اعتیاد به نوشیدنی بنفش در کمین کودکان ایران
اعتیاد همیشه با تصویر آشنای مواد مخدر و خریدوفروش خیابانی آغاز نمیشود. گاهی از کشوی داروهای خانه شروع میشود؛ از قرصی که برای تسکین درد تجویز شده، شربتی که برای درمان سرفه در داروخانه فروخته میشود یا ترکیبی که در شبکههای اجتماعی با نامی جذاب و ظاهری متفاوت میان نوجوانان دستبهدست میشود. این همان چهره تازه و نگرانکننده سوءمصرف مواد در بخشی از نسل نوجوان است: عبور از مرز میان دارو و ماده مخدر، بدون آنکه مصرفکننده الزاماً احساس کند وارد دنیای اعتیاد شده است.
در این میان، دو پدیده بیش از پیش نیازمند توجهاند؛ سوءمصرف داروهای مسکن و ترکیبهای دارویی، و نوشیدنی موسوم به «لین» یا «نوشیدنی بنفش». لین معمولاً از ترکیب شربت حاوی کدئین و داروی پرومتازین ساخته میشود؛ ترکیبی که به دلیل آثار آرامبخش و خوابآور، در برخی خردهفرهنگهای جوانان و محتوای موسیقی و فضای مجازی بازنمایی شده است. اما پشت این ظاهر فریبنده، خطر وابستگی، مسمومیت و سرکوب تنفس قرار دارد؛ خطری که در صورت مصرف همزمان با سایر مواد تضعیفکننده دستگاه عصبی میتواند مرگبار باشد. مسئله فقط نوشیدنی بنفش نیست. قرصهای حاوی کدئین و داروهایی مانند ترامادول نیز ممکن است از مسیر مصرف خودسرانه، دسترسی آسان یا استفاده خارج از دستور پزشک به ابزار سوءمصرف تبدیل شوند. در چنین وضعیتی، دارویی که باید در چارچوب درمان و با نظارت پزشکی مصرف شود، به وسیلهای برای تجربه سرخوشی، فرار موقت از اضطراب یا همراهی با گروه همسالان تبدیل میشود. خطر اصلی دقیقاً همینجاست: نوجوان ممکن است به دلیل داروییبودن این مواد، تصور کند با پدیدهای کمخطرتر از مواد مخدر روبهروست.
شواهد علمی نیز این نگرانی را تأیید میکنند. گزارش بالینی آکادمی پزشکی کودکان آمریکا که در آذر ۱۴۰۳ منتشر شد، سوءمصرف داروهای نسخهای، بهویژه داروهای اپیوئیدی، آرامبخش و محرک را یکی از مسائل مهم سلامت نوجوانان و جوانان معرفی میکند. همچنین یک مطالعه منتشرشده در فروردین ۱۴۰۳ در مجله علمی «پلاس وان» درباره مصرف لین نشان داد که این پدیده در دادههای بررسیشده، بهویژه در گروه سنی ۱۳ تا ۲۱ سال، حضور قابل توجهی داشته است. البته این یافتهها مربوط به جامعه مورد مطالعه در ایالات متحده است و نمیتوان آنها را بهعنوان آمار شیوع در ایران معرفی کرد. مرور نظاممند دیگری در سال ۱۳۹۹ نیز نشان داد که با وجود توجه رسانهای به نوشیدنی بنفش، دادههای علمی درباره گستره واقعی مصرف آن همچنان محدود است.
اما چرا نوجوان به سراغ این مواد میرود؟ پاسخ را نباید فقط در کنجکاوی یا ضعف اراده جستوجو کرد. فشار همسالان، اضطراب، احساس تنهایی، تعارضهای خانوادگی، فشار تحصیلی، نیاز به پذیرفتهشدن و تأثیر محتوای دیجیتال میتوانند در شکلگیری رفتارهای پرخطر نقش داشته باشند. گاهی نوجوان نه برای تجربه اعتیاد، بلکه برای فرار چندساعته از فشاری روانی به مصرف دارو روی میآورد. همین موضوع ضرورت توجه به سلامت روان نوجوانان را دوچندان میکند.
