از کرونا تا جنگ؛ چه کسی بدهی آموزشی بچههای ایران را میپردازد؟/ یک پیشنهاد برای جبران عقب ماندگی های درسی
عصر ایران - در سالهای اخیر، مدارس ایران بارها به دلایل مختلف تعطیل شدهاند: مدتی به دلیل کرونا ، زمانی هایی به خاطر آلودگی هوا، زمستان هایی با عنوان مدیریت انرژی و این اواخر به به علت جنگ. بدین ترتیب، حدود هفت سال است که بچه های ما درست و حسابی به مدرسه نرفته اند. یعنی دانش آموزی که امسال دیپلم می گیرد بیش از نیمی از دوران تحصیلش، تق و لق بوده و محصل کلاس هفتم، از همان اول، ترکیبی ناکارآمد از اموزش حضوری، آنلاین و تعطیلات پیش بینی نشده را تجربه کرده و ای بسا فکر می کند "نظام آموزشی لابد همین است دیگر!".اما پرسش مهمی که کمتر به آن پرداختهایم این است: دانشآموزان در این میان چقدر از یادگیری عقب ماندهاند و چه کسی قرار است این عقبماندگی را جبران کند؟ کم نیستند دانشآموزانی که در کلاس پنجم، ششم یا حتی بالاتر نشسته اند، اما هنوز تقسیم چندرقمی را درست بلد نیستند. یا نمی تواند در حد دانش آموزی که سال ها فارسی خوانده، یک متن ساده را بدون غلط املایی یا انشایی بنویسد و ... .با این حال معلم ناچار است درس جدید را آغاز کند؛ کتاب جلو میرود، امتحان برگزار میشود و دانشآموز هم احتمالاً به پایه بالاتر میرود. تنها چیزی که تکان نمیخورد، همان ضعف های آموزشی است که قرار است یک عمر، همراه دانش آموزان امروز و پدران و مادران فردا بماند.در واقع، ما اکنون شاهد "فقر یادگیری" هستیم، شاخصی است که به کودکانی اشاره دارد که تا سن ۱۰سالگی قادر به خواندن و درک یک متن ساده نیستند. این تصویر، سرنوشت قطعی همه دانشآموزان ایران نیست؛ اما خطری واقعی را نشان میدهد که پس از سالها تعطیلی و وقفه در آموزش باید جدی گرفت: «بدهی آموزشی». بدهیای که با فرصتهای ازدسترفته یادگیری انباشته میشود و اگر پرداخت نشود، سالبهسال سنگینتر خواهد شد. از اسفند ۱۳۹۸ و شیوع کرونا، مدرسه ایرانی وارد دورهای از بیثباتی شد. آموزش از کلاس به گوشی تلفن همراه منتقل شد؛ البته برای خانوادههایی که گوشی، اینترنت و محیط آرام داشتند. در سند برنامه کشوری یونیسف برای ایران آمده است که در آغاز همهگیری، حدود ۳٫۵ میلیون کودک به دلیل محدودیت تجهیزات دیجیتال در دسترسی به خدمات آموزشی مشکل داشتند. این آمار به معنای محرومیت کامل همه آنها از تحصیل نیست؛ اما نشاندهنده شکاف بزرگی در فرصت یادگیری است. با فروکشکردن کرونا، انتظار میرفت این زخم ترمیم شود. اما تعطیلیهای ناشی از آلودگی هوا، سرما و کمبود انرژی نیز پیوستگی آموزش حضوری را در بسیاری از مناطق دشوار کرد. در خرداد ۱۴۰۴، جنگ دوازدهروزه و تعطیلی مراکز آموزشی و تعویق امتحانات نیز به این زنجیره افزوده شد. سپس جنگ سال ۱۴۰۵ از راه رسید؛ بحرانی که با تعطیلی معمول مدرسه قابل مقایسه نیست. گزارش سازمان ملل درباره ایران نشان میدهد که تا اول مه ۲۰۲۶، بیش از ۱۷ میلیون دانشآموز از حضور در مدرسه بازمانده بودند و حدود ۱۲۰۰ مرکز و ساختمان مرتبط با آموزش آسیب دیده بود. آسیب هایی فراتر از مشکلات درسی مسئله فقط تعداد روزهای تعطیل نیست. یادگیری، برخلاف تماشای یک فیلم، با فشردن دکمه توقف در همان نقطه باقی نمیماند. کودکی که خواندن روان را در پایههای نخست درست نیاموخته، بعداً در فهم مسئله ریاضی، علوم و حتی دستورالعملهای امتحان مشکل پیدا میکند. ناتوانی در یک مهارت پایه، به مانعی در چند