نقد و بررسی تاریخ سینمای پنج قاره تالیف مهدی تهرانی | سفری به دنیای هنرهفتم بهروایت ملتها (۱)
دکتر علی ملائکه- همشهری آنلاین: اگر سینما را فقط هالیوود و چند نام آشنای اروپایی میدانید، «تاریخ سینمای پنج قاره» شما را به نقشهای بزرگتر میبرد؛ نقشهای که در آن بحرین، اردن و افغانستان هم سینمای خودشان را دارند و قصههایی برای گفتن. جلد اول به سینمای آسیا، جلد دوم به سینمای اروپا، جلد سوم به سینمای آفریقا، جلد چهارم به سینمای آمریکا و جلد پنجم به سینمای اقیانوسیه اختصاص دارد و شامل ۱۷۷ مدخل مستقل است. مطالب این مجموعه نخستین بار در ۲۴ اسفند ۱۳۹۲ در صفحه سینمایی همشهری آنلاین و در مجله سینمای کشورهای جهان منتشر شد و اکنون، پس از نزدیک به سیزده سال، در ویراست سوم همان مقالات بهروزشده در قالب کتاب گرد آمدهاند. از ۱۳۹۲ به بعد، این نوشتهها در سایتهای تخصصی و دانشنامههای برخط و آزاد و فضای مجازی مرجع بودهاند.
سینما از اروپا آغاز شد، اما در هیچ جا فقط تکرار یک الگو نماند. هر سرزمین با تاریخ، زبان، اقتصاد، سیاست و فرهنگ خودش سینمایی با چهرهای مستقل ساخت. گاهی سینما آینه تحولات اجتماعی بود، گاهی روایتگر هویت ملی، و گاهی زبان مشترک آدمهایی که زبان مشترکی نداشتند. مهدی تهرانی، با پیشینه تحصیل در مطالعات تاریخ سینما و مطالعات فیلم، در این مجموعه به فهرستکردن فیلمها و نامهای مشهور بسنده نمیکند. او تاریخ سینمای هر کشور را در بستر جغرافیا و تاریخش میبیند و جریانهای مهم، چهرههای اثرگذار و کارگردانان شاخص را نیز معرفی میکند. هر سینما مستقل است و در عین حال بخشی از تاریخ عمومی سینمای جهان.
دامنه مجموعه از سینمای آمریکا و اروپا تا آسیا، آفریقا و اقیانوسیه میرسد. سرزمینهایی مثل هنگکنگ نیز در کنار کشورهای مستقل جا دارند تا تنوع هویتی سینمای امروز دیده شود. مدخلها در هر جلد بهترتیب الفبایی چیده شدهاند و میتوان آنها را مثل دانشنامهای سراغ گرفت.
این کتاب برای دانشجویان سینما، پژوهشگران مطالعات فیلم، روزنامهنگاران، منتقدان و همه دوستداران جدی هنر هفتم نوشته شده است؛ هم مرجعی برای مطالعه تطبیقی است و هم دعوتی به سفر: سفری در تاریخ و فرهنگ ملتها از دریچه دوربین، تا ببینیم سینما با همه تفاوت زبانها و جغرافیاها چگونه یکی از فراگیرترین زبانهای فرهنگی جهان شد. دکتر مهدی تهرانی خود بیش از ۳۰ سال است که در عرصه تدریس سینما، روزنامهنگاری و نقد فیلم فعالیت دارد. «تاریخ سینمای پنج قاره» تلاشی برای عبور از مرزهای شناختهشده سینمای تجاری و توجه به گسترهای وسیعتر از تجربههای سینمایی بشر است.
مجموعه «تاریخ سینمای پنج قاره» نخست در صفحه سینمایی همشهری آنلاین و تحت عنوان «مجله سینمای کشورهای جهان» شکل گرفت تا بهاختصار به روند پیدایش و بالندگی سینما در کشورهای جهان بپردازد و فرهنگ هر ملت را شاهد مثالی برای ظهور سینمای همان سرزمین قرار دهد. نخستین ویراست آن، که روند سینما را از ۱۸۹۵ تا ۲۰۱۰ دنبال میکرد، در سال ۱۳۹۳ (۲۰۱۴) فراهم آمد. اکنون پس از بیش از یک دهه، ویراست سوم با بازه ۱۸۹۵ تا ۲۰۲۶ به خواننده تقدیم میشود.