در ایران، دسترسی به برخی داروهای دارای ظرفیت سوءمصرف و سابقه مصرف خودسرانه مسکنهای کدئیندار، موضوع تازهای نیست. یک مرور پژوهشی درباره خوددرمانی و سوءمصرف دارو در خاورمیانه نیز به مصرف داروهای حاوی کدئین و ترامادول در ایران و نگرانی درباره دسترسی بدون نسخه اشاره کرده است. بااینحال، برای داوری درباره میزان گسترش این الگو در میان نسل زد، به دادههای ملی و بهروز، تفکیکشده بر اساس سن، نوع دارو و الگوی مصرف نیاز داریم. هشدار اجتماعی نباید جایگزین آمار علمی شود؛ همانطور که نبود آمار دقیق نیز نباید بهانهای برای نادیدهگرفتن نشانههای خطر باشد.
از منظر حقوق کودک، این مسئله صرفاً یک انتخاب شخصی یا اختلافنظر خانوادگی نیست. مادهی ۲۴ کنوانسیون حقوق کودک، حق برخورداری از بالاترین استاندارد قابل حصول سلامت جسمی و روانی را به رسمیت میشناسد و مادهی ۳۳ دولتها را به اتخاذ تدابیر مناسب برای حمایت از کودکان در برابر استفاده غیرقانونی از مواد مخدر و روانگردان و جلوگیری از بهرهگیری از آنان در تولید و قاچاق این مواد ملزم میکند. بنابراین، دولت در برابر پیشگیری، نظارت بر عرضه دارو، آموزش عمومی و فراهمکردن خدمات درمانی و حمایتی مسئولیت دارد. داروخانه، مدرسه، خانواده، نظام سلامت و حتی پلتفرمهای دیجیتال نیز هر یک در این زنجیره مسئولیتی دارند.
راهحل، برخورد پلیسی با نوجوان یا برچسبزدن به او نیست. نوجوانی که دارو را برای تجربه سرخوشی یا فرار از فشار روانی مصرف میکند، پیش از هر چیز به ارزیابی پزشکی، حمایت روانشناختی و محیطی امن برای درخواست کمک نیاز دارد. در کنار آن، باید نظارت بر تجویز و عرضه داروهای دارای ظرفیت سوءمصرف تقویت شود، آموزش خانوادهها از سطح توصیههای کلی فراتر برود و مدارس بتوانند نشانههای اولیه رفتارهای پرخطر را شناسایی کنند. پلتفرمها نیز نباید با عادیسازی یا جذابنمایی مصرف این ترکیبها، به بازاریابی غیرمستقیم مواد آسیبزا برای نوجوانان تبدیل شوند.
نسل زد را نباید نسلی ذاتاً آسیبپذیر، بیمسئولیت یا معتاد معرفی کرد. پرسش جدیتر این است که چرا بخشی از نوجوانان برای تجربه آرامش، هیجان یا فرار از فشارهای زندگی به داروهایی پناه میبرند که قرار بوده ابزار درمان باشند؟ وقتی قرص مسکن جای مواد مخدر را میگیرد و شربت دارویی به نوشیدنی خطرناک تبدیل میشود، با تغییر نام و شکل اعتیاد روبهرو هستیم، نه از میان رفتن آن. اگر نظام حمایت اجتماعی فقط مواد مخدر خیابانی را ببیند و از داروهای موجود در خانه، داروخانه و فضای مجازی غافل بماند، بخش مهمی از مسئله را از دست داده است.
*حقوقدان،پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال
نسل زد؛ هشداری برای آینده کودکان ایران
ایران پیر میشود؛ آینده کودکان چه میشود؟
کودکان ایران نباید بهای شکست دیپلماسی را بپردازند
برای کودکان ایران بمب اتمی بسازید؛ اما کاری کنید کودک از جنگ نترسد