نقد نظریه عبدالکریم سروش از دین و اقتدار/ هفت اصل برای رهایی دین از دست قدرت طلبان
گروه اندیشه: دکتر علی هاشمی مدرس دانشگاه، با بررسی عمیق درسگفتارهای زمستان ۱۳۹۹ عبدالکریم سروش درباره «دین و قدرت» و مفهوم «پیامبر اقتدارگرا»، این نظریه را در بیست محور کلیدی به بوته تحلیل میگذارد و پیوندهای تاریخی و ساختاری آن را با تجربه صدر اسلام و وضعیت کنونی حکمرانی در ایران بررسی میکند. نویسنده با تأکید بر اینکه دین پدیدهای صرفاً فردی نیست و ورود آن به عرصه سیاست و اداره جامعه ناگزیر با مسائل قدرت، قانون، مشروعیت و اجبار درهم می آمیزد، نشان میدهد چگونه خلط میان اقتدار و اقتدارگرایی، تقدیس قدرت به نام دین و غلبه مصلحتاندیشی بر عدالت میتواند به تضعیف سرمایه معنوی دین و فرسایش اعتماد عمومی بینجامد. در این چارچوب، تجربه تشکیل جامعه مدینه و چالشهای پس از آن در کنار واقعیتهای امروز ایران قرار میگیرند تا مرز میان نقد حکومت و نقد دین، حدود دخالت نهادهای دینی در دولت و ضرورت پاسخگویی به قصد حفظ کرامت انسانی روشنتر شود. در ادامه، هاشمی با طرح سه نقد رویکردی و روششناختی به دیدگاه سروش، بر تعمیم بیش از حد اقتدارگرایی به شخصیت و رسالت پیامبر، خطر گزینش یکسویه شواهد تاریخی و نادیده گرفتن امکان تحول و تنوع الگوهای حکمرانی در تاریخ انگشت میگذارد. در نهایت، نویسنده با کنار گذاشتن دوگانه تقلیلگرایانه تقدیس بینقد گذشته یا طرد کلی میراث اخلاقی و معنوی دین، هفت اصل اصلاحی برای تفکیک مسئولیت سیاسی از جایگاه معنوی، صیانت از آزادی نقد و تقدم عدالت بر مصلحت قدرت ارائه میدهد و تأکید میکند که هدف نهایی حکمرانی، صیانت از کرامت انسانی و نجات دین از هزینههای قدرتطلبی و نجات قدرت از وسوسه تقدس است. این مطلب را در ادامه می خوانید:
مقدمه: مسئله دین و قدرت، مسئله دیروز و امروز
بحث دکتر عبدالکریم سروش درباره «دین و قدرت» را باید فراتر از یک مناقشه کلامی یا اختلافنظر درباره شخصیت پیامبر اسلام بررسی کرد. این بحث در حقیقت به یکی از بنیادیترین پرسشهای تاریخ بشر مربوط است: وقتی یک پیام معنوی و اخلاقی وارد عرصه جامعه، سیاست، قانون و حکومت میشود، چه نسبتی با قدرت پیدا میکند؟ آیا قدرت در خدمت دین قرار میگیرد یا دین به ابزار توجیه و تثبیت قدرت تبدیل میشود؟
دکتر سروش در درسگفتارهای خود در زمستان ۱۳۹۹، با بررسی شخصیت تاریخی و اجتماعی پیامبر اسلام، این دیدگاه را مطرح میکند که پیامبر اسلام صرفاً یک عارف منزوی و دعوتکننده فردی به معنویت نبود؛ بلکه رهبری اجتماعی و سیاسی بود که برای تأسیس و حفظ جامعه نوپای اسلامی از قدرت، قانون، سازماندهی و نیروی نظامی نیز بهره گرفت. او این ویژگی را با مفهوم «پیامبر اقتدارگرا» یا «پیامبر مأمور به اقتدار» توضیح میدهد.
