«راز شرق»؛ توپ پینگپنگ چگونه چین و آمریکا را به هم رساند؟
خبرگزاری مهر - مجله مهر؛ عطیه جواره: در قسمت قبل سلسله گزارشهای «راز شرق» با شکلگیری انقلاب فرهنگی چین و نقش گاردهای سرخ در سرکوب مخالفان مائو روبهرو شدیم؛ جوانانی که ابتدا با شعار دفاع از کشورشان به میدان آمده بودند، اما بهتدریج خود به عاملی برای گسترش خشونت و آشوب تبدیل شدند. با گذشت زمان، اختلاف میان اعضای گاردهای سرخ بالا گرفت و به همین سبب، از درون به جان یکدیگر افتادند؛ درگیریهایی که در بعضی مناطق به نبردهای مسلحانه کشیده شد. اما سرنوشت گاردهای سرخ چه شد؟ آیا مائو توانست این آشوب را مهار کند؟ آن هم در شرایطی که چین، در کنار بحرانهای داخلی، تلاش میکرد جایگاه خود را در عرصه بینالمللی نیز تغییر دهد؟ ارتش افسار گاردهای سرخ برای ادامه روایت باید به سال ۱۹۶۷ برگردیم؛ زمانی که درگیری میان گاردهای سرخ همچنان ادامه داشت. جوانانی که روزگاری با شعار دفاع از انقلاب مائو به سراغ مخالفان مائو رفته بودند، حالا یکدیگر را به خیانت و ضدانقلابی بودن متهم میکردند. خیابانها و مراکز آموزشی درگیر آشوب شده بودند و فعالیت بسیاری از نهادهای کشور مختل شده بود. مائو که دیگر ادامه این وضعیت را به صلاح حکومت نمیدید، ارتش آزادیبخش خلق چین را مأمور کرد تا نظم را به کشور بازگرداند و گروههای شورشی را مهار کند. به این ترتیب، ارتش در بخشهای مختلف کشور وارد عمل شد و کنترل بسیاری از مراکز آموزشی، اداری و صنعتی را در دست گرفت. اما حضور ارتش برای کنترل کردن گارد سرخ پایان ماجرا نبود. حکومت برای دور کردن جوانان از فضای درگیری، سیاست دیگری را نیز در پیش گرفت؛ اعزام دانشآموزان و جوانان تحصیلکرده شهرنشین به مناطق روستایی.
بسیاری از آنها که پیشتر در فعالیتهای گاردهای سرخ حضور داشتند، حالا باید شهر، خانواده و فرصت ادامه تحصیل را پشت سر رها کرده و در روستاها مشغول به کار و زندگی میشدند؛ جایی که قرار بود با دشواریهای زندگی کشاورزان آشنا شوند و در آبادانی مناطق محروم مشارکت کنند. این سیاست که با عنوان «جنبش اعزام جوانان تحصیلکرده به روستاها» شناخته میشد، زندگی میلیونها جوان چینی را تحت تأثیر قرار داد. بهطوریکه بر اساس پژوهشهای تاریخی، بین سالهای ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۸ حدود ۱۷ تا ۲۰ میلیون جوان شهری چین به مناطق روستایی فرستاده شدند؛ جوانانی که لقب «جوانان اعزامشده» را به خود گرفتند؛ درست همانند شی جینپینگ، رهبر کنونی چین که در نوجوانی به روستای لیانگجیاخه در استان شانشی فرستاده شد و چندین سال در آنجا زندگی کرد. به این ترتیب، نیرویی که مائو برای بازگرداندن قدرت خود به میدان آورده بود، بهتدریج از صحنه اصلی درگیریها کنار رفت. اما با این حال، پایان آشوبهای خیابانی به معنای پایان انقلاب فرهنگی نبود. این جریان همچنان بر ساختار سیاسی، آموزشی و اجتماعی چین سایه انداخته بود و آثار آن تا سالها باقی ماند.
مائو؛ حاکمی که به نماد پرستش تبدیل شد
اما یکی از مهمترین پیامدهای انقلاب فرهنگی، گسترش کیش شخصیت مائو بود. او در این دوره جایگاهی فراتر از یک رهبر سیاسی پیدا کرد و سخنانش به معیاری برای سنجش درستی و نادرستی رفتار مردم تبدیل شد. کتاب سرخ، مجموعهای از نقلقولها و سخنان مائو، تقریباً به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شده بود. کارگران در کارخانهها، دانشآموزان در مدارس و اعضای حزب در جلسات سیاسی، جملات او را میخواندند و تکرار میکردند. در برخی محیطهای کاری، کارگران پیش از آغاز شیفت به خواندن سخنان مائو میپرداختند و در فعالیتهای روزانه نیز به آنها استناد میکردند. حتی در مکاتبات اداری و سخنرانیها، استفاده از جملات او به امری رایج تبدیل شده بود. در چنین فضایی، وفاداری به مائو به یکی از معیارهای اصلی وفاداری سیاسی تبدیل شده بود و تردید در سخنان او میتوانست فرد را در معرض اتهام قرار دهد. به این ترتیب، انقلابی که قرار بود جامعه چین را از اندیشههای کهنه و سرمایهداری پاک کند، به دورهای تبدیل شده بود که در آن، اندیشه و اراده یک فرد بر بخش بزرگی از زندگی سیاسی و اجتماعی مردم سایه انداخته بود.
چین و دوری از دوستان در حالی که چین همچنان با پیامدهای انقلاب فرهنگی روبهرو بود، تحولات مهمی نیز در سیاست خارجی این کشور جریان گرفت. مائو در سالهای نخست حکومت کمونیستی چین، روابط نزدیکی با اتحاد جماهیر شوروی برقرار کرده بود، اما این رابطه بهتدریج تحت تأثیر اختلافات ایدئولوژیک و سیاسی دو کشور قرار گرفت. شکاف میان پکن و مسکو در دهه ۱۹۶۰ عمیقتر شد و سرانجام در سال ۱۹۶۹، اختلافات مرزی دو کشور به درگیریهای نظامی کشیده شد. درگیریهایی که در ماه مارس همان سال در جزیره ژنبائو، واقع در رودخانه اوسوری، رخ داد و دو قدرت کمونیستی را تا آستانه یک رویارویی گستردهتر پیش برد. از سوی دیگر، روابط چین و هند نیز پس از جنگ مرزی سال ۱۹۶۲ همچنان پرتنش بود. به این ترتیب، چین در شرایطی قرار داشت که نهتنها با رقیبان غربی خود اختلاف داشت، بلکه روابطش با مهمترین متحد کمونیستی خود نیز به بحران کشیده شده بود. در همین سالها، چین تلاش میکرد جایگاه خود را در معادلات جهانی تقویت کند که یکی از مهمترین نشانههای این تلاش، دستیابی به سلاح هستهای بود.
ماجرای ساخت بمب هستهای از سالهای نخست دهه ۱۹۵۰ آغاز شده بود؛ زمانی که دولت مائو برای توسعه برنامه هستهای خود از کمکهای فنی و علمی اتحاد جماهیر شوروی بهره گرفت. شوروی در زمینه آموزش متخصصان، اکتشاف و فرآوری اورانیوم، تجهیزات پژوهشی و ساخت تأسیسات غنیسازی اورانیوم به چین کمک کرد. اما با عمیقتر شدن اختلافات دو کشور، مسکو همکاری هستهای خود را کاهش داد و سرانجام در سال ۱۹۶۰، کارشناسان و مشاوران هستهای شوروی، چین را ترک کردند. با وجود این عقبