علی خدایی؛ ادامهدهنده سنت جمالزاده در داستاننویسی اصفهان
به گزارش خبرنگار مهر، نهصد و نود و پنجمین شب بخارا شامگاه یکشنبه، اول آذرماه، همزمان با روز نکوداشت اصفهان، به پاسداشت جایگاه ادبی و آثار علی خدایی، نویسنده معاصر، با میزبانی علی دهباشی، سردبیر مجله بخارا و با حضور جمعی از نویسندگان، پژوهشگران و علاقهمندان ادبیات داستانی در یکی از هتلهای اصفهان برگزار شد.
در این نشست، علی دهباشی، سیاوش گلشیری، ناهید طباطبایی، آرش صادقبیگی و علی خدایی درباره کارنامه ادبی، ویژگیهای داستاننویسی، شخصیتهای داستانی، نگاه او به شهر اصفهان و نقش وی در استمرار جریان ادبی این شهر سخن گفتند.
از جمالزاده تا علی خدایی؛ امتداد یک سنت داستاننویسی در اصفهان
علی دهباشی، پژوهشگر ادبی، نویسنده و سردبیر مجله بخارا، در آغاز این نشست با اشاره به جایگاه اصفهان در شکلگیری و استمرار ادبیات داستانی معاصر ایران اظهار کرد: داستاننویسی مدرن ایران با جمالزاده آغاز شد و اکنون این مسیر به دست یکی از همشهریان او، علی خدایی، ادامه پیدا کرده است.
وی با اشاره به علاقه جمالزاده به اصفهان افزود: جمالزاده عاشق اصفهان بود و این دلبستگی را میتوان در آثار و داستانهای او مشاهده کرد. خوشحالم که اصفهان نویسندگانی در حوزه ادبیات داستانی به جامعه ادبی ایران معرفی کرده است و علی خدایی یکی از چهرههایی است که این پیوند را در آثار خود ادامه داده است.
دهباشی با اشاره به پیوند نزدیک جهان داستانی خدایی با محلهها و فضاهای شهری اصفهان ادامه داد: برای شناخت جهان داستانی این نویسنده باید در محلههای اصفهان پرسه زد؛ زیرا او در گوشهگوشه این شهر، داستانی برای یادآوری دارد و هر بخش از اصفهان در ذهن و زندگی او با روایتی گره خورده است.
سردبیر مجله بخارا با مرور آثار منتشرشده علی خدایی بیان کرد: از میان شیشه، از میان مه، نخستین کتاب اوست و مجموعه داستان تمام زمستان مرا گرم کن نیز از آثار شاخص او به شمار میرود که جایزه انجمن منتقدان و نویسندگان مطبوعات را دریافت کرد و از سوی این انجمن بهعنوان بهترین مجموعه داستان دهه ۸۰ انتخاب شد.
وی افزود: مجموعه داستان آذر نیز در سال ۱۳۸۹ از سوی منتقدان مطبوعات نامزد دریافت جایزه شد. نزدیک داستان، مجموعهای از نوشتهها و روایتهای غیرداستانی اوست و آدمهای چهارباغ که در سال ۱۳۹۶ منتشر شد، از دیگر آثار این نویسنده به شمار میرود. شب بگردیم نیز از مجموعههای داستانی منتشرشده او در سال ۱۴۰۳ است.
دهباشی با اشاره به فعالیتهای حرفهای خدایی در حوزه داوری ادبیات داستانی گفت: او داوری جشنوارهها و جایزههای متعدد داستانی را برعهده داشته است. کسانی که تجربه داوری دارند، از دشواری و پیچیدگی این کار آگاهاند. خدایی در داوریهای خود بسیار دقیق عمل کرده و در این زمینه از تعارف و ملاحظهکاری فاصله داشته است.
وی داوری ۱۰ دوره جایزه بنیاد گلشیری و همکاری با نشریاتی همچون مطبوعات، فصلنامه زندهرود، همشهری داستان و ناداستان را از جمله فعالیتهای ادبی خدایی برشمرد.
