تشدید نفوذ اسرائیل در آسیای مرکزی در سایه بیتوجهی ایران
خبرگزاری مهر، گروه بینالملل- احسان موحدیان: تحولات سالهای اخیر در آسیای مرکزی نشان میدهد که نفوذ اسرائیل در این منطقه دیگر صرفاً به ارتقای روابط دوجانبه یا همکاریهای فنی محدود نمیشود، بلکه در حال تبدیل شدن به یک «اکوسیستم چندلایه» است: از آموزش نخبگان و شبکهسازی اجتماعی تا صادرات فناوری های هوشمند نظارتی و نفوذ نهادی از طریق گسترش پیمان ابراهیم. در ادامه سازوکارهای این نفوذ و پیامدهای بیتوجهی جمهوری اسلامی به آن بررسی می شود.
نتیجه این تحول تغییر تدریجی ماهیت فضای راهبردی شمال و شمالشرقی ایران از یک «حاشیه امن» به محیطی متمایل به همکاری با دشمنی متخاصم است. در این چارچوب، شناخت لایههای مختلف نفوذ - نخبگی، اجتماعی، اطلاعاتی و دیپلماتیک - برای درک دقیق تهدید و طراحی پاسخ راهبردی ضروری است.
۱. ماشاو: ابزار اصلی مهندسی اجتماعی نخبگان آژانس همکاریهای بینالمللی اسرائیل (MASHAV)، که از سال ۱۹۵۸ فعالیت میکند و مرکز بینالمللی آموزش کارمل (MCTC) را که در سال ۱۹۶۱ در حیفا تأسیس شده اداره میکند، ستون فقرات نفوذ اسرائیل در آسیای مرکزی است. اما اهمیت ماشاو را نباید تنها در «آموزش» خلاصه کرد؛ کارکرد واقعی آن، اجتماعیسازی و پرورش نخبگان و آمادهسازی آنها برای در دست گرفتن مناصب اجرایی است.
الگوی عملیاتی: ماشاو نه به افراد عادی، بلکه به متخصصان دولتی، مدیران ، مقامات کشاورزی و کارشناسان آب آموزش های متنوعی ارائه میدهد. این افراد پس از تکمیل آموزش ها و بازگشت به کشورهای خود در موقعیتهایی قرار میگیرند که امورسیاستگذاری و تخصیص منابع را در دست دارند. به عنوان مثال، در نوامبر ۲۰۲۵ در آستانه پایتخت قزاقستان، یادداشت تفاهمی میان وزارت آموزش قزاقستان و وزارتخانههای همکاری منطقهای، آموزش، امور خارجه و آژانس همکاریهای بینالمللی اسرائیل امضا شد؛ در فوریه ۲۰۲۶، گروهی از متخصصان قزاق در مرکز ماشاو–کارمل در حیفا دوره «رویکردهای نوآورانه در آموزش ویژه» را گذراندند و گواهینامه دریافت کردند. در ازبکستان نیز سفیر اسرائیل در فوریه ۲۰۲۵ به صراحت آمادگی کشورش را برای ارائه «آموزش و دورههای تخصصی» به متخصصان ازبک از طریق ماشاو در حوزههای کشاورزی، داروسازی، آموزش و نوآوری اعلام کرد.
این الگو در سطحی وسیعتر تکرار میشود: گزارشها از رشد بیش از ۴۰۰ درصدی همکاریهای اقتصادی اسرائیل با تاجیکستان در پنج سال اخیر و فعالیت ۱۷ مرکز کشاورزی مرتبط با ماشاو در مناطق مختلف این کشور خبر میدهند؛ در ترکمنستان ۹ تفاهمنامه در حوزه «کشاورزی هوشمند» امضا شده است. در ازبکستان، شرکتهای اسرائیلی از سال ۲۰۱۰ با دریافت رایگان ۵۰۰ هکتار زمین، ساخت پارک فناوری کشاورزی را آغاز کرده و پیشرفت قابل توجهی داشته اند.