علاقه به تاریخ سینما، فرهنگ مردم و ادبیات فولکلور و عامه از آغاز نوجوانی با من همراه بود. در آن سالهای آخر دانشجویی، که در آستانه سیسالگی بودم، کتاب میخواندم، فیش برمیداشتم و برای مطبوعات یادداشت مینوشتم، بیآنکه گمان کنم روزی این یادداشتها کتابی هرچند برخط شود. اکنون، در ویراست سوم و در آستانه ۶۰ سالگی، حاصل نزدیک به سیوپنج سال یادداشتبرداری، تدریس، روزنامهنگاری و نقد فیلم و بازبینی مکرر آنها به این نوشتار انجامیده است. در این سالها وامدار استادانی بودهام که بخش بزرگی از آموختههایم از ایشان است و بسیاریشان اکنون در میان ما نیستند. در اواخر دهه ۶۰ در دانشگاه تهران از مرحوم رضا سیدحسینی و مرحوم عبدالله انوار فرهنگنویسی، شیوه مدخلنویسی و اصول ترجمه مدخل را آموختم؛ راهورسمی که در نگارش مدخلهای این مجموعه از آن بهره بردهام. اصول نخستین سینما را نیز در دانشکده سینما تئاتر از مرحوم دکتر اکبر عالمی فراگرفتم. در کالج دانشگاهی لندن، در سال نخست کارشناسی ارشد مطالعات تاریخ سینما (۱۹۹۰)، از آخرین دانشجویان مرحوم آرتور نایت بودم و او یک سال بعد در استرالیا درگذشت. در دانشگاه مکگیل از سرکار خانم پروفسور کریستین راس و در دانشگاه برکلی از مرحوم آرتور آسا برگر، که در آنجا استاد بازنشسته میهمان بود، درس گرفتم. یاد همه ایشان را گرامی میدارم و هرچه در این مجموعه استوار است، از آموختههای ایشان است.
عنوان مجموعه را «تاریخ سینمای پنج قاره» گذاشتهام و کشورها را در قالب پنج قاره و در پنج جلد دستهبندی کردهام. جلد اول به سینمای آسیا اختصاص دارد. اندیشیدم اگر سینمای کشورهای همسایه را پشت سر هم بیاورم، خواننده با متن قرابت بیشتری پیدا میکند. وقتی تاریخ سینمای جهان عرب را نوشتم، بدیهی بود که کشورهای آسیایی و آفریقایی را باید از هم جدا کنم؛ با این حال روند اصلی را حفظ کردم، یعنی تأثیر جغرافیا، بضاعت مادی و معنوی دولتها و علاقه مردم که بافتی تا حدی مشترک و در عین حال متفاوت پدید آورده است.
از عمر سینما بیش از یک قرن میگذرد و در این مدت، بیشتر کشورها با توجه به بضاعت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و مهمتر از همه اوضاع اقتصادی و پیشینه تاریخی، سینما را در بافت جامعه خود پروراندند. خاستگاه سینما در اروپای غربی بود و فرانسه در آغاز قرن بیستم مهد سینما و ادبیات نامیده میشد. بهسبب اوضاع جغرافیایی و فرهنگی، کمکم آلمان، ایتالیا و بعدها انگلستان نیز به این جنبش نوین هنری پیوستند. تا اوایل ۱۹۱۵ اروپا همچنان مهد سینما بود، اما با مهاجرت ستارگان سینما به آمریکا و سرمایهگذاری عظیم بخش خصوصی، آمریکا یکباره به پایگاه اصلی سینمای جهان بدل شد. جنگهای جهانی اول و دوم ارزش خبری و رسانهای سینما را بر همگان ثابت کرد و پس از جنگ، در دوره جنگ سرد، جنبه هنری سینما بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت. اکنون بیش از هفت دهه از جنگ جهانی دوم میگذرد و مفهوم ژانر دیگر همان انگارههای پیشین نیست.
هنر در طول تاریخ از فرهنگ ملتها تأثیر پذیرفته و در بستر آن پدیدار شده است و سینما، هنر هفتم، به دلایلی چون فراگیرتر بودن، بیش از دیگر هنرها در میان مردم جا باز کرد. به همین سبب رد پای حکومتها، دولتها، ایدئولوژیها و حتی طبقه ثروتمند را در تاریخ سینما میتوان دید. در بنیانگذاری هالیوود، صاحبان مستغلات و املاک نقشی مؤثر داشتند، بیآنکه الزاماً با هنر آشنا باشند؛ اما در حوزه سیاست داستان فرق میکند. در مدخل سینمای کشورهایی مانند چین، تایوان و کشورهای آسیای جنوب شرقی، مفهوم کمونیسم، چه در حمایت و چه در مقابله با آن، با سینما پیوند خورده بود. طی سالهای ۱۹۴۵ تا ۱۹۶۰، دوران پسااستعماری، بسیاری از کشورها هنوز تحت حاکمیت دولتی بیگانه بودند. در این سالها سینما، اگرچه بهواسطه همین دولتها به لایهها و فرهنگ ملتها راه یافت، بهرهبرداری سیاسی و نه هنری از آن ارزشهای هنریاش را کمرنگ کرد. اما پس از استقلال، داستان سینما رنگ و بویی دیگر یافت.
از دهه ۱۹۸۰ تا امروز، جهان شاهد جنگهای گستردهای در آسیا، اروپا و آفریقا بوده است. جنگ ایران و عراق، جنگ خلیج فارس، حمله آمریکا به افغانستان و عراق، جنگ عربستان با یمن، جنگ حماس و اسرائیل، درگیری حزبالله و اسرائیل و حمله آمریکا و اسرائیل به ایران گوشهای از این رخدادهای تلخاند که سالها بعد در تاریخ سینما ثبت شدند؛ اما همین جنگها به نابودی سالنهای سینما، ناامیدی مردم و توقف تولید هم انجامیدند. برای نمونه، در مدخلهای سینمای سوریه و عراق ناگزیر هنوز بر منابع حدود سال ۲۰۰۳ تکیه کردهام، چون منابع مستقل، مکتوب و برخط کمتری یافتم.
این کتاب را بیشتر برای دانشجویان و علاقهمندانی نوشتهام که سینما را از ته دل دنبال میکنند. به همین سبب کوشیدهام از مفاهیم کلان و اصطلاحات تخصصی کمتر بهره ببرم و هرجا ناگزیر شدم، توضیح کوتاهی در پی آن آوردهام. در ویراست سوم همه مدخلها بازخوانی و بهروزرسانی شدهاند، اطلاعات تاریخی و آماری دقیقتر شدهاند و نگارش متنها پیراستهتر شده است. مجموعه در پنج جلد، ۱۷۷ مدخل مستقل دارد و جلد اول شامل ۴۲ مدخل است. در پایان هر مدخل، منابعی را که از آنها بهره بردهام آوردهام تا خوانندهای که بخواهد، بتواند راه را ادامه دهد.
چند نکته درباره شیوه کار را باید بگویم. نخست آنکه ترجمه عناوین غیرانگلیسی را با چندین منبع مطابقت دادهام؛ با اینهمه ممکن است در مواردی خطا کرده باشم. نامهای اشخاص نیز، بهویژه در زبانهایی که الفبای دیگری دارند، در منابع گوناگون به شکلهای مختلف آمدهاند و در این موارد رایجترین و مستندترین شکل را برگزیدهام. دوم آنکه آمار و ارقامی، مانند شمار فیلمها، سالنها و تماشاگران، به زمان گردآوریشان وابستهاند و ممکن است تغییر کرده باشند.