سردبیر مجله بخارا در بخش دیگری از سخنانش به چگونگی شکلگیری این شب ادبی اشاره کرد و با یادآوری سفرهای گروهی به بخارا و آشنایی با علاقهمندان فرهنگ و معماری، گفت: در یکی از سفرها با دو بانوی اصفهانی آشنا شدم که آگاهی و علاقه زیادی به تاریخ، معماری و جغرافیای بخارا و سمرقند داشتند. در همان سفر، ایده برگزاری شبی به افتخار علی خدایی مطرح شد و این وعده امشب به ثمر نشست.
دهباشی همچنین با یادآوری خاطرهای از زندهیاد ایرج افشار و محمدعلی جمالزاده، به اهمیت ویژگیهای انسانی در کنار جایگاه علمی و ادبی افراد پرداخت و تأکید کرد که در شناخت علی خدایی، جنبههای انسانی و منش او بیش از هر چیز در خاطر دوستانش باقی میماند.
اصفهان در داستانهای خدایی، شهری که با آدمهایش زنده میماند
سیاوش گلشیری، نویسنده معاصر اصفهان، در ادامه این نشست با بررسی رابطه نویسنده و شهر در ادبیات داستانی اظهار کرد: در تاریخ ادبیات ایران و جهان، نام برخی شاعران و نویسندگان چنان با نام شهر محل زندگی یا فعالیتشان عجین شده که این پیوند به یکی از جذابترین پدیدههای ادبی تبدیل شده است؛ همچون فردوسی و توس، نظامی و گنجه، خیام و نیشابور، سعدی و حافظ و شیراز، یا جیمز جویس و دوبلین.
وی افزود: رابطه نویسنده و شهر را میتوان از منظرهای مختلف بررسی کرد؛ شهر گاهی بهمثابه یک شخصیت مستقل در داستان حضور پیدا میکند، گاهی به حافظهای از خاطرات فردی و جمعی تبدیل میشود، گاهی شرایط زندگی و سرنوشت شهروندان را تعیین میکند و گاهی نیز بهعنوان هویت، چنان با نویسنده پیوند میخورد که دیگر نمیتوان این دو را از یکدیگر جدا کرد.
گلشیری با تقسیم این رابطه به سطوح جغرافیایی، زیستی، زبانی و فرهنگی، ادبی و اسطورهای ادامه داد: در آثار علی خدایی، اصفهان صرفاً محل وقوع حوادث نیست، بلکه جهانی زیسته و حافظهمند است که از طریق آدمها، زبان، مکانها و خاطرات فردی و جمعی بازآفرینی میشود. در این آثار، جغرافیای شهر به جغرافیای ادبی تبدیل میشود و هویت نویسنده و هویت شهر به یکدیگر وابستهاند.
این نویسنده با اشاره به تفاوت میان داستانهای کوتاه و جستارهای خدایی بیان کرد: یکی از ویژگیهای سبکی او حرکت میان داستان و ناداستان است؛ مرز میان این دو گاهی بسیار باریک میشود، اما باید میان شیوه روایت در داستانهای کوتاه و نوشتههای جستارگونه او تفاوت قائل شد.
وی افزود: در مجموعههایی همچون از میان شیشه، از میان مه و تمام زمستان مرا گرم کن، نویسنده بیشتر از خلال شخصیتها و موقعیتها حضور پیدا میکند و خاطره در دل روایت پنهان میماند؛ اما در کتابهایی مانند آدمهای چهارباغ و نزدیک داستان، شهر از دریچه مشاهده و تجربه شخصی نویسنده بازنمایی میشود و خاطره آشکارتر به موضوع نوشتار تبدیل میشود.
گلشیری با طرح مفهوم شهر زیسته در بررسی آثار خدایی گفت: شهر زیسته، شهری است که در تجربه بدن، حافظه و عادتهای روزمره انسان شکل میگیرد. در این نگاه، مکانها تنها بهواسطه بناها و آثار تاریخی هویت پیدا نمیکنند، بلکه آدمهایی که در آنها زندگی کردهاند و خاطراتی که در آنها شکل گرفته است، سازنده هویت مکان هستند.
وی با اشاره به مجموعه آدمهای چهارباغ ادامه داد: چهارباغ در این مجموعه فقط یک فضای شهری نیست، بلکه به فضای اجتماعی و انسانی تبدیل میشود. این خیابان به واسطه آدمهایش ساخته و پرداخته میشود و گذشته را در زمان حال زنده نگه میدارد.
