دریچههای ناگشوده داستان به زندگی پیامبر (ص)
به گزارش خبرگزاری مهر، آگاه نوشت: در نخستین دوره، داوران بخش کودک و نوجوان داستان «مهر و خاکستر» نوشته سیدمصطفی فرقانی را بهخاطر نگاه انسانیاش به ماجرای اهانت به پیامبر (ص) شایسته رتبه سوم دانستند. برای خواننده کمسنوسال، داستانی از این دست میتواند راهی به تاریخ باز کند. او ماجرا را دنبال میکند، خودش را جای آدمهای قصه میگذارد و درباره انتخابشان فکر میکند. محمدرضا شرفیخبوشان، دبیر علمی جشنواره خاتم، در گفتوگو با خبرنگار «آگاه» توضیح میدهد که چرا برگزارکنندگان دوره دوازدهم پنج محور را با توجه به شرایط امروز کشور انتخاب کردهاند و نویسندگان چطور میتوانند از سیره پیامبر (ص) برای پرداختن به این موضوعها ایده بگیرند.
او از وجه عمومی و تخصصی جشنواره، نقش مربیان کانون پرورش فکری در همراهی با دانشآموزان و تجربه کسانی میگوید که پس از چند دوره شرکت و حضور در کارگاهها، آثارشان به مرحله تقدیر یا برگزیدگی رسیده است. شرفیخبوشان سختگیری داوران را به انتشار آثار و نقشی ربط میدهد که این داستانها میتوانند برای نویسندگان دورههای بعد داشته باشند. او همچنین درباره ۴۰ اثر منتشر شده از مسیر این جشنواره درباره قالبهای این کتابها، تجربه دریافت داستانهایی به فارسی و عربی از شرکتکنندگان دیگر کشورها و برنامه برگزاری کارگاههای تخصصی حضوری و مجازی در دوره تازه توضیح میدهد. در ادامه متن این گفتوگو را میخوانید:
دوازدهمین دوره جشنواره خاتم با چه هدفها و رویکردهایی آغاز شده است؟ در موضوعها یا ساختار جشنواره، چه تغییراتی نسبت به دورههای قبل داشتهاید؟
۱۱ دوره این جشنواره برگزار شده است. به حمدالله، با پایمردی و پیگیری برگزارکنندگان و ارادتی که آنها و شرکتکنندگان به حضرت رسول اکرم (ص) داشتهاند، جشنواره در هر دوره با رویکردهای متنوع و هدفمند و با توجه به ابعاد زندگی پیامبر(ص) فراخوان داده است. الحمدلله شرکتکنندگان هم اهل ادبیات داستانیاند، چه کسانی که در این عرصه حرفهای قلم میزنند و چه نوجوانان و جوانانی که به ادبیات داستانی علاقه دارند، دست به قلماند و دارند تجربه میکنند.
جشنواره از همه کسانی که به هر شکلی در هر گوشهای از ادبیات داستانی فعالیت میکنند و به پیامبر اکرم (ص) ارادت دارند دعوت کرده تا این ارادت را با دانش داستانیشان درآمیزند و آثاری ارائه کنند. آثار برگزیده هر دوره هم در مجلدی جداگانه به چاپ رسیدهاند. تا امروز، در ۱۱ دوره، حدود ۴۰ اثر از برگزیدگان منتشر کردهایم. اما درباره تفاوت این دوره، همانطور که میدانید، جشنواره خاتم با این مقدمهای که گفتم، همه قالبهای ادبیات داستانی را مدنظر داشته است. شرکتکنندگان میتوانند در قالب داستان کوتاه، داستانک، داستان نوجوان، داستان کودک و همینطور رمان برای جشنواره اثر بفرستند. از نظر مخاطبان و شرکتکنندگان هم، همانطور که اشاره کردم، جشنواره از طیفهای مختلف دعوت کرده است. یک بخش ویژه دانشآموزی داریم برای دانشآموزانی که دوست دارند درباره پیامبر(ص) داستان بنویسند. بخش حرفهای هم برای داستاننویسان حرفهای است که میتوانند در قالبهایی که گفتم، اثر بفرستند.
