ارتباط علما با مردم در دوران ائمه(ع) و پس از غیبت
باتوجه به جایگاه علم و عالم در فرهنگ اسلامی و بهویژه مکتب اهل بیت(ع)، پیروان اهل بیت همواره به علما توجه داشتهاند و بهویژه نیازهای دینی و علمی خود را با مراجعه به آنان برطرف میکردند. علما نیز مهمترین وظیفه خود را نشر علم در میان مردم میدانستند و از این رو، ارتباط داشتن با مردم، برای آنها مهم بوده است؛ اما نحوه تعامل مردم و علما، بسته به شرایط، متفاوت بوده است. دوران حضور ائمه(ع) در دوران حضور، ائمه علیهمالسلام خود، نقش محوری داشتند؛ ولی با گسترش قلمرو اسلام و فزونی یافتن تعداد پیروان اهل بیت، عملاً امکان نداشت که همه مردم ارتباط مستقیم با امام داشته باشند و از این رو، ائمه بسیاری از کارها را به اصحاب اهل فضل خود ارجاع میدادند و به این شکل، مردم را به «رجوع به علما» خو میدادند. برای نمونه، در دوران امام باقر(ع) افرادی مانند محمد بن مسلم، زُراره بن اعیَن، ابوبصیر لیثی و بُریده بن معاویه عِجلی به نشر علم درمیان مردم میپرداختند و نقش آنان چنان مهم بود که امام صادق(ع) درباره آنان فرمود: «کسی جز اینان ذکر ما و احادیث پدرم را زنده نکرد. اگر این چهار تن نبودند، کسی از تعالیم دین بهره نمییافت. اینان حافظان دین و امینان پدرم در حلال و حرام بودند.» (1) یعنی پدرم احکام شرعی را بهعنوان امانت به آنان میسپرد تا به مردم برسانند. همچنین امام باقر(ع) به ابان بن تغلِب (م141ه.ق) ـ که از فقهای شیعه در قرن دوم بود ـ میفرمود: «در مسجد بنشین و به مردم فتوا بده (احکام دینی را برای آنان بازگو کن)؛ همانا من دوست دارم که درمیان شیعیانم کسانی چون تو به چشم آیند.» در دوران امامت امام صادق(ع)نیز هرگاه ابان خدمت آن حضرت میرسید، امام برای او پشتی مینهاد و با او مصافحه میکرد. (2) گویی امام با این کار، میخواست جایگاه عالمان اهل تقوا را تقویت کند. چنین بود که وقتی وارد مدینه میشد، حلقههای درسی بر گرد او تشکیل میشد و مردم از او کسب فیض میکردند. (3) این درحالی بود که امام صادق(ع) نیز در همان شهر حضور داشت! اینگونه گزارشها نشان میدهد که کار عالمان در این دوره، فقط نقل احادیث نبود؛ بلکه دستِ کم برخی از آنان، اجازه داشتند و یا حتی مأمور بودند که به استنباط احکام نیز بپردازند. در مقابل، عموم شیعیان نیز میتوانستند سخن آنان را بهعنوان حاملان معارف دینی ـ بهشرط رعایت تقوا و صداقت ـ بپذیرند. (4) باتوجه به اینکه در این دوره، مردم به امام معصوم دسترسی داشتند، تأکید ائمه بر نقش علما در انتقال و گسترش علوم و معارف میان مردم را میتوان نوعی پیشبینی برای دورههای بعد دانست که عملاً ارتباط مردم با ائمه محدود و حتی گاه ناممکن شد. تأسیس سازمان وکالتدر دوران امام صادق(ع) و تکمیل و توسعه تدریجی آن در دوران امامان بعدی، گامی مهم برای تثبیت جایگاه عالمان و عادت دادن مردم به ارتباط غیرمستقیم با امام بود. (5) گویی ائمه مردم را کمکم به ارتباط با علما عادت میدادند و به این سان، جامعه را برای دوران غیبت آماده میکردند. دوران غیبت صغریدوران غیبت صغری محدودیت شدید حاکم بر روابط امام هادی و امام عسکری(ع) با مردم، باعث تقویت سازمان وکالت شد. بدین ترتیب، شیعیان به ارتباط غیرمستقیم با امام، خو گرفتند و درنتیجه، با شروع دوران غیبت، ندیدن امام(ع) و نداشتن ارتباط مستقیم با او، مشکل خاصی پدید نیاورد. در این دوران، جامعه شیعه گستردهتر و پختهتر از پیش، به حیات خود ادامه میداد. مردم همچنان به علما و محدثان بزرگی که در شهرهای مختلف پراکنده بودند، مراجعه میکردند و وجوه شرعی خود را به علما میپرداختند. آنان نیز برای پیگیری امور دینی و یافتن پاسخ سؤالات نوپدید، به نایبان خاص امام زمان مراجعه میکردند و اموال جمعآوری شده را نیز به آنان میسپردند و یا با اجازه آنان مصرف میکردند. احمد بن محمد بن عیسی اشعری، م ۲74ه.ق؛ احمد بن ابی عبدالله برقی، م ۲80ه.ق؛ ابراهیم بن هلال ثقفی م ۲83ه.ق؛ محمد بن حسن صفار قمی، م 290ه.ق؛ علی بن ابراهیم قمی، م 307ه.ق؛ و محمد بن یعقوب کلینی، م 329 ه.