این نظریه، پرسشهایی جدی درباره ماهیت حکومت نبوی، رابطه وحی و قدرت، جنگ و صلح، آزادی دینی و میراث سیاسی اسلام مطرح میکند. اهمیت این بحث برای ایران امروز دوچندان است؛ زیرا ما با تجربهای چند دههای از پیوند نهاد دین و حکومت روبهرو هستیم و باید بپرسیم: آیا قدرت سیاسی میتواند نماینده انحصاری دین باشد؟ آیا نقد حکومت، نقد دین محسوب میشود؟ و چگونه میتوان میان معنویت، اخلاق، آزادی و اداره جامعه تعادل برقرار کرد؟
در این یادداشت، بیست نکته اساسی را بررسی میکنم و در پایان، سه نقد علمی به نظریه سروش ارائه میدهم. این متن بازسازی تحلیلی و تطبیقی بیست محور از نظریه و مباحث پیرامونی آن است، نه نقل بیست درس مستقل یا گزارش لفظبهلفظ سخنان سروش. نقدهای پایانی نیز ارزیابی مستقلاند و نباید موضع همه منابع معرفیشده تلقی شوند.
به باور من، این بحث میتواند یکی از محورهای جدی بازاندیشی در حکمرانی ایران باشد: نجات دین از هزینههای قدرتطلبی و نجات قدرت از وسوسه تقدس.
بخش اول: بیست نکته اساسی و تطبیق تاریخی و حکمرانی
۱. دین فقط تجربه فردی نیست؛ پدیدهای اجتماعی نیز هست
یکی از نکات مهم سروش این است که دین در تاریخ، تنها مجموعهای از باورهای شخصی و مناسک عبادی باقی نمانده است. دین وقتی وارد زندگی جمعی میشود، بر روابط اجتماعی، قانون، اقتصاد، سیاست و مناسبات قدرت تأثیر میگذارد.
در صدر اسلام: هجرت پیامبر به مدینه، تشکیل جامعه جدید، تنظیم مناسبات میان قبایل و تدوین پیمانهای اجتماعی، نشان میدهد که دعوت اسلامی وارد عرصه سازماندهی جامعه شد. در ایران امروز: نمیتوان آثار سیاسی و اجتماعی دین را انکار کرد؛ اما نباید هر تصمیم دولت را تصمیم دینی و هر مخالفت با حکومت را مخالفت با دین دانست.
۲. پیامبر اسلام فقط یک عارف نبود؛ رهبر جامعه نیز بود
سروش بر تفاوت میان پیامبر و عارف تأکید میکند. عارف ممکن است در پی تحول درونی انسان باشد، اما پیامبر علاوه بر تحول معنوی، در پی تغییر مناسبات اجتماعی و هدایت یک جامعه نیز هست.
در صدر اسلام: پیامبر در مدینه مسئولیتهای اجتماعی، قضایی، سیاسی و دفاعی داشت و در جنگ و صلح تصمیم میگرفت. درس امروز: نباید از شخصیت پیامبر تصویری صرفاً فردی و منزوی ساخت؛ همانطور که نباید مسئولیت سیاسی پیامبر را مجوزی برای اقتدار نامحدود حکومتهای بعدی دانست.
۳. قدرت میتواند ابزار تحقق اهداف دینی باشد
یکی از محورهای نظریه سروش، توجه به نقش قدرت در گسترش و تثبیت یک نظم اجتماعی و دینی است.
در صدر اسلام: تشکیل جامعه مدینه بدون سازمان سیاسی، قواعد مشترک، سازوکار حل اختلاف و توان دفاعی ممکن نبود. در ایران امروز: قدرت سیاسی اگر در خدمت عدالت، امنیت، آزادی، رفاه و حقوق مردم باشد، میتواند کارکرد مثبت داشته باشد؛ اما اگر هدف آن حفظ خود به هر قیمت باشد، از وسیله به هدف تبدیل میشود.