مدخلهای این جلد بر پایه حدود ۱۹۰ منبع نوشته شده است که فهرست آنها در پایان کتاب و بهتفکیک هر مدخل آمده. عمده این منابع متونی مکتوب به زبان انگلیسی است و در موارد کمتری به فرانسوی، عربی و آلمانی. به جز منابع انگلیسی و فرانسوی آنجا که منبعی به زبانی بود که خودم از عهدهاش برنمیآمدم، حتی گاهی یک منبع عربی یا آلمانی و روسی، شاگردان و همکاران روزنامهنگارم در واژهیابی، ترجمه و تطبیق متن یاریام کردند و سپاسگزارشان هستم. مدخلنویسی بر پایه منبع درست، بنیاد این کار است. در مدخلنویسی، هر نام، تاریخ و عنوان باید به منبعی بازگردد که بتوان به آن مراجعه کرد، و جایی که منابع با هم اختلاف داشتند، کوشیدم رایجترین و مستندترین روایت را بیاورم. با اینهمه، منابع، بهویژه برای سینماهای کمپژوهشتر، گاه کم و پراکندهاند و بعضی آمارها به زمان گردآوریشان وابستهاند. هر کاستی و لغزشی که در بازخوانی و تطبیق آنها مانده باشد، بر عهده من است و از هر یادآوری خوانندگان و صاحبنظران سپاسگزار خواهم بود.
در مدخلهای سینمای ژاپن، چین و هند، برگردان عنوان فیلمها و اصطلاحات عمدتاً به همان واژههایی نزدیک است که مخاطب ایرانی از راه نمایشها، جشنوارهها، شبکههای ویدئویی و مطبوعات فارسی در حافظه خود ضبط کرده است، حتی اگر ترجمه تحتاللفظی دقیقتری ممکن بود. این انتخاب برای آشنایی و سهولت خواننده بود و ممکن است در مواردی با ترجمههای دیگر تفاوت داشته باشد.
حجم مدخلها یکسان نیست و قصد هم نداشتم یکسان باشد. مجموعه حدود ۲۳۰ هزار کلمه دارد، اما طول هر مدخل معیار اهمیت آن سینما نیست. سه عامل در این تفاوت نقش داشتهاند. نخست قدمت سینما در هر سرزمین: کشوری که سینمایش بیش از یک قرن سابقه دارد، طبیعی است که تاریخ طولانیتری برای روایت داشته باشد. دوم نوع برخورد مردم و دولتها با سینما: در جایی که مردم سینما را پذیرفتند، دولتها از آن حمایت یا آن را کنترل کردند و فیلمسازان در این کشاکش اثری ماندگار پدید آوردند، مطلب بیشتری برای گفتن بوده است. سوم استقلال سیاسی و فرهنگی: بسیاری از سرزمینها تا دهههای اخیر مستعمره یا تابع قدرتی دیگر بودند و سینمای مستقلشان دیرتر شکل گرفت.
برای نمونه، در جلد نخست مدخل سینمای امارات متحده عربی حدود چهارصد کلمه است و مدخل سینمای پاکستان حدود چهار هزار کلمه. کوتاهی یک مدخل به معنای کماهمیتی آن سینما نیست و درازی دیگری نشانه برتری نیست؛ تنها نشان میدهد درباره هر سرزمین چه مقدار مطلب مستند در دست بوده است. امیدوارم خواننده این تفاوت را کاستی نپندارد و در ویراستهای بعدی بتوانم مدخلهای کوتاهتر را کاملتر کنم.
مدخل سینمای ایران جایگاه ویژهای دارد. نیمی از منابع آن یادداشتها و مقالههایی است که طی این سیوپنج سال برای فصلنامههای علمی و تخصصی و یا مطبوعات نوشتهام و یا جزواتی دانشگاهی بوده که برای تدریس نوشتهام و مسئولیت صحت آنها با من است. هرجا از منابع دیگر بهره بردهام، آنها را بهتفصیل در پایان همان مدخل آوردهام. بنابراین خود را از لغزش مصون نمیدانم. از خوانندگان، همکاران و دوستانی که با نقد و پیشنهادهایشان در بهتر شدن این ویراست سهم داشتند سپاسگزارم و اگر کاستیای در متن مانده، از آن من است و نظر شما را با سپاس میپذیرم.
شاید عجیب به نظر برسد، اما جمهوری آذربایجان یکی از نخستین سرزمینهایی بود که سینما به مفهوم حقیقی به آن وارد شد.
در سال ۱۸۹۸ برادران لومیر، بهواسطه آشنایانی که در روسیه تزاری داشتند، پای برخی از تجار آذربایجانی را به فرانسه باز کردند و دوربینهای محصول کارگاه این دو برادر به آذربایجان صادر شد. در همان سالها یک فرانسوی به نام الکساندر میشون به همراه یک فیلمبردار و یک کارگردان صحنه به باکو آمدند و زمینهساز فعالیتهای سینمایی اولیه شدند.
اقدامات آنها تا سال ۱۹۰۵ به ثمر نشست. با اینهمه، کار الکساندر میشون بیشتر عکاسی بود تا سینما؛ اگرچه عمده آثار او خوشبختانه هنوز در موزه ملی آذربایجان نگهداری میشود. در سال ۱۹۱۵ برادران بلژیکیتبار پیرون به باکو آمدند و توانستند تقریباً مستندهایی از این شهر بسازند، اما هنوز از فعالیتهای سینمایی داستانی خبری نبود.
تا سال ۱۹۲۰، که دوره تثبیت کمونیستها بود، سینمای ملی آذربایجان فیلمی تولید نکرده بود؛ هرچند استودیوی بزرگ سینمایی باکو رسماً در سال ۱۹۲۱ تأسیس و معرفی شده بود. سرانجام در سال ۱۹۲۴ نخستین فیلم سینمای آذربایجان با نام «برج افسانهای» ساخته شد؛ فیلمی با داستانی برگرفته از فرهنگ و اساطیر این کشور. در این دهه استعدادهای فراوانی نیز به صحنه آمدند و افرادی چون حسین عربلینسکی حتی خارج از مرزهای آذربایجان به شهرت رسیدند.
در دهههای ۱۹۴۰ تا ۱۹۹۰ آنچه در سینمای آذربایجان تولید شد جز فیلمهای سفارشی نبود. بودجه فرهنگی هر یک از جمهوریهای اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی معلوم بود و هرچه ساخته میشد سفارشی بود.
از سال ۱۹۹۱ و با تأسیس کشور جمهوری آذربایجان، اوضاع فرهنگی البته بسیار تغییر کرد، اما بدنه سینمای این کشور هنوز آنقدر ضعیف بود که تا چند سال نتوانست تولیدات خاصی داشته باشد.
آذربایجان با حدود ۸۶ هزار کیلومتر مربع وسعت و حدود ۹ میلیون نفر جمعیت، تولیدات سینمایی کمی دارد، اما با این حال تولیدات دیگر کشورها، بهویژه آثار هالیوودی و بالیوودی، در آن اکران میشود. در حال حاضر تولیدات سینمایی آذربایجان حدود ۱۸ فیلم در سال است و طبق اعلام سال ۲۰۱۳، تعداد سینماروهای این کشور در سال تقریباً ۸۰۰ هزار نفر بوده است.
از فیلمهای شاخص سالهای اخیر سینمای جمهوری آذربایجان میتوان به این آثار اشاره کرد: «۴۰» ساخته السین موسااوغلو، محصول ۲۰۰۹؛ «بمب ملی» ساخته واقف مصطفیاف، محصول ۲۰۰۴؛ «استیپ من» ساخته شمیل علیف، محصول ۲۰۱۲؛ «بوتا» ساخته ایگار نجف، محصول ۲۰۱۱؛ و «محوطه» ساخته ایگار سافات، محصول ۲۰۱۰.
هرچند سینمای اردن در میان کشورهای دارای این صنعت وزنی ندارد، کمتر کسی میداند فیلمهای بزرگی در خاک این کشور تولید شدهاند. از سال ۱۹۶۱، که نخستین بار دوربین فیلمبرداری به اردن وارد شد، تا سال ۲۰۰۷، که نخستین فیلم محصول بدنه سینمایی این کشور تولید شد، فاصلهای حدود نیم قرن وجود دارد.
در سال ۱۹۶۱ دیوید لین فقید، فیلمساز برجسته انگلیسی، فیلم تاریخی «لورنس عربستان» را در خاک اردن و در بیابانهای زیبای وادی رم ساخت. این نخستین بار بود که مردم آن دیار با سینما آشنا شدند. پس از آن، خاک اردن محل ساخت آثار تاریخی و حتی اکشن شد. به
فهرست زیر نگاهی بیندازید؛ اینها فیلمهایی هستند که از سال ۱۹۶۱ تا همین اواخر در اردن تولید شدهاند و شهرها و حومه بیابانی آن لوکیشن اصلی این آثار بودهاند: • «لورنس عربستان»، ساخته دیوید لین، محصول ۱۹۶۲، محل فیلمبرداری: وادی رم • «ایندیانا جونز: آخرین جنگ صلیبی»، ساخته استیون اسپیلبرگ، محصول ۱۹۸۹، محل فیلمبرداری: شهر پترا • «بیانیه»، ساخته برایان دی پالما، محصول ۲۰۰۷ • «جنگ برای حدیثه»، ساخته نیک برومفیلد، محصول ۲۰۰۷ • «میدان بلا (قفسه درد)»، ساخته کاترین بیگلو، محصول ۲۰۰۸ • «ترانسفورمرز: انتقام شکستخوردگان»، ساخته مایکل بی، محصول ۲۰۰۹ • «بازی منصفانه»، ساخته داگ لیمن، محصول ۲۰۱۰
طبق آمار سال ۲۰۱۳ انجمن سلطنتی فیلم اردن، شمار تولیدات سینمایی این کشور ۲۴ فیلم در سال است که البته عمده آنها مستند یا فیلم کوتاهاند. همچنین طبق اعلام همین انجمن، تعداد سینماروهای اردنی ۵۰۰ هزار نفر در سال است.
در سال ۲۰۰۸ نیز مدرسه هنر و سینمای اردن افتتاح شد که در قالب یک انستیتو فعالیت میکند و جالب اینکه به فارغالتحصیلانش مدرک کارشناسی ارشد میدهد. جشنواره فیلم در اردن وجود ندارد، اما همین آثار کوتاه سینمای اردن با جدیت در جشنوارههای فیلم کشورهای عربی شرکت میکنند.
سینمای کشورهای جزو شوروی سابق، اگرچه از بودجه فرهنگی عمومی برخوردار بود، به دلیل فضای بسته و اختناق مرسوم دولت کمونیستی چندان پیشرو و پیشگام نبود.
با این حال ارمنستان نسبت به دیگر جمهوریهای شوروی سابق از دو منظر در زمینه سینما رشد داشته است: نخست اینکه استودیوهای دولتی برای ساخت آثار سینمایی بسیار زود در این سرزمین سر و شکل گرفت، و دیگر آنکه استعدادهای نابی از دل سینمای ارمنستان قد علم کردند که تا پایان حکومت کمونیستی توانستند به کار ادامه دهند.
بعد از فروپاشی این حکومت نیز جمهوری ارمنستان روند تولید فیلم را ادامه داد، اما متأسفانه اوضاع نابسامان مالی دولت باعث شده است تعداد تولیدات سینمایی بسیار کم باشد.
نخستین استودیوی سینمایی دولتی در سال ۱۹۲۴ در ایروان، پایتخت ارمنستان، پایهگذاری شد و در ماه مارس همان سال با نام «آرمن فیلم» به بهرهبرداری رسید؛ هرچند عمده تولیدات آن فیلمهای چندحلقهای خبری یا گزارشی بود.
با این حال ظهور کارگردانی ارمنی به نام هامو بیک نظریان (۱۸۹۱–۱۹۶۵) در آن سالها باعث شد این استودیو جانی بگیرد و سرانجام در سال ۱۹۲۵ نخستین فیلم صامت و سیاهوسفید ارمنی به نام «ناموس» را او تولید و کارگردانی کرد.
ده سال پس از آن، در سال ۱۹۳۵، بیک نظریان نخستین فیلم ناطق تاریخ سینمای ارمنستان را ساخت. این فیلم، «پپو»، دریچهای گشود تا استعدادهای دیگر سینمای ارمنستان به خودباوری برسند.
بین سالهای ۱۹۴۰ تا ۱۹۵۰ خبری از تولید فیلم داستانی نبود، اما با پایان گرفتن جنگ جهانی دوم کمکم آثاری مستند و گزارشی توسط «آرمن فیلم» ساخته شد.
در دهه ۱۹۶۰ اما با ظهور سرگئی پاراجانف (۱۹۲۴–۱۹۹۰)، سینمای ارمنستان نهتنها جانی تازه گرفت، بلکه آثار او سینمای این کشور را جهانی کرد.
آنچه پاراجانف در سالهای ۱۹۶۴ تا ۱۹۸۸ کارگردانی کرد، دستکم به سبب نام و امضای او اجازه شرکت در هر جشنوارهای را داشت. پاراجانف که تقریباً پیرو اصول فیلمسازی کارگردانانی چون تارکوفسکی و پازولینی بود، به همین شیوه آثارش را در سینمای هنری و شاعرانه دنبال میکرد، تا جایی که ساخته ماندگار او «رنگ انار» (۱۹۶۸) به نوعی شناسنامه سینمای ارمنستان تاکنون شناخته میشود.
از همنسلان سرگئی پاراجانف که به نوعی سینمای ارمنستان را بین دهههای ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰ راهبری میکردند، هنریک مالیان (۱۹۲۵–۱۹۸۸) و فرونزه دوفلاتیان (۱۹۲۷–۱۹۹۷) و از نسل بعدی افرادی مانند آرتاواز پلشیان و ادموند کسایان قابل ذکرند. در حال حاضر مهمترین و معروفترین فیلمساز ارمنیتبار آتوم آگویان است.
سینمای کنونی ارمنستان سالانه حدود ۵ فیلم بلند سینمایی تولید میکند و تقریباً دو برابر همین مقدار نیز به آثار کوتاه داستانی اختصاص دارد.
تاریخ سینمای ازبکستان را میتوان به دو دوره تقسیم کرد: فعالیتهای محدود در سالهای ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۵، زمانی که در ازبکستان جمهوری شورایی خلق بخارا برقرار بود، و سالهای ۱۹۲۶ تا ۱۹۹۱، که ازبکستان با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به استقلال رسید. فیلمهای دوره شوروی به زبان روسی یا ازبکی ساخته میشد و چندین فیلم هنری نیز در این بازه زمانی تولید شد. فیلمهایی مانند «خوشحالم با تو» (۱۹۵۸)، «حرفهای همسایه» (۱۹۶۰) و مهمتر از همه «پسر بازیگوش» (۱۹۷۷)، به نویسندگی و تهیهکنندگی شهرت عباسوف، از این جملهاند. بین سالهای ۱۹۲۴ تا ۱۹۲۶ چندین استودیوی فیلمسازی بهصورت شعبهای از برخی جمهوریهای دیگر شوروی در بخارا ایجاد شد که بزرگترین آنها «سوزاپکینو» بود. یکی از مهمترین فیلمهای این استودیو «مناره مرگ» (۱۹۲۵) بود که در سراسر اتحاد جماهیر شوروی با استقبال روبهرو شد و کمابیش در خارج از شوروی نیز اکران شد. در ژوئیه ۱۹۲۵ استودیوهای کوچک با هم ادغام شدند و استودیوی «ازبک فیلم» سر و شکل گرفت. ازبک فیلم اما در حقیقت سازمانی فرهنگی ـ سینمایی تابع حزب کمونیست ازبکستان بود که بیشتر در پی اهداف ضداسلام بود و تولید مستند، فیلم خبری و فیلم بلند در دستور کارش قرار داشت.
در دوران پاکسازی استالین تنها به تعداد انگشتان یک دست از کارگردانان ازبک از این تصفیه جان سالم به در بردند که نبی گانیف و سلیمان خودجایف مهمترین آنها بودند. اگرچه نبی گانیف استعداد خود را در نویسندگی و کارگردانی سینما پیش از آن نیز نشان داده بود، پس از دوران پاکسازی بزرگ جز فیلم سفارشی نساخت. با اینهمه سلیمان خودجایف با فیلم «قبل از طلوع» (۱۹۳۳) که به ظاهر در نکوهش خاندان رومانف بود اما در اصل به تقبیح دیکتاتوری میپرداخت، قربانی شد. از این پس تا جنگ جهانی دوم و تا زمان استقلال در سال ۱۹۹۱، سینمای ازبکستان اثر خاصی ارائه نکرد، اگرچه استودیوی ازبک فیلم همواره در حال ساخت فیلمهای سفارشی بود.