ق؛ برخی از علمای مشهور شیعه در دوران غیبت صغری بودهاند. دوران غیبت کبری با آغاز غیبت کبری، نقش علما در راهبری امور دینی مردم، بهمرور، چشمگیرتر و برجستهتر شد. پیش از آن در دوران غیبت صغری، باتوجه به وجود نایبان خاص، علما در حکم واسطه مردم و نایبان بودند و نقش مستقلی نداشتند؛ ولی با درگذشت نایب چهارم، علی بن محمد سَمُری در سال 329 ه.ق؛ و آغاز غیبت کبری، ارتباط مردم با امام زمان قطع شد و بر اساس آنچه پیشتر از سوی اهل بیت مطرح شده بود، مردم وظیفه داشتند به سراغ عالمان باتقوا بروند. ابن ابی عقیل عمّانی و ابن جُنَید اسکافی، دو تن از عالمان شیعهاند که هم دوران غیبت صغری و هم دوران غیبت کبری را درک کردهاند. کتاب ابن عقیل عمانی بهنام «کتابالمتمسک بحبل آلالرسول» کتابی مشهور درمیان شیعیان بوده و به نقلی، هرکسی که به قصد سفر حج از خراسان [به عراق] میرفت، نسخهای از آن را میخرید. (6) ابن جنید اسکافی نیز تألیفات بسیاری داشته و از او بهعنوان چهرهای سرشناس درمیان شیعیان (وجهٌ فی اصحابنا) یاد شده (7) و این نشاندهنده جایگاه والای او در جامعه شیعه و ارتباط مردم با او است. پس از این دو، ارتباط علما و مردم همچنان رو به توسعه و تعمیق نهاد و نهاد روحانیت شیعه، بهمرور سامان یافتهتر و بالندهتر شد. تألیف کتاب به درخواست مردم و باهدف پاسخگویی به نیازهای دینی مردم، بهوضوح حاکی از مراجعه مردم به علما است. برای نمونه، میتوان از کتاب شریفالکافی یاد کرد. (8) نیز میتوان از کتاب معروف شیخ صدوق با عنوان «من لایحضرهالفقیه» یاد کرد؛ یعنی این کتاب برای این است که اگر کسی به عالمی دسترس نداشته باشد، بتواند با مراجعه به این کتاب، نیاز خود را در یافتن پاسخ سؤالات دینی برطرف سازد. نشانه دیگر از ارتباط علما و مردم در این عصر، حفظ و بزرگداشت قبور علما است که در شهرهای مختلف به خاک سپرده شدهاند و مقبره بسیاری از آنان، شناخته شده و مورد توجه مردم بوده و هست. از جمله: مقبره احمد بن اسحاق اشعری قمی در سرپل ذهاب، علی بن حسین بابویه (پدر شیخ صدوق) و علی بن ابراهیم قمی در قم، شیخ طوسی در نجف و.... نتیجه: براساس آنچه گذشت، ارتباط علما با مردم و رجوع مردم به آنان، در همان دوران حضور ائمه(ع) نیز وجود داشته و ائمّه(ع) خود، مشوّق این ارتباط بودهاند. منتها بهمرور که ارتباط مردم با امام، محدود و دشوار شد، نیاز مردم به علما و درنتیجه مراجعه به آنان، بیشتر شد. این فرآیند در دوران غیبت صغری نیز ادامه یافت و با آغاز غیبت صغری، علما تنها تکیهگاه مردم در غیاب امام زمان شمرده شدند. پینوشتها: 1. کشی، محمد بن عمر، رجالالکشّی، تحقیق و تقدیم: حسن مصطفوی، مشهد، انتشارات دانشگاه مشهد، 1348 ه.ش، ص 136، ش 219. 2. ابن داود حلّی، تقیالدین ابو محمد، رجال ابن داود، منتشرشده همراه با رجال برقی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1383 ه.ق، ص 9 ـ 10. 3. ابن داود حلّی، همان جا. 4. در حدیثی آمده است: «فَأَمَّا مَنْ کَانَ مِنَ الْفُقَهَاءِ صَائِناً لِنَفْسِهِ حَافِظاً لِدِینِهِ مُخَالِفاً عَلَى هَوَاهُ مُطِیعاً لِأَمْرِ مَوْلَاهُ فَلِلْعَوَامِّ أَنْ یُقَلِّدُوه؛ کسی از فقهیان که خویشتندار و پرهیزکار باشد، دیندار باشد و با هوای نفس خود مخالف باشد و گوشبهفرمان مولای خود باشد، عوام را سزد که از او تقلید کنند [و معارف دینی را از او فرا بگیرند]». (حرّ عاملی، وسائلالشیعه، قم، آلالبیت، 1409 ق، ج 27، ص 131، ح 33401 (کتابالقضاء، ابواب صفاتالقاضی، باب 10: عدم جواز تقلید غیرالمعصوم)؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسهالوفاء، 1409 ه.ق، ج 2، ص 87) این جمله معروف، به نقل از امام حسن عسکری(ع) از زبان امام صادق(ع) نقل شده است. تاریخ صدور این کلام، در شناسایی نقش علما در دوران حضور ائمه بسیار مهم است. 5. درباره سازمان وکالت و زمینه ها و عوامل تشکیل آن، ر.ک: جباری، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه(ع)، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ دوم، 1393 ه.ش، ص 47 ـ 56. 6. نجاشی، احمد بن علی، رجالالنجاشی، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1407 ه.ق، ص 48، ش 100. 7. نجاشی، همان، صص 385 ـ 386، ش 1047. 8. ر.ک: کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتبالاسلامیه، 1365 ش، ج 1، صص 8 و 9.(خطبه الکتاب)*مرتضی بهرامی خشنودی