۴. نباید میان اقتدار و اقتدارگرایی خلط معنا و مفهوم کرد
اقتدار، توانایی مشروع تصمیمگیری و اجرای قانون است؛ اقتدارگرایی، تمرکز مهارنشده قدرت و محدودکردن امکان نقد و نظارت است.
در صدر اسلام: پیامبر در جایگاه رهبری جامعه تصمیمهای الزامآور میگرفت، اما قرآن در آیه ۱۵۹ سوره آلعمران بر مشورت تأکید میکند. در ایران امروز: هیچ مقامی نباید صرفاً به دلیل برخورداری از جایگاه دینی یا سیاسی، خود را فراتر از نقد، قانون و پاسخگویی بداند.
۵. دین میتواند منبع مشروعیت سیاسی شود دین به دلیل برخورداری از اعتبار اخلاقی و معنوی، ظرفیت تولید مشروعیت اجتماعی دارد. همین ویژگی میتواند هم عامل همبستگی باشد و هم زمینه سوءاستفاده قدرت.
در صدر اسلام: ایمان به پیامبر، یکی از پایههای شکلگیری جامعه جدید بود و اطاعت دینی و نظم اجتماعی در مواردی به یکدیگر پیوند میخوردند. در ایران امروز: استفاده از سرمایه معنوی دین برای مشروعیتبخشی به عملکردهای غیرپاسخگو، بهتدریج اعتماد عمومی به خود دین را نیز تضعیف میکند.
۶. جنگ و صلح باید در بستر تاریخی بررسی شوند
یکی از مهمترین شواهد سروش، توجه به جنگهای پیامبر و نقش نیروی نظامی در شکلگیری قدرت اسلامی است.
در صدر اسلام: جنگهای بدر، احد، خندق و دیگر درگیریها در شرایطی رخ دادند که جامعه نوپای مسلمانان با تهدیدهای نظامی، پیمانشکنیها و منازعات قبیلهای مواجه بود. البته درباره علل، مسئولیتها و جزئیات برخی جنگها میان مورخان اختلاف وجود دارد. درس امروز: نه میتوان همه جنگهای تاریخی را با معیارهای ساده امروزی قضاوت کرد و نه میتوان با استناد به شرایط آن زمان، هر جنگ و خشونتی را در روزگار کنونی توجیه کرد.
۷. ترس نباید جایگزین محبت و آگاهی در دینداری شود
سروش بر نقش آیات هشداردهنده، عذاب و مجازات در قرآن تأکید میکند و از غلبه زبان خوف در بخشی از متون دینی سخن میگوید.
در صدر اسلام: قرآن هم از عذاب و حسابرسی سخن میگوید و هم رحمت، مغفرت، محبت و کرامت انسان را برجسته میکند. در ایران امروز: تربیت دینی مبتنی بر ترساندن، تهدید و اجبار، ممکن است اطاعت ظاهری ایجاد کند، اما الزاماً ایمان آگاهانه و پایدار نمیسازد. جامعه به اخلاق، اقناع و اعتماد نیاز دارد. متاسفانه عملا راهبرد نانوشته محدود سازی بر مصون سازی در حوزه فرهنگ غالب شد.
۸. قانون دینی بدون تفسیر انسانی و تاریخی قابل اجرا نیست
یکی از پیامدهای مهم بحث دین و قدرت این است که قانون دینی در عرصه حکومت، از مجرای فهم و تفسیر انسانها عبور میکند.
در صدر اسلام: پیامبر در مقام داوری و حل اختلاف، با مسائل عینی و شرایط متغیر جامعه مواجه بود. در ایران امروز: هیچ تفسیر فقهی یا حقوقی نباید خود را از امکان نقد علمی و اصلاح متناسب با حقوق مردم و تحولات جامعه مصون بداند.
۹. مرز میان دعوت دینی و اجبار سیاسی باید روشن باشد
دعوت به ایمان با تحمیل ایمان یکسان نیست.
در صدر اسلام: آیه ۲۵۶ سوره بقره با عبارت «لا إِکْراهَ فِی الدِّین» اصلی بنیادین درباره نفی اکراه در دین مطرح میکند. در کنار آن، تاریخ اسلام شامل احکام و برخوردهایی نیز هست که نیازمند بررسی دقیق تاریخی و فقهیاند. در ایران امروز: دولت میتواند حافظ نظم عمومی و حقوق شهروندان باشد، اما نباید ایمان و اعتقاد را با ابزارهای اداری، امنیتی و تنبیهی تولید کند.
۱۰. قدرت دینی بدون نظارت، مستعد فساد است
هر قدرتی، حتی اگر با اهداف مقدس آغاز شود، در معرض انحراف قرار دارد.
در صدر اسلام: اختلافات سیاسی پس از رحلت پیامبر نشان داد که انتقال قدرت و تعیین جانشینی، مسئلهای پیچیده و مناقشهبرانگیز است و نمیتوان تصور کرد که جامعه دینی از تعارض منافع و رقابت سیاسی مصون میماند. در ایران امروز: شفافیت مالی، نظارت مستقل، گردش مسئولیتها و امکان نقد عمومی باید از ارکان حکمرانی باشند.
۱۱. نباید شخصیت پیامبر را با عملکرد همه پیروانش یکی دانست
این نکته در بررسی تاریخی دین اهمیت فراوان دارد.
در صدر اسلام و پس از آن: رفتار مسلمانان در دورههای مختلف، از عدالت و مدارا تا جنگ و خشونت، یکسان نبوده است. در ایران امروز: عملکرد یک حکومت دینی را نباید بدون بررسی به ذات دین نسبت داد؛ همانگونه که نمیتوان با استناد به مقدس بودن دین، از نقد عملکرد حکومت جلوگیری کرد.
۱۲. عرفان میتواند قدرت را اخلاقی و مهار کند
سروش در بحث خود به نقش عرفان و ادبیات محبت در لطیفتر شدن فرهنگ دینی نیز توجه میدهد.
در تاریخ اسلام: جریانهای عرفانی و اخلاقی، با تأکید بر عشق، تواضع، خودشناسی و مبارزه با نفس، در بخشهایی از فرهنگ اسلامی نقش مهمی ایفا کردهاند. در ایران امروز: جامعهای که در آن قدرت با تواضع، شفقت و مسئولیتپذیری همراه نباشد، حتی اگر از زبان دینی استفاده کند، از معنویت فاصله میگیرد.
۱۳. عدالت باید بر مصلحت صاحبان قدرت مقدم باشد
یکی از خطرهای بزرگ در پیوند دین و سیاست، تبدیل مصلحت حکومت به معیار نهایی حق و باطل است.
در صدر اسلام: آیات قرآن درباره عدالت، از جمله آیه ۱۳۵ سوره نساء، مؤمنان را به ایستادگی برای عدالت حتی علیه منافع خود و نزدیکانشان فرا میخواند. در ایران امروز: هیچ مصلحت سیاسی نباید بهانهای برای نادیده گرفتن حقوق مردم، تبعیض، فساد یا بیعدالتی شود.
۱۴. مخالف سیاسی را نباید دشمن دین تلقی کرد
یکی از پیامدهای خطرناک تقدسبخشی به قدرت، یکی شدن مخالفت سیاسی با مخالفت دینی است.
در صدر اسلام: جامعه مدینه با گروههای دینی و سیاسی گوناگون مواجه بود و پیمانهای اجتماعی و اختلافات میان گروهها بخشی از واقعیت آن جامعه بود. در ایران امروز: منتقد، مخالف، اصلاحطلب و حتی معترض را نباید بدون دلیل و رسیدگی عادلانه، در جایگاه دشمن امنیت ملی یا دشمن دین قرار داد.
۱۵. جانشینی پیامبر و انتقال قدرت، مسئلهای تعیینکننده است