سینمای کنونی ازبکستان از نظر تعداد تولید فیلم بلند در سال به عدد باورنکردنی ۵۰ اثر رسیده است، اما عمده این آثار کیفیت بسیار پایینی دارند. برخی از منتقدان سینمایی بر این باورند که سینمای ازبکستان به نوعی بالیوود آسیای میانه است که بسته به بضاعت خود تولید بالا اما بسیار کمکیفیتی دارد. «روزی که رفتند و هرگز بازنگشتند» (۱۹۸۶)، «نان داغ» (۲۰۱۸) و «اسکورپیون» (۲۰۱۸) از مهمترین تولیدات اخیر سینمایی ازبکستان به شمار میآیند.
سینما در اوایل قرن بیستم وارد افغانستان شد. به دلیل وضعیت سیاسی کشور، صنعت سینما نتوانست توسعه بیشتری یابد. با این حال، در طول قرن بیستم فیلمهای متعددی به زبانهای پشتو و دری، چه در داخل و چه در خارج از افغانستان، تولید شدند. در سال ۲۰۰۱ سینمای افغانستان وارد مرحله جدیدی شد.
به مانند عمده امور فرهنگی و هنری، ظهور و بروز سینما نیز در افغانستان همواره با چالشهای فراوانی روبهرو بوده است. افغانستان به سبب مخاطرات سیاسی و فرهنگی، جنگهایی که از سر گذرانده و منازعات داخلی، هرگز نتوانسته است پدیدههای فرهنگی ذاتی خود را پدید آورد. در تمام این سالها اگر جرقهای در پهنه فرهنگی این کشور روی داده، به سبب فعالیت هنرمندان این کشور خارج از مرزهای افغانستان بوده است.
سینما در دوران سلطنت امیرحبیباللهخان (۱۹۰۱–۱۹۱۹) وارد افغانستان شد، هرچند در ابتدا تنها در دسترس دربار سلطنتی بود. در سالهای ۱۹۲۳ و ۱۹۲۴ نخستین دستگاه نمایش فیلم، که «جعبه جادو» یا «مجیک لنترن» (فانوس جادویی) نامیده میشد، برای نمایش نخستین فیلم صامت برای عموم مردم در پغمان به کار گرفته شد. در همان سال ۱۹۲۳ شاه امانالله یک پروژکتور شخصی وارد این کشور کرد که سرمنشأ ایجاد یک سینمای کوچک شد. این سینما که در سال ۱۹۳۴ با نام «بهزاد» تأسیس شده بود، سرانجام تعطیل شد؛ چون شرایط فرهنگی به گونهای بود که قاطبه مردم با این پدیده مخالفت نشان میدادند.
نخستین فیلم افغانی با عنوان «عشق و دوستی» در سال ۱۹۴۶ تولید شد. در زمان حکومت ظاهرشاه سینمای بهزاد دوباره گشایش یافت و در کنار آن دو یا سه سینمای کوچک دیگر نیز در کابل، قندهار و هرات گشایش یافتند که عمده نمایش آنها فیلمهای هندی بود. کمکم تعداد سالنهای سینما بین سالهای ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۲ به ۵۴ رسید.
در سال ۱۹۶۸ شرکت فیلمسازی «افغانفیلم» تأسیس شد. این شرکت به تولید فیلمهای مستند و فیلمهای خبری (اخبار سینمایی) میپرداخت که پیش از نمایش فیلمهای بلند سینمایی در سینماها اکران میشدند. نخستین فیلم بلندی که توسط «افغانفیلم» در کابل و با حضور هنرمندان افغان ساخته شد «مانند عقاب» (۱۹۶۴) نام داشت که در آن ظاهر هویدا و دختر جوانی به نام ناجیه ایفای نقش میکردند.
اندکی پس از آن «افغانفیلم» فیلمی سهگانه (اپیزودیک) با عنوان «روزگاران» تولید کرد که شامل بخشهای «طلبگار»، «قاچاقبران» و «شب جمعه» بود. از دیگر فیلمهای این دوره میتوان به «نواهای روستایی» و «روزهای دشوار» اشاره کرد. تمامی این فیلمها سیاهوسفید فیلمبرداری شده بودند. از سینماگران برجسته این دوران میتوان به خانآقا سرور، عبدالقیوم بسید، رفیق صادق، عزیزالله هدف، مشعل هنریار و پروین صنعتگر اشاره کرد.