درس تبدیل میشود. از سوی دیگر، مدرسه فقط محل انتقال اطلاعات نیست. دانشآموز در کلاس، دوستی، همکاری، تحمل ناکامی، رعایت نوبت و حل اختلاف را تمرین میکند. تعطیلیهای طولانی، بهویژه هنگامی که با ترس جنگ، جابهجایی خانواده یا اضطراب والدین همراه شوند، میتوانند تمرکز و انگیزه را نیز کاهش دهند. البته واکنش کودکان یکسان نیست؛ برخی با حمایت مناسب سازگار میشوند و برخی به کمک بیشتری نیاز دارند. در این میان، بزرگترین خطر شاید عادیشدن نابرابری باشد. خانواده برخوردار میتواند معلم خصوصی بگیرد، اینترنت پایدار فراهم کند و عقبماندگی درسی فرزندش را جبران کند. دانشآموز خانواده کمدرآمد ممکن است با یک گوشی مشترک، خانهای شلوغ و پدر و مادری گرفتار معیشت روبهرو باشد. تعطیلی برای این دو کودک، یک تاریخ مشترک در تقویم است، اما هزینه یکسانی ندارد. البته هیچکس نباید امنیت کودکان را فدای بازبودن ظاهری مدارس کند. در وضعیت جنگی یا آلودگی خطرناک، تعطیلی میتواند تصمیمی ضروری و مسئولانه باشد. نقد اصلی به خود تعطیلی نیست؛ به "نبود برنامه جدی برای جبران پیامدهای آن" است. آموزش مجازی نیز در شرایط اضطراری ارزشمند است، اما جایگزینی کامل و برابر برای آموزش حضوری به شمار نمیرود. اکنون چه باید کرد؟ راهحل از یک پرسش ساده شروع میشود: بچهها واقعاً چه چیزهایی را بلدند؟ نه اینکه معدلشان چند است یا چند صفحه کتاب تمام شده است. آموزشوپرورش باید با ارزیابیهای کوتاه و غیرتنبیهی، سطح واقعی خواندن، نوشتن و ریاضی دانشآموزان را مشخص کند؛ سپس برای گروههای نیازمند، کلاسهای جبرانی کمجمعیت، آموزش متناسب با سطح یادگیری و حمایت روانشناختی تدارک ببیند و در عین حال، خیال آنها از ارتقا به کلاسس بالاتر را راحت کند. حتی یونسکو نیز بر سنجش یادگیری و آموزش جبرانی هدفمند تأکید کرده است. برای این کار، معلم باید زمان، اختیار و پشتیبانی داشته باشد؛ نه اینکه همان کتاب فشرده، همان امتحان و همان انتظارات قبلی را با دانشآموزانی خستهتر ادامه دهد. به بیان دیگر، معلم این حق را داشته باشد که با توجه به وضعیت کلاس اش، طرح درس خاص همان کلاس را اجرا کند و نگران این نباشد که درس ها، طبق دستورالعمل در تاریخ های مشخص پیش برود. بنابراین ممکن است یک معلم کلاس پنجم ابتدایی، بخش هایی از کلاس را به بازآموزی محتواهای کلاس چهارم یا حتی سوم بپردازد و برای این کار، از سهمیه زمانی مباحث کم اهمیت تر کلاس پنجم، استفاده کند. به بیان دیگر، این حق را داشته باشد که زمان مطالب غیرپایه ای و کمتر مهم کلاس پنجم را به محتواهای مهم، پایه ای و آموخته نشده پایه های پیشین اختصاص دهد و بازخواست نشود. فراموش نکنیم که اگر امروز برای این بدهی آموزشی برنامه نریزیم، فردا هزینهاش را نه فقط دانشآموزان، که دانشگاهها، بازار کار و تمام جامعه خواهند پرداخت. منابع و مستندات - یونیسف، سند برنامه کشوری ایران ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۷؛ منبع آمار مشکلات دسترسی حدود ۳٫۵ میلیون کودک به آموزش در آغاز همهگیری. - گزارش سازمان ملل از وضعیت انسانی ایران، اول مه ۲۰۲۶؛ آمار تعطیلی آموزش حضوری، آسیب به مراکز آموزشی و مشکلات روانی دانشآموزان. - یونسکو؛ چگونه یادگیری ازدسترفته را جبران کنیم؟؛ راهکارهای علمی برای جبران عقبماندگی آموزشی. - یونیسف؛ گزارش بحران یادگیری جهانی؛ شواهد تأثیر تعطیلی مدارس بر مهارتهای پایه و ضرورت حمایت آموزشی و روانی.