در دورههــــای جشنـــــواره همواره توجـــــه و تـــامل برگزارکنندگان بر بازنمایی، بازگویی و بازآفرینی سیره و شیوه زندگی پیامبر (ص) و نگاه ایشان به زندگی و پدیدههای مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی بوده است. شرکتکنندگان هم در این زمینههای مختلف، با تکیه بر پژوهشها و دانستههایشان و با مراجعه به منابع معتبر، ایدههایی پیدا میکردند و آنها را به داستان تبدیل میکردند. در هر دوره برای نویسندگانی که سوالی داشتند یا لازم بود دانش بیشتری به دست بیاورند، کارگاههای آموزشی هم برگزار کردیم، چه در زمینه فنی داستاننویسی و چه در زمینه محتوا. از استادان این حوزهها کمک میگرفتیم و برای نویسندگان در ردههای سنی مختلف، در سراسر کشور کارگاه میگذاشتیم.
در این دوره، با توجه به وضعیتی که کشور شاهد آن است، در فراخوان اعلام کردیم که تمرکز دوره دوازدهم بر چند موضوع خواهد بود. به سیاق دورههای قبل، شرکتکنندگان به بازنمایی، بازگویی و بازآفرینی سیره و شیوه زندگی پیامبر (ص) میپردازند. این بار، با توجه به وضعیت کشور که ما را به یاد موقعیتهای مشابه در تاریخ اسلام، بهخصوص در روزگار پیامبر (ص)، میاندازد، پنج محور را در کانون توجه گذاشتهایم که عبارتند از خودآگاهی و خدامحوری، وحدت و همدلی، دشمنشناسی، تابآوری و پایداری در بحرانها و سختیها و مبارزه با استکبار.
این پنج محور زمینهای فراهم میکنند تا نویسندگان عزیز ما، با توجه به شباهتهایی که میان وضعیت کنونی و موقعیتهای تاریخ زندگی پیامبر (ص) میبینند و با توجه به روش و منش و شیوه زندگی ایشان، ایدههایشان را پیدا کنند. انشاءالله با نگاه ویژهای که به این موضوعها خواهند داشت، آثار تاثیرگذاری خلق کنند. پیشبینی ما این است که چون موضوعها با مسائل روز همخوانی دارند، نویسندگان استقبال خوبی کنند؛ بهخصوص نویسندگانی که همیشه به گستره عظیم و عمیق و بیکران فرصتهای داستانی در زندگی پیامبر اسلام (ص) نگاه جدی داشتهاند. آنها معتقدند بسیاری از این فرصتها هنوز کشف نشده و بسیاری از این دریچهها ناگشوده مانده است. در داستانپردازی درباره زندگی پیامبر (ص) با گستره عظیمی روبهرو هستیم که هرقدر در آن غور و غواصی کنیم، باز هم مرواریدهای درخشانی هست که باید آنها را کشف کرد و به دست آورد.برای همین است که جشنواره خاتم، انشاءالله ادامه خواهد داشت. در هر دوره، وقتی آثار به دستمان میرسند، با شور و شعف میبینیم که نویسندگان با دانش تاریخی و بینش دینی و ایمانیشان وجوه تازهای به آنچه ادبیات داستانی مینامیم افزودهاند. حاصلش آثاری است که هرکدام، به هر حال، نشان تلاش و ارادت نویسنده به ساحت پیامبر اکرم (ص) است.
درباره آمار گفته شده تا امروز بیش از پنج هزار اثر به جشنواره رسیده است. این تعداد آثار رسیده در ۱۱ دوره گذشته است یا تعداد آثاری است که تا این لحظه به دوره دوازدهم رسیدهاند؟
بله، این میزان آثاری است که از ابتدا تا امروز به دبیرخانه جشنواره رسیده است. دوره اول که شروع کردیم، حدود ۲۰۰، ۳۰۰ شرکتکننده داشتیم. جشنواره هم از نظر کمی رشد کرده و هم از نظر کیفی. هدف برگزارکنندگان این است که به آن سطحی که از نظر فنی و محتوایی انتظار دارند برسند. امیدواریم با همین استمرار، با مشارکت اهل دانش و اهل فن در تاریخ اسلام و ادبیات داستانی و با پیوند این دو حوزه، به آنچه در چشماندازمان داریم، یعنی رسیدن به آثار درخشان، برسیم. همینجا بگویم که خلق اثر درخشان و موثر فقط یکی از اهداف جشنواره است. جشنواره نگاه همگانیتری هم دارد.
همین که فرصتی فراهم شود تا علاقهمندان با توجه به مسائل امروز، نگاهی دوباره یا گستردهتر و با بینشی تازهتر به تاریخ زندگی پیامبر (ص) و آموزههای ایشان داشته باشند، از اهداف جشنواره است. جشنواره هم نگاه فرهنگی و عمومی دارد و هم نگاه تخصصی و حرفهای در زمینه خلق آثار برجسته و ماندگار. هر دوی این هدفها را دنبال میکند. برای همین در بخش دانشآموزی هم خیلی فعال هستیم. در هر دوره، دانشآموزان علاقهمند با همکاری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان از سراسر کشور در جشنواره شرکت میکنند. مربیانشان هم در کارگاههای آموزشی دستشان را میگیرند، راهنماییشان میکنند و راه را برایشان باز میکنند تا در جشنواره حضور پررنگی داشته باشند.
درباره همین موضوع، تا جایی که اطلاع دارم، در دوره یازدهم ۱۰۰ اثر به بخش کودک و نوجوان رسید، اما هیچ اثری در این گروه سنی شایسته تقدیر شناخته نشد. این فاصله میان تعداد آثار و کیفیتی که جشنواره انتظار داشت، از کجا میآمد؟ چرا هیچ اثری به سطح مورد نظر جشنواره نرسید؟
معیارهای هیات داوران و کسانی که آثار را بررسی میکنند، این پیام را به شرکتکنندگان میدهد که صرف بازنویسی یا بازنمایی و ارائه اثری که در آن تلاشی از نظر فنی یا دانشی نشده باشد، برای اینکه کار در جشنواره دیده شود، کفایت نمیکند. ما بعد از جشنواره هم آثار را منتشر میکنیم و این سختگیری بیجهت نیست. انتشار یعنی اثر مورد توجه هیات داوران قرار گرفته و ویژگیهایی داشته که باعث شده به چاپ برسد. شرکتکنندگان دورههای بعد هم میتوانند نیمنگاهی به این آثار داشته باشند. از این جهت، جشنواره ما در تقدیر از آثار و اعلام برگزیدگان کمی سختگیرتر از بعضی جشنوارههای دیگر است.
اعلام نکردن برگزیده در این بخش هم میتواند پیامی ضمنی برای شرکتکنندگان داشته باشد. خیلی از آنها در دورههای قبل هم شرکت کرده بودند و دوباره آمدند. ما شرکتکنندگانی داشتیم که مثلا در سه دوره پیاپی شرکت کردند و در دوره سوم، با ارتقای کیفیت اثرشان، برگزیده شدند یا شایسته تقدیر شناخته شدند. یعنی در این دورههای پیاپی در کارگاههای داستاننویسی شرکت کردهاند، سطح کیفی اثرشان را بالا بردهاند و توانستهاند اثر خوبی ارائه کنند.
جشنواره استمرار دارد و گاهبهگاه یا موقتی برگزار نمیشود که فقط به یک دوره فکر کنیم. نگاه ما این است که شرکتکنندگان میتوانند همراه جشنواره پیش بیایند. تجربه دورههای مختلف هم نشان داده که آنها در هر دوره دانششان را بالا میبرند، هم در زمینه محتوا و هم در فنون داستاننویسی. خیلیها در دورههای نخست جشنواره دانشآموز بودند و در دوره دهم و یازدهم، دیگر بزرگسال بودند، آثار حرفهای مینوشتند و در بخش حرفهای شرکت میکردند. تصور کنید معیارهای حرفهای را رعایت نمیکردیم و فقط اسمهایی اعلام میکردیم تا بگوییم در فلان بخش برگزیده داشتهایم، یا اصرار داشتیم در هر بخش حتما برگزیدهای داشته باشیم. به نظرم آنوقت این پیام بهخوبی منتقل نمیشد. این سختگیری برای این است که در دورههای بعد کیفیت آثار بالاتر برود و انتظار هیات داوران و هیات علمی برآورده شود.
