روستای آزادبر؛ جایی که عطر نان محلی با هوای کوهستانی گره میخورد
خبرگزاری مهر، گروه استانها، حمیدرضا عبدالمنافی : آردبَسری، دَمی هفتبیجار، مرجیاو و پیازاو؛ نامهایی که شاید برای بسیاری از گردشگران ناآشنا باشد، اما در سفره قدیمی مردمان روستایی در دل البرز، بخشی از خاطرات و هویت غذایی یک منطقه را شکل میدهد. اینجا هنوز میتوان از غذاهایی سخن گفت که با عدس، والک، زَمالک، گردو، شیر گوسفندی و کره محلی تهیه میشوند و دستور پخت آنها نسل به نسل میان خانوادهها انتقال یافته است؛ خوراکهایی که تنها برای سیر شدن نیستند، بلکه روایتگر شیوه زندگی مردمانی هستند که سالها با طبیعت، کشاورزی و دامداری پیوند داشتهاند.
در کنار این غذاها، اَگِردَک، شیرینی سنتی عید نوروز، با ترکیبی از تخممرغ، ماست، شیر، شکر و آرد تهیه میشود و پس از آماده شدن خمیر، در روغن سرخ میشود. والکپلو، پنیر محلی، ماست گوسفندی، نان فطیر و پنجهکش نیز بخشی از خوراکهای بومی این منطقه هستند؛ محصولاتی که عطر و طعم آنها با مراتع، دامداری و گیاهان کوهی گره خورده است. شاید همین سفره رنگارنگ نخستین نشانهای باشد که نشان میدهد مقصد این روایت، فقط یک نقطه خوشآبوهوا در جاده چالوس نیست، بلکه روستایی با میراثی از فرهنگ، طبیعت و زندگی روستایی است.
آزادبر؛ روستایی در کیلومتر ۷۰ جاده کرج ـ چالوس، در محدوده بخش آسارا و دهستان نسا، جایی است که طبیعت کوهستانی، رودخانه، چشمهها، آبشارها، مراتع و جاذبههایی مانند غار یخمراد در کنار پیشینه کشاورزی و دامداری قرار گرفتهاند. این روستا که به نگین جاده چالوس شهرت دارد، در سالهای اخیر به مقصدی برای طبیعتگردان تبدیل شده است؛ با این حال، فاصله میان ظرفیتهای گردشگری و امکانات موجود، همچنان یکی از مسائل اصلی آن به شمار میرود.
از جاده چالوس تا سرزمین چشمهها و غار یخمراد
برای رسیدن به آزادبر باید از جاده کرج ـ چالوس گذشت و پس از محدوده دوراهی گچسر و پل، وارد مسیر فرعی روستای وله شد. جادهای که در امتداد آن، چشمانداز رودخانه، چشمهها و کوهستان همراه مسافران است و پس از عبور از روستای کهنهده، مسیر به محدوده آزادبر میرسد.
دهانه غار یخمراد در ورودی روستا، یکی از نخستین جلوههایی است که توجه مسافران را جلب میکند. این غار با ساختارهای آهکی و قندیلهای یخی خود از جاذبههای شناختهشده طبیعی منطقه است. ویژگی جالب آن، وجود یخ در بخشهایی از غار حتی در فصل گرم سال است؛ موضوعی که آن را به مقصدی جذاب برای علاقهمندان به طبیعت و زمینشناسی تبدیل کرده است.
در باورهای قدیمی مردم منطقه نیز برای این غار روایتهایی وجود دارد. گفته میشود در گذشته اعتقاد داشتند هرکس بتواند از داخل غار یخ بیرون بیاورد، به مراد و آرزوی خود میرسد؛ باوری محلی که نام غار را نیز با خود پیوند داده است.
کبودچشمه، آبشارها، دشتهای سرسبز و پوشش گیاهی کوهستانی از دیگر جلوههای طبیعی آزادبر هستند. بهار و تابستان، زمانی است که طبیعت منطقه با رویش گیاهان کوهی و سرسبزی مراتع، جلوه متفاوتی پیدا میکند و حضور گردشگران در این محدوده افزایش مییابد.
