخی، فیلمنامه تنها مسیر حرکت شخصیتها را مشخص نمیکند؛ بلکه به طراحی فضای داستان، شکل روابط و جزئیات رفتاری آنها نیز جهت میدهد. آنچه در شهرک غزالی بازسازی شده، باید با قصه هماهنگ باشد و در کنار بازیها، مخاطب را به زمان و مکان روایت نزدیک کند.
روایت تاریخ و هویت ایرانی بهروز مفید، تهیهکننده مجموعه، نیز علاقه به آثار تاریخی را یکی از دلایل پذیرفتن این پروژه عنوان میکند. او معتقد است ساخت چنین مجموعههایی فرصتی برای معرفی فرهنگ ایرانی و آشنایی مخاطبان با بخشهایی از تاریخ و تمدن کشور فراهم میکند. از نگاه مفید، آثاری که در بستر تاریخ ایران روایت میشوند، میتوانند بخشی از شناخت مخاطب از گذشته و هویت فرهنگی خود را شکل دهند. همین ویژگی، «شکیب عیار» را به پروژهای تبدیل کرده که علاوه بر قصهگویی، به بازنمایی فضای تاریخی و فرهنگی ایران توجه دارد. انتخاب کارگردان نیز یکی از تصمیمهای مهم در مسیر تولید این مجموعه بوده است. مفید درباره همکاری با سیدعلی هاشمی توضیح میدهد که تجربه او در مجموعه «مستوران» و ارزیابی تواناییهایش، زمینه این انتخاب را فراهم کرده است. به گفته تهیهکننده، فراهم کردن فرصت برای کارگردانان جوان، در کنار توجه به توانایی و تجربه آنها، از ضرورتهای تولید آثار تازه تلویزیونی است و همراهی یک گروه حرفهای میتواند به پیشبرد بهتر پروژه کمک کند. گروهی بزرگ در یک مسیر طولانی کارگردان «شکیب عیار» انتخاب بازیگران را تنها بر اساس توانایی بازیگری انجام نداده است. او با اشاره به تجربه سالها فعالیت در حوزه دستیاری کارگردان، اخلاق حرفهای، صبوری و توانایی همراهی در پروژههای طولانی را از معیارهای مهم انتخاب بازیگران میداند. هاشمی تولید یک مجموعه تاریخی را به مسیری طولانی تشبیه میکند که بازیگران و عوامل باید بتوانند در طول آن همراه یکدیگر باشند. به همین دلیل، در انتخاب بازیگران تلاش شده افرادی حضور داشته باشند که علاوه بر توانایی اجرای نقش، ظرفیت همکاری و همراهی با شرایط تولید را نیز داشته باشند.
به گفته بهروز مفید، این مجموعه حدود ۹۲ بازیگر دیالوگگو دارد که نزدیک به ۲۰ نفر از آنها در گروه بازیگران اصلی قرار میگیرند. گستردگی بازیگران و حضور تعداد زیادی از آنها در بخشهای مختلف تولید، از ویژگیهایی است که برنامهریزی این مجموعه را پیچیدهتر میکند. در آثار تاریخی، محدودیتهای مالی، شرایط لوکیشن و نیاز به همراهی طولانی بازیگران، از جمله چالشهایی است که گروه تولید با آن مواجه است.
وقتی گذشته در شهرک غزالی جریان دارد در شهرک غزالی، صحنه کتابخانه دوباره آماده ضبط است. عوامل در جای خود قرار میگیرند، بازیگران برای اجرای بعدی آماده میشوند و کارگردان جزئیات صحنه را بررسی میکند. فضای بازار و ساختمانهای تاریخی، حالا بخشی از یک روایت تلویزیونی شدهاند؛ روایتی که باید در کنار قصه، مخاطب را با محیط و حالوهوای دوره صفویه همراه کند. تولید مجموعههای تاریخی، تنها به حضور بازیگران در لباسهای قدیمی محدود نمیشود. ساخت فضا، هماهنگی میان دکور و میزانسن، طراحی صحنه و توجه به جزئیات، از عواملی است که به باورپذیری روایت کمک میکند. شهرک غزالی با مجموعه فضاهای بازسازیشده خود، امکان شکلگیری چنین جهانهایی را فراهم کرده است؛ جهانی که در آن، یک کتابخانه، بازار یا کوچه قدیمی میتواند به محل وقوع بخشی از داستان تبدیل شود. صدای «کات» بار دیگر شنیده میشود. گروه برای اصلاح صحنه آماده میشود و ضبط ادامه پیدا میکند. در فاصله میان برداشتها، شهرک همچنان پر از رفتوآمد است؛ اما با روشن شدن دوربین، همه چیز به قصه بازمیگردد. «شکیب عیار» در همین رفتوآمد میان دکور و روایت، گذشته و حال، در حال شکلگیری است. قصهای که از دل تاریخ ایران بیرون آمده و قرار است با زبان تلویزیون، بار دیگر بخشی از آن گذشته را پیش روی مخاطبان قرار دهد.