بنابراین ماشاو یک کانال انتقال فناوری نیست؛ یک شبکه تولید نخبگان وفادار است. فارغالتحصیلان این دورهها در بازگشت، حاملان ذهنیت، روش و شبکه ارتباطیای میشوند که در تصمیمگیریهای کلان کشورشان به نفع شریک صهیونیست عمل میکند — نه لزوماً از سر خیانت، بلکه از سر عادت، وابستگی فنی و سرمایه اجتماعی. این همان چیزی است که در ادبیات نفوذ «قدرت نرم نهادمند» نامیده میشود.
۲. سازمان های غیردولتی و ایجاد نفوذ اجتماعی غیرامنیتیشده برای اسرائیل
برخلاف تصور رایج که NGOها را صرفاً پوششی برای جاسوسی میدانند، کارکرد دقیقتر آنها غیرامنیتیسازی و عادیسازی حضور اسرائیل در آسیای مرکزی است. وقتی یک سازمان غیردولتی اسرائیلی در تاجیکستان یا قرقیزستان برای به اصطلاح ترویج «سلامت خانواده» یا «حقوق زنان» کارگاه برگزار میکند، حضور اسرائیل در قالب «همکاری مدنی» بازتعریف میشود و مقاومت سیاسی-فرهنگی در برابر آن فرومیریزد.
به عنوان مثال، هماهنگکننده ملی پیشگیری از خشونت خانگی در حیفا و مدیر مرکز آموزش بحران تجاوز در حیفا، طی دو سال اخیرچندین بار به تاجیکستان، قرقیزستان، قزاقستان و ازبکستان سفر کرده و برای «سازمانهای زنان و سازمانهای غیردولتی» در حوزه سلامت خانواده، حقوق و رفاه سمینار برگزار کردهاند. در قرقیزستان، بیش از ۵۰۰ زن روستایی در برنامهای با محور «توانمندسازی» بر اساس ارزشهای مدنظر رژیم صهیونیستی آموزش دیدهاند.
این فعالیتها در ظاهر بیخطر و حتی «بشردوستانه» به نظر میرسند، اما اثر تجمیعی آنها، ایجاد زیرساخت اجتماعی متمایل به اسرائیل است: شبکهای از فعالان مدنی، روزنامهنگاران و سازمانهای محلی که در صورت بروز تنش میان ایران و اسرائیل، به جای بیطرفی، به سمت روایت اسرائیلی متمایل خواهند شد. نکته مهم این است که این شبکهها قابل فراخوانی هستند - نه به عنوان «جاسوس»، بلکه به عنوان تولیدکنندگان روایت و فشار سیاسی به نفع اسرائیل که برای صهیونیست ها پر فایده و کم خطر است.
۳. فناوری به مثابه اهرم اطلاعاتی: از کشاورزی تا پگاسوس
یکی از حلقههای مفقوده در تحلیلهای رایج درباره نفوذ اسرائیل در آسیای مرکزی، پیوند میان «همکاری فنی» و «قدرت اطلاعاتی» است. اسرائیل فقط فناوری کشاورزی و آب صادر نمیکند، بلکه زیرساخت نظارتی و پایش و کنترل نیز صادر میکند و این زیرساخت، اهرم دسترسی اطلاعاتی ایجاد میکند.
گزارش موسسه Privacy International نشان میدهد که دولتهای آسیای مرکزی سیستمهای نظارتی پیشرفته در خاک خود مستقر کردهاند، از جمله مراکز پایشی که قادر به جاسوسی از کل ارتباطات یک کشور هستند و شرکتهای اسرائیلی در این زمینه نقش مهمی دارند. نرمافزار جاسوسی Predator شرکت Intellexa در کشورهایی از جمله قزاقستان، ازبکستان و تاجیکستان مورد استفاده واقع شده است. همچنین گزارشهایی از استفاده دولت قزاقستان از نرمافزار پگاسوس شرکت صهیونیستی NSO وجود دارد.
لذا این یک رابطه یکطرفه برای«فروش فناوری» نیست. وقتی یک کشور آسیای مرکزی برای نظارت بر شهروندان خود به فناوری اسرائیلی وابسته میشود، دسترسی رژیم صهیونیستی به دادهها و به منطق عملکرد سیستمهای فناوری و اطلاعاتی در تکتک وزارتخانهها و سازمانهای این کشورها یک اهرم فشار دائمی ایجاد میکند. این اهرم در لحظه بحران- مثلاً اگر ایران بخواهد از طریق این کشورها کانالی برای دور زدن تحریمها باز کند - قابل فعالسازی است. مدل فشار آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران نیز دقیقاً همین مسیر را طی کرد: کار از اجرای پروژههای کشاورزی و دامپروری در نزدیکی مرز ایران و باکو به ایجاد فرودگاه های نظامی و پایگاههای اطلاعاتی در فاصله اندکی از مرز ایران کشید. خطر اساسی برای جمهوری اسلامی ایران، تکرار همان الگو در آسیای مرکزی است که کاملاً جدی به نظر می رسد.
۴. پیمان ابراهیم: از نفوذ دوجانبه تا قفلشدن چندجانبه
آنچه در نوامبر ۲۰۲۵ در ارتباط با پیمان ابراهیم رخ داد، یک تغییر کیفی است: قزاقستان در جریان نشست آمریکا با کشورهای منطقه آسیای مرکزی اعلام کرد که به پیمان ابراهیم میپیوندد و به این ترتیب به اولین کشور آسیای مرکزی و ششمین عضو این پیمان مبدل شد. عربستان سعودی همچنان از این کار خودداری کرده و این عضویت جدید، مشروعیت و پویایی از دست رفته پیمان خیانت بار مذکور را تا حدی احیا میکند.
اما انگیزه قزاقستان و محدودیتهای آن چیست؟ پیوستن آستانه بیش از آنکه ناشی از همپیمانی ایدئولوژیک با اسرائیل باشد، ابزاری برای تنوعبخشی به وابستگیهای ژئوپلیتیک و نزدیکی به واشنگتن است. این اتفاق بدان معناست که قزاقستان حداقل بهصراحت به دنبال تبدیل شدن به بخشی از یک ائتلاف ضدایرانی نیست. اما پیامد ساختاری مستقل از نیت است. عضویت قزاقستان در پیمان ابراهیم یک نفوذ و همبستگی نهادی ایجاد میکند. حتی اگر آستانه بخواهد در آینده از اسرائیل فاصله بگیرد، هزینه خروج از یک توافق چندجانبه با حضور آمریکا بسیار بالاتر از هزینه کاهش یک رابطه دوجانبه است. ازبکستان و ترکمنستان نیز به عنوان نامزدهای بعدی مطرح شدهاند. ازبکستان روابط خود را با اورشلیم بیسروصدا گسترش داده و البته آذربایجان از قبل همکاری دفاعی و انرژی گستردهای با اسرائیل دارد. اگر این سه کشور -همگی با اکثریت مسلمان - به پیمان مذکور بپیوندند، فضای سیاسی برای پیوستن برخی کشورهای اسلامی دیگر بهطور قابل توجهی امنتر میشود.
۵. پیامدهای بیتوجهی جمهوری اسلامی ایران: ایجاد یک محاصره تدریجی
مسئله اصلی این نیست که اسرائیل ممکن است از خاک آسیای مرکزی به ایران حمله کند. مسئله اساسی این است که فضای راهبردی شمال و شمالشرقی ایران در حال تغییر ماهیت بوده و از یک «حاشیه امن» یا «منطقه بیطرف» به یک «محیط متمایل به رقیب» مبدل می شود.