البته جذابیت این طبیعت، مسئولیت حفاظت از آن را نیز بیشتر میکند. غار یخمراد و محیط پیرامونی آن برای حفظ ساختارهای طبیعی و جلوگیری از آسیبهای ناشی از حضور بیبرنامه گردشگران، به مدیریت و نظارت تخصصی نیاز دارند.
زهرا؛ دختری که آرزوی پیشرفت روستایش را دارد
زهرا تاجدینی، دختر ۲۷ ساله اهل آزادبر، وقتی از روستای خود صحبت میکند، پیش از هر چیز به طبیعت و سرسبزی آن اشاره دارد. این دختر جوان معتقد است آزادبر ظرفیتهای زیادی برای گردشگری دارد و میتواند به یکی از مقصدهای شناختهشده طبیعتگردی در استان البرز تبدیل شود.
این دختر روستایی در معرفی زادگاهش میگوید: آزادبر به نگین جاده چالوس معروف است و دشتهای سرسبز، آبشار، کبودچشمه و غار یخمراد از جاذبههایی هستند که میتوانند گردشگران را به این منطقه جذب کنند.
به روایت این وی، غار یخمراد یکی از ویژگیهای خاص منطقه است؛ چراکه در بخشهایی از آن حتی در تابستان نیز یخ وجود دارد و همین موضوع برای بازدیدکنندگان جذابیت دارد.
تاجدینی در کنار طبیعت، به محصولات خوراکی و گیاهان کوهی آزادبر نیز اشاره میکند. والک، آویشن، نعناع کوهی و قارچهای طبیعی از جمله محصولاتی هستند که در فصل مناسب در منطقه میرویند و مردم از آنها در تهیه غذاهای محلی استفاده میکنند.
این دختر جوان اهل آزادبر درباره یکی از غذاهای شناختهشده منطقه توضیح میدهد: والک را برای تهیه والکپلو استفاده میکنیم و این غذا را میتوان با مواد مختلفی مانند گوشت، مرغ یا تخممرغ تهیه کرد. همچنین غذاهای محلی دیگری داریم که با محصولات طبیعی و مواد غذایی موجود در روستا آماده میشوند.
قارچهای کوهی نیز در فصل رویش مورد توجه اهالی قرار دارند و در کنار سبزیهای محلی، بخشی از تنوع غذایی منطقه را تشکیل میدهند. این محصولات در کنار لبنیات گوسفندی، ظرفیت مناسبی برای معرفی گردشگری خوراک در آزادبر ایجاد کردهاند؛ ظرفیتی که اگر با برنامهریزی و رعایت اصول برداشت پایدار همراه باشد، میتواند به درآمد خانوارهای روستایی کمک کند.
زهرا تاجدینی همچنین از اهمیت دامداری در زندگی مردم سخن میگوید و معتقد است کیفیت مراتع و گیاهانی که دامها از آن تغذیه میکنند، در عطر و طعم لبنیات محلی تأثیر دارد.
به گفته این دختر جوان، ماست و پنیر تولیدشده در این منطقه طعم و عطر خاصی دارد و میتواند یکی از محصولات مورد توجه گردشگران باشد.
اما آنچه در صحبتهای این دختر جوان اهل روستا بیشتر از معرفی جاذبهها به چشم میآید، علاقه او به آینده روستاست.
تاجدینی آرزو دارد آزادبر پیشرفت کند و به یک روستای گردشگری تبدیل شود؛ روستایی که مردم آن نیز از حضور مسافران و گردشگران منفعت اقتصادی داشته باشند.
این دختر روستایی با اشاره به زمینهای خالی و ظرفیتهای موجود برای ایجاد فعالیتهای جدید، معتقد است میتوان زمینه راهاندازی کسبوکارهای محلی را فراهم کرد.
از نگاه زهرا، گردشگران در مسیر جاده چالوس بیشتر از رستورانهای بینراهی استفاده میکنند و پس از بازدید از منطقه، بدون آنکه ارتباط اقتصادی چندانی با اهالی داشته باشند، به مسیر خود ادامه میدهند.
تاجدینی خواهان تغییر این وضعیت است؛ بهگونهای که مسافر پس از ورود به آزادبر بتواند از محصولات، خوراکها و دستساختههای مردم روستا استفاده کند و بخشی از هزینه سفر خود را در همین منطقه هزینه کند.