این نویسنده با اشاره به حضور همزمان گذشته و حال در مکانهای شهری داستانهای خدایی گفت: در جهان داستانی او، یک خانه قدیمی صرفاً یک بنای معمولی نیست، بلکه خاطرات چندین نسل را در خود حمل میکند. میدان نقشجهان نیز گذشته و حال شهر را به یکدیگر پیوند میدهد. مکانهای شهری در این داستانها چندین زمان را در خود جای دادهاند؛ زمان کودکی شخصیتها، دوران جوانی، تغییرات شهر و زندگی آدمهایی که دیگر در میان ما نیستند.
گلشیری با تأکید بر نقش حافظه فردی و جمعی در آثار این نویسنده افزود: داستانهای علی خدایی تنها خاطرات آدمهای اصفهان را ثبت نمیکنند، بلکه خود به بخشی از حافظه ادبی این شهر تبدیل میشوند. او آدمهایی را روایت میکند که اگر داستانشان نوشته نمیشد، بخشی از حافظه شهر نیز همراه با آنها از میان میرفت.
وی با اشاره به نمونههایی از این بازنمایی در آثار خدایی گفت: چهارباغ حافظه اجتماعی شهر را بازنمایی میکند، هتل جهان حامل حافظه تاریخی یک مکان است و خانه، حافظه عاطفی خانواده را در خود جای میدهد. در این جهان، داستانها، جستارها، زندگی شخصی نویسنده، خانواده و اصفهان چنان به یکدیگر پیوند خوردهاند که نمیتوان آنها را از هم جدا کرد.
گلشیری با اشاره به درخواست خود از خدایی برای تعیین موضوع سخنرانیاش گفت: از علی خدایی پرسیدم درباره چه چیزی بنویسم و او پاسخ داد خودم، خودت و اصفهان. اما من از این پیشنهاد عبور کردم تا به این نکته برسم که علی خدایی دیگر از اصفهان جداشدنی نیست؛ اصفهان در او و او در اصفهان حضور دارد.
وی با یادآوری درختان حاشیه زایندهرود در محدوده پل سیوسهپل، به علاقه خدایی به جزئیات و عناصر طبیعی شهر و بازتاب آنها در نوشتههایش اشاره کرد.
علی خدایی، شاعر لحظههای زندگی و راوی زنانی که حافظه شهرند
ناهید طباطبایی، نویسنده، در ادامه این نشست با اشاره به جایگاه شخصی آذر، همسر علی خدایی، در زندگی و جهان عاطفی این نویسنده گفت: علی خدایی چنان آذر را عزیز میدارد که من نیز بهعنوان دوست و مخاطب او، آذر صدایش میکنم؛ بیآنکه نیازی به افزودن هیچ صفت دیگری باشد. آذر برای علی خدایی فرشته خانگی، همراه و محافظ اوست و من مطمئنم که عزیز اوست.
وی با روایت نخستین آشنایی خود با داستانهای خدایی افزود: یک روز تابستانی، زمانی که دانشگاهها به دلیل انقلاب فرهنگی تعطیل بودند، برای پیدا کردن کتابی به سراغ کتابخانه پدرم رفتم. در میان کتابها و مجلات، فصلنامهای داستانی پیدا کردم و داستان بدری را خواندم. از همان ابتدا داستان برایم جذاب بود؛ روایتی سرشار از تصویر، غم و شادی، بدون ادعا و خودنمایی.
طباطبایی ادامه داد: پس از پایان داستان، دوباره به صفحه نخست برگشتم و نام نویسنده را دیدم؛ علی خدایی. تصویر بدری در کنار حوض سیمانی، با لباس پولکی و تداعیکننده فلس ماهی، در ذهنم ماند. حدود ۲۰ سال بعد، در جشنواره ادبی اصفهان با او آشنا شدم و از اینکه نویسنده آن داستان را از نزدیک میدیدم، بسیار خوشحال بودم. پس از آن نیز همکاری ما در داوری جایزههای ادبی و مجله سان آغاز شد.
این نویسنده با اشاره به ویژگیهای شخصیتی خدایی بیان کرد: علی خدایی از نویسندگان محبوب من است؛ دوستی صادق، فروتن، آگاه، خوشسلیقه و مهربان که مهمتر از همه، با شفقت به انسان، زندگی و دوستی نگاه میکند؛ شفقتی که در روزگار ما کمیاب است.
وی در ادامه با بررسی ویژگیهای ادبی آثار خدایی اظهار کرد: او داستان کوتاه را بهترین گونه ادبی میداند و در داستانهایش شاعر و نقاش لحظههای زندگی، خاطرهها و رؤیاهای آدمهای معمولی است. عناصر مختلف زندگی را چنان با یکدیگر ترکیب میکند که تصاویر و شخصیتهای داستانهایش در ذهن خواننده باقی میمانند.
طباطبایی با اشاره به برخی شخصیتهای داستانی خدایی افزود: تصویر رقص ملافهها در آب جوشانهکشکدوزی و دستهایی که لاجورد بر آنها میریزند، یا تصویر عادله که بر گاری پر از سیب احمد سیبی نشسته و در چهارباغ گردش میکند، از جمله تصویرهایی است که در داستانهای او جان میگیرند.
وی ادامه داد: آدمهای داستانهای علی خدایی سرشار از شور زندگیاند؛ از لذتهای ساده زندگی به شوق میآیند، قدر داشتههایشان را میدانند و هیچکس بد دیگری را نمیخواهد. شخصیتهای او با وجود تفاوتهای فردی، از زلالی و روشنی خاصی برخوردارند.
این نویسنده با تأکید بر نقش زنان در داستانهای خدایی گفت: زنان در آثار او جایگاه مهمی دارند. او زنان را میشناسد و تحسین میکند. زنانی که ادامه یکدیگرند، از هم محافظت میکنند و علاوه بر مراقبت از یکدیگر، پناه مردان، کودکان و حتی حیوانات هستند.
طباطبایی با اشاره به نقش زنان سالمند در این آثار افزود: زنان داستانهای خدایی اغلب حاملان حافظه و تجربهاند؛ زنانی زحمتکش که پیوند میان نسلها را حفظ میکنند. او خود نیز بارها از علاقهاش به شخصیت زنان سالمند در داستانهایش سخن گفته است.
وی با اشاره به شخصیت عادله دواچی بیان کرد: عادله برای من یکی از دوستداشتنیترین شخصیتهای داستانی اوست؛ زنی زحمتکش، خیالباف، کدبانو و رؤیاپرداز که خانه را اداره میکند، دیگران را سیر میکند، مشکلگشاست و برای همه خیر میخواهد.
این نویسنده با اشاره به شیوه روایت خدایی در آمیختن خاطره و واقعیت ادامه داد: در داستانهای او، خاطره صرفاً بازگشت به گذشته نیست؛ گذشته در زندگی امروز و شخصیتها جریان دارد و بر آنها اثر میگذارد. مکان نیز تنها محل وقوع حوادث نیست، بلکه هویت دارد و اصفهان بزرگترین شخصیت داستانهای اوست.
طباطبایی به توجه خدایی به فرهنگ اقلیتهای دینی و مذهبی اصفهان اشاره کرد و گفت: او فرهنگها و مذاهب مختلف را بهخوبی میشناسد و اعیاد، سنتها و رفتارهای آنها را با جزئیات به تصویر میکشد.
وی با یادآوری زندهیاد زاون قوکاسیان، منتقد، نویسنده و سینماگر اصفهانی و از دوستان علی خدایی، از جایگاه او در زندگی فرهنگی این نویسنده یاد کرد و سخنانش را با اشاره به شخصیتهای محبوب جهان داستانی خدایی و اصفهان به پایان رساند.
خدایی؛ سرایدار حافظه اصفهان و راوی آدمهایی که از یاد رفتهاند
آرش صادقبیگی، نویسنده و منتقد ادبی، در ادامه این نشست با روایتی از جزئیاتنگری و حافظه کمنظیر علی خدایی اظهار کرد: به نظر میرسد خدایان حافظهای به او بخشیدهاند که هیچچیز از ذهنش پاک نمیشود. نخستین موهبتی که به او داده شده، توانایی بهرهگیری از جزئیاتی است که با دقت و علاقه به آنها دل میبندد.
وی با اشاره به خاطرهای از کتاب نزدیک داستان افزود: خدایی در یکی از روایتهای این کتاب، خاطره کودکی خود را از مغازه آقابابا، قنادی گلستان در خیابان سعدی، بازگو میکند؛ زمانی که پدرش او را در ویترین قنادی میگذاشت و او با شیرینیها بازی میکرد. جزئیاتی که شاید برای دیگران ساده و گذرا باشند، در حافظه او باقی ماندهاند و بعدها به مصالح داستان تبدیل شدهاند.
صادقبیگی با اشاره به زندگی و خاطرات شخصی خدایی در تهران ادامه داد: او هر بار که به تهران میآید، یکی از عادتهایش این است که نزدیک کلیسای سرکیس پیاده شود و مسیر خیابان را قدم بزند تا گذشته را در ذهن خود احضار کند. مغازهها، خوراکیها، خیاطیها و آدمهایی که زمانی در آن مسیر حضور داشتهاند، در حافظه او زندهاند.
این نویسنده با اشاره به رابطه خدایی با اصفهان گفت: علی خدایی در اصفهان متولد نشده، اما این شهر را چنان با جزئیات و دقت در حافظه خود ثبت کرده که گویی سالهاست وظیفه نگهداری از خاطرات آن را برعهده دارد. او خاطرات متراکمی از شهری را ثبت میکند که بسیاری از آدمها و نسلهای پیش از ما نیز آن را دیدهاند، اما بهسادگی از کنار جزئیاتش گذشتهاند.
وی با یادآوری خاطرهای از سال ۱۳۸۷ و دریافت جایزهای ادبی از خدایی اظهار کرد: در آن سال، زمانی که جایزهای را از دست او دریافت کردم، خدایی با فروتنی خود را سرایدار اصفهان معرفی کرد. همان زمان به او گفتم که شما چشم نصف جهان هستید.
صادقبیگی با اشاره به نوشتههای خدایی درباره محل زندگیاش و توصیف جزئیات خانه، درختان و فضای اطراف آن افزود: این توصیفهای واقعی با تصویرهای شاعرانه اما زلال، از شگردهای اوست. خدایی تنها سرایدار نصف جهان نیست؛ او صنعتگر کلمات است و با توانایی روایتگری خود به خانهها، خیابانها و مکانهای شهری هویت میبخشد.
وی در ادامه به علاقه خدایی به آدمها و تجربههای انسانی اشاره کرد و با یادآوری دوره فعالیت او در بیمارستان خورشید گفت: حدود ۴۰ سال است که او با آدمهای مختلف و زندگی آنها ارتباط دارد. در سالهای جنگ نیز با بیمارانی روبهرو بوده که به بیماری سالک مبتلا شده بودند و همین تجربهها در حافظه و نوشتههایش باقی ماندهاند.
این نویسنده با اشاره به فصل عمارت خورشید در کتاب نزدیک داستان و روایت دیدار خدایی با محمد حقوقی، شاعر و منتقد ادبی اصفهان، افزود: در این کتاب، خاطرات و برخوردهای او با چهرههای فرهنگی شهر نیز ثبت شده است؛ از جمله دیداری که در راهروی آزمایشگاه بیمارستان خورشید با محمد حقوقی داشت.
صادقبیگی با اشاره به اهمیت کتاب نزدیک داستان بیان کرد: این کتاب مجموعهای از زندگینگارههای علی خدایی درباره شهرها، خیابانها، سفرها، آدمها و مکانهاست. هر فصل آن مانند نقشهای از شهری است که خیابانها و پلاکهایش با ذرهذره خاطره و تجربه ساخته شدهاند.
وی با اشاره به روایت گاراژ هند در این کتاب ادامه داد: خدایی در خیابان شاپور به دنبال نشانههایی از بنگاههای قدیمی و گاراژهایی میرود که زمانی محل رفتوآمد کامیونهای حامل کالا، حبوبات، خشکبار و مواد شوینده بودند. بسیاری از این مکانها تغییر کاربری داده یا از میان رفتهاند، اما او با پیگیری و پرسوجو تلاش میکند نشانههای باقیمانده از آنها را پیدا کند.