توسعه فعالیتهای بینالمللی هم از هدفهای جشنواره است؛ در این زمینه چه برنامهای دارید؟
بله. از همان دورههای نخست به شرکتکنندگان علاقهمند در کشورهای دیگر هم توجه داشتیم، از همسایگانمان و مردم سرزمینهای اسلامی گرفته تا مسلمانان سایر کشورها. در دورههای قبل هم از بعضی کشورها شرکتکننده داشتیم و این دریچه را باز گذاشتهایم تا بتوانند برای جشنواره خاتم اثر بفرستند. بعضی از این شرکتکنندگان دانشجویانی بودند که به فارسی مسلط بودند و داستانشان را به فارسی ارائه کردند. بعضیها هم به عربی داستان فرستادند. بنا داریم این موضوع را در دورههای بعد جدیتر دنبال کنیم و برای گسترش دامنه بینالمللی جشنواره با علاقهمندان داستاننویسی در کشورهای دیگر، بهویژه مسلمانان این کشورها، گفتوگو کنیم. از همین دوره دوازدهم و در طول این دوره میخواهیم اطلاعرسانی را به جایی برسانیم که نویسندهای در کشوری دیگر، اگر علاقه دارد شرکت کند، بداند این دریچه به رویش باز است. در دورههای گذشته هم شرکتکنندگانی از کشورهای دیگر اثر فرستادهاند، اما این مشارکت هنوز گسترده نشده است.
آثاری که تا امروز چاپ شدهاند، همه در دفتر نشر فرهنگ اسلامی منتشر شدهاند؟
بله، دفتر نشر فرهنگ اسلامی این آثار را منتشر کرده است. آثار در چند قالب منتشر شدهاند. رمان داریم، مجموعه داستان کوتاه داریم، مجموعه داستان کوتاه نوجوان و داستان کودک هم داریم. این آثار در مجلدهایی با عنوانهای متفاوت چاپ شدهاند و حاصل دورههای مختلف جشنوارهاند، همان ۱۱ دورهای که برگزار شده است. کمتر جشنوارهای میبینیم که این اندازه حاصل قابل چاپ و ارائه داشته باشد. این خودش یکی از دستاوردهای خوب جشنواره است. هم معیارها را روشن میکند، هم نمونهای پیش روی دیگران میگذارد و هم فرصت نقد را پس از جشنواره فراهم میکند. حتی آثار برگزیدگان هم میتوانند نقد شوند تا آنها در دورههای بعد آثاری بهتر و درخشانتر از کارهای فعلیشان ارائه کنند.
همه این کتابها در سایت جشنواره خاتم در دسترساند. جشنواره خاتم سایت خودش را دارد و چند دورهای است که این سایت راه افتاده است. شرکتکنندگان و حتی کسانی که فقط به جشنواره علاقه دارند، با مراجعه به سایت میتوانند مطالب متنوعی درباره موضوعهای مرتبط با جشنواره پیدا کنند. مقالههای پرشماری هم درباره پیامبر (ص) در سایت هست که میتواند به مخاطبان کمک کند. در سایت مطالب مختلفی درباره جنبههای فنی داستاننویسی هم داریم و سعی کردهایم به پرسشهای گوناگون شرکتکنندگان در دورههای مختلف پاسخ بدهیم. فرستادن اثر و شرکت در جشنواره هم از طریق سایت انجام میشود. در دورههای مختلف شاهد بودهایم که مخاطبان از همین راه شرکت کردهاند و با مخاطبان دورههای قبل هم ارتباط مستمر داریم.
برای دوره دوازدهم هم برنامهریزی کردهایم کارگاههای تخصصی درباره ادبیات داستانی، ادبیات دینی و زندگی پیامبر (ص) برگزار کنیم. از استادان و همینطور مخاطبان و شرکتکنندگان دورههای قبل جشنواره دعوت میکنیم تا در این کارگاهها، چه مجازی و چه حضوری، شرکت کنند. فراخوان دوازدهمین دوره جشنواره ادبی «خاتم» ۲۸ مهر ۱۴۰۵ در آیین گشایش این رویداد در فروشگاه کتاب زیتون تهران رونمایی شد. طبق تقویم اعلامشده، نویسندگان تا ۳۱ تیر ۱۴۰۶ برای فرستادن آثارشان فرصت دارند و اختتامیه برای شهریور همان سال پیشبینی شده است. دبیرخانه آثار منتشرنشده را میپذیرد، به شرط آنکه پیشتر در هیچ جشنواره یا مسابقهای ارائه نشده باشند.