از دستبافتههای پشمی تا عطر اَگِردَک در خاطرات زنان روستا
در کنار روایت نسل جوان، مرجان تاجدینی، بانوی ۵۵ ساله اهل آزادبر، تصویری از زندگی سنتی و داشتههای فرهنگی روستا ارائه میدهد؛ تصویری که در آن غذا، دامداری، لبنیات و صنایعدستی جایگاه ویژهای دارند.
این بانوی روستایی از اَگِردَک بهعنوان یکی از شیرینیهای قدیمی منطقه یاد میکند؛ خوراکیای که بیشتر در ایام نوروز تهیه میشود و آمادهسازی آن بخشی از سنتهای خانوادگی بوده است. تخممرغ، شیر، ماست، شکر و آرد مواد اولیه این شیرینی هستند و پس از آماده شدن خمیر، آن را به شکلهای موردنظر درمیآورند و در روغن سرخ میکنند.
چنین خوراکهایی تنها دستور تهیه یک غذای محلی نیستند؛ هرکدام بخشی از خاطرات جمعی خانوادهها و شیوه پذیرایی از مهمانان را در خود دارند. حفظ این دستورها و انتقال آنها به نسل جوان میتواند به یکی از محورهای معرفی فرهنگ غذایی آزادبر تبدیل شود.
مرجان تاجدینی در کنار غذاهای محلی، به اهمیت دامداری و فرآوردههای لبنی در زندگی مردم اشاره دارد. آزادبر به دلیل برخورداری از مراتع کوهستانی، از گذشته محل فعالیت دامداران بوده و شیر، ماست و پنیر گوسفندی از محصولات مهم خانوارهای روستایی به شمار میروند.
این پیوند میان طبیعت و سفره مردم، در صنایعدستی نیز دیده میشود. استفاده از پشم طبیعی برای بافت جاجیم، جوراب، دستکش، شال کمری و دیگر دستبافتهها از مهارتهایی است که در زندگی سنتی منطقه جایگاه داشته است.
کلاه نمدی، خورجین اسب، تَنگ و شولا نیز از جمله دستساختههایی هستند که با نیازهای زندگی کوهستانی و دامداری ارتباط داشتهاند. خورجین برای حمل بار روی اسب استفاده میشده و تَنگ وسیلهای برای محکم کردن بار و تجهیزات بوده است. شولا نیز پوششی پشمی برای محافظت در برابر سرما و بارندگی به شمار میرفته است.
جاجیمبافی و دیگر دستبافتههای پشمی، علاوه بر ارزش فرهنگی، میتوانند در صورت حمایت و فراهم شدن امکان عرضه، به یکی از زمینههای درآمدزایی زنان و خانوادههای روستایی تبدیل شوند.
با این حال، حفظ این هنرها نیازمند توجه به مهارت افرادی است که هنوز شیوههای سنتی تولید را میشناسند. ثبت مراحل تهیه غذاهای محلی و دستبافتهها از زبان زنان باتجربه روستا، میتواند از فراموش شدن بخشی از میراث ناملموس آزادبر جلوگیری کند.
روستایی که گردشگر دارد اما امکانات گردشگری ندارد
علی غفاری، دهیار روستای آزادبر، با اشاره به ظرفیتهای طبیعی و موقعیت گردشگری این منطقه، یکی از مهمترین مشکلات روستا را نبود زیرساختهای متناسب با حجم حضور گردشگران عنوان میکند.
دهیار آزادبر در تشریح موقعیت جغرافیایی روستا میگوید: آزادبر در کیلومتر ۷۰ جاده کرج ـ چالوس و در دامنه کوههای البرز جنوبی قرار دارد و غار یخمراد در ورودی روستا یکی از مهمترین ظرفیتهای طبیعی آن است؛ با این حال، این جاذبه از نظر امکانات و تجهیزات گردشگری با کمبودهای جدی مواجه است.
به گفته غفاری، بازدیدکنندگان عمدتاً بهصورت خودجوش از غار استفاده میکنند و امکانات و تجهیزات متناسب با حضور گردشگران در این محدوده فراهم نشده است.