ایران در طول دههها، علیرغم ظرفیتهای ایران فرهنگی، آسیای مرکزی را به عنوان منطقهای با توان نفوذ محدود اما بدون تهدید فعال میدید. حال که توجه ایران به این منطقه علیرغم همه چالش ها افزایش نیافته، نفوذ اسرائیل در آسیای مرکزی رو به فزونی است. شکلگیری یک کمربند امنیتی به نفع رژیم صهیونسیتی از قفقاز تا آسیای مرکزی که با پیوندهای سیاسی-امنیتی با این رژیم تقویت میشود، میتواند استراتژی توازنبخشی ایران در مرزهای شمالی و شرقی را بهطور قابل توجهی تضعیف کند و هزینههای امنیتی جدیدی بر تهران تحمیل نماید.
۵.۲. محاصره زمینی به عنوان لایه تکمیلی
طرحهای مورد بحث میان واشنگتن و تلآویو برای محاصره زمینی ایران - که در آن از همسایگان از جمله ترکمنستان و آذربایجان خواسته میشود گذرگاههای مرزی خود را محدود یا مسدود کنند -نشان میدهد که نفوذ در آسیای مرکزی یک مسئله حاشیهای نیست، بلکه بخشی از معماری فشار حداکثری آمریکا است.
حتی اگر چنین طرحی عملی نشود، صرف طرح آن سیگنالی است به پایتختهای آسیای مرکزی که هزینه همراهی نکردن با واشنگتن بالاست.
۵.۳. ترکمنستان: حلقه ضعیف بعدی برای فشار به ایران
در صورت ادامه بیتوجهی، ترکمنستان به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه و همسایگی با ایران، به زودی تبدیل به یکی از مهمترین مقاصد سرمایهگذاریهای اسرائیل به منظور مهار ایران خواهد شد. ترکمنستان به عنوان کشوری که سیاست بیطرفی رسمی دارد، اگر تحت فشار اقتصادی و فنی قرار گیرد، میتواند به راحتی از یک منطقه حائل به یک کانال نفوذ تبدیل شود؛ بدون آنکه نیازی به تصمیم سیاسی آشکار باشد. استفاده از تجهیزات نظامی آمریکایی در رژههای نظامی اخیردر ترکنستان، خرید و انتقال پهپاد از ترکیه و اسرائیل و اخباری درباره نفوذ یهودیان صهیونیست به قلب خانواده سران حاکم در ترکمنستان موجب نگرانی است.
ماشاو و شبکه سازمان های غیردولتی تحت پوشش اسرائیل در آسیای مرکزی نه فقط فناوری، بلکه روایت صادر میکنند: روایتی سکولار، لیبرال و فراملی به نفع اسرائیل که پیوندهای تمدنی ایران با این منطقه دارای گروههای فارسیزبان را تضعیف میکند. این فرسایش فرهنگی، در بلندمدت از هر تهدید نظامی مؤثرتر است، زیرا جامعه مدنی و نخبگان محلی را از درون به سمت الگوی اسرائیلی-غربی سوق میدهد و در لحظه بحران، پایگاه اجتماعی برای پیشبرد سیاستهای ضدایرانی آنها فراهم میکند. این لحظه بحران، میتواند زمان آغاز جنگ بعدی ایران با اسرائیل و آمریکا باشد.
۶. جمعبندی تحلیلی: سه ویژگی که مقابله با این وضعیت را دشوار میکند
اول، تدریجی بودن:اسرائیل در آسیای مرکزی یک «حمله» ناگهانی انجام نمیدهد؛ بلکه یک اکوسیستم میسازد. هر پروژه به تنهایی بیخطر به نظر میرسد:یک دوره آموزشی، یک تفاهمنامه آب، یک کارگاه آموزشی برای سازمان های غیردولتی. اما اثر تجمیعی این فعالیتها پس از یک دهه، یک زیرساخت وابستگی ایجاد میکند که برچیدن آن بدون هزینه سنگین ممکن نیست.
دوم، چندلایه بودن: ماشاو لایه نخبگان طرفدار اسرائیل را میسازد، سازمان های غیردولتی یا NGOها لایه اجتماعی را، فناوری نظارتی و کنترلی لایه اطلاعاتی را، و پیمان ابراهیم لایه دیپلماتیک-نهادی را. حمله به یک لایه، لایههای دیگر را تضعیف نمیکند. ایران اگر فقط بر کاهش خطر «جاسوسی» یا فقط بر مقابله با«پیمان ابراهیم» متمرکز شود، بخش عمده تصویر کلی را از دست میدهد و درک جامعی پیدا نمیکند.
سوم، مشروعیتبخشی از طریق «توسعه»: دشوارترین ویژگی این است که اسرائیل حضور خود را در قالب کمک به توسعه بازتعریف کرده است. مقابله با این به اصطلاح «توسعه» - در حالی که کشورهای آسیای مرکزی نیاز مبرمی به فناوری آب، ارتقای کشاورزی و آموزش دارند - برای ایران که خود با محدودیتهای اقتصادی مواجه است، یک معضل راهبردی ایجاد میکند. ایران نمیتواند صرفاً «هشدار» دهد؛ بلکه باید جایگزین ارائه کند و بخش خصوصی ایران در صورت توجیه و هدایت به سمت سرمایه گذاری این منطقه ظرفیت لازم را برای رفع نیازهای هر 5 کشور دارد.
در نهایت همهگیر شدن پیمان ابراهیم در آسیای مرکزی هنوز رخ نداده و هیچیک از کشورهای منطقه تاکنون به صراحت به ائتلافهای ضدایرانی نپیوستهاند. آنچه در حال وقوع است، متمایل شدن تدریجی ساختارها به سمت چارچوب های صهیونیستی است، نه تغییر ناگهانی وفاداریها. اما همین تمایل تدریجی - اگر بدون پاسخ راهبردی رها شود - در افق پنج تا ده ساله میتواند فضای مانور ایران در شمال و شرق کشور را بهطور جدی محدود کند. هشدارهایی مانند این مقاله میشود، دقیقاً به همین خطر اشاره دارد.
اسرائیل در آسیای مرکزی یک «حمله» ناگهانی انجام نمیدهد؛ بلکه یک اکوسیستم میسازد. هر پروژه به تنهایی بیخطر به نظر میرسد:یک دوره آموزشی، یک تفاهمنامه آب، یک کارگاه آموزشی برای سازمان های غیردولتی. اما اثر تجمیعی این فعالیتها پس از یک دهه، یک زیرساخت وابستگی ایجاد میکند که برچیدن آن بدون هزینه سنگین ممکن نیست. فعالیت اسرائیل چند لایه است. ماشاو لایه نخبگان طرفدار اسرائیل را میسازد، سازمان های غیردولتی یا NGOها لایه اجتماعی را، فناوری نظارتی و کنترلی لایه اطلاعاتی را، و پیمان ابراهیم لایه دیپلماتیک-نهادی را. حمله به یک لایه، لایههای دیگر را تضعیف نمیکند. ایران اگر فقط بر کاهش خطر «جاسوسی» یا فقط بر مقابله با«پیمان ابراهیم» متمرکز شود، بخش عمده تصویر کلی را از دست میدهد و درک جامعی پیدا نمیکند.
دشوارترین ویژگی هم این است که اسرائیل حضور خود را در قالب کمک به توسعه بازتعریف کرده است. مقابله با این به اصطلاح «توسعه» - در حالی که کشورهای آسیای مرکزی نیاز مبرمی به فناوری آب، ارتقای کشاورزی و آموزش دارند - برای ایران که خود با محدودیتهای اقتصادی مواجه است، یک معضل راهبردی ایجاد میکند. ایران نمیتواند صرفاً «هشدار» دهد؛ بلکه باید جایگزین ارائه کند و بخش خصوصی ایران در صورت توجیه و هدایت به سمت سرمایه گذاری این منطقه ظرفیت لازم را برای رفع نیازهای هر 5 کشور دارد.