این مسئول محلی با اشاره به میزان ورود مسافران در روزهای تعطیل اظهار میکند: در روزهای گرم سال، بهویژه پنجشنبهها و جمعهها که شرایط آبوهوایی مناسب است، گردشگران زیادی به آزادبر میآیند و در برخی از این روزها بیش از هزار خودرو وارد محدوده روستا میشود.
بخشی از این مسافران نیز دو تا سه روز در منطقه اقامت میکنند؛ موضوعی که به گفته دهیار، ضرورت ایجاد امکانات اولیه را دوچندان کرده است. نبود سرویسهای بهداشتی عمومی و خدمات مناسب، یکی از مشکلاتی است که هم گردشگران و هم ساکنان با آن مواجه هستند.
غفاری همچنین از فعالیت برخی تورهای گردشگری بدون هماهنگی و نظارت کافی انتقاد میکند و میگوید افرادی از تهران و مناطق دیگر با تبلیغات مختلف، گردشگران را به آزادبر میآورند، اما نظارت مشخصی بر نحوه فعالیت آنها وجود ندارد.
از نگاه این مسئول محلی، ورود گردشگر بدون برنامهریزی، در کنار فرصت اقتصادی، میتواند آسیبهایی به خاک، درختان، کوهها و پوشش گیاهی وارد کند. به همین دلیل، توسعه گردشگری باید همراه با ایجاد امکانات خدماتی، مدیریت پسماند و نظارت بر فعالیت تورها باشد.
این مسئله همان نقطهای است که خواستههای نسل جوان روستا با مطالبات مدیریت محلی به هم میرسند؛ زهرا تاجدینی میخواهد گردشگران از محصولات و خدمات مردم استفاده کنند و دهیار نیز معتقد است بدون ساماندهی و فراهم شدن زیرساختها، افزایش تعداد مسافران لزوماً به معنای توسعه اقتصادی نیست.
فعالیت معدنی و نگرانی از آسیب به طبیعت آزادبر
یکی دیگر از موضوعاتی که دهیار روستا مطرح میکند، فعالیت معدنی در محدوده ورودی آزادبر است.
غفاری با اشاره به فعالیت شرکت پارس کندوان میگوید این مجموعه با دریافت مجوز معدنی، فعالیت خود را در نزدیکی ورودی روستا آغاز کرده و در سالهای گذشته بیش از هشت هکتار از کوهها و اراضی منطقه تحت تأثیر این فعالیت قرار گرفته است.
به گفته دهیار آزادبر، در آن زمان اعلام شده بود که فعالیت معدنی برای تأمین آسفالت آزادراه تهران ـ شمال انجام میشود، اما اهالی معتقدند این فعالیتها خسارتهای زیستمحیطی قابل توجهی به منطقه وارد کرده است.
غفاری با اشاره به نگرانیهای موجود درباره تخریب طبیعت، از ضرورت بررسی موضوع توسط دستگاههای مسئول، از جمله منابع طبیعی و محیط زیست، سخن میگوید.
در منطقهای که بخش مهمی از ظرفیت گردشگری آن به طبیعت کوهستانی، مراتع، چشمهها و چشماندازهای طبیعی وابسته است، حفاظت از منابع طبیعی اهمیت ویژهای دارد. هرگونه توسعه اقتصادی نیز باید با در نظر گرفتن توان اکولوژیک منطقه و جلوگیری از تخریب جاذبههایی همراه باشد که اساس جذب گردشگر هستند.
اختلاف اراضی ملی و زمینهای کشاورزی؛ دغدغه دیگر اهالی
غفاری یکی دیگر از مشکلات آزادبر را نحوه تعیین حدود اراضی ملی و مستثنیات مردم عنوان میکند؛ موضوعی که به گفته دهیار برای برخی مالکان زمینهای قدیمی روستا مشکلات حقوقی ایجاد کرده است.
این مسئول محلی توضیح میدهد که در سالهای گذشته اداره منابع طبیعی با استفاده از نقشههای قدیمی، اقدام به نصب سازههای سیمانی موسوم به بنچمارک برای مشخص کردن مرز اراضی ملی و زمینهای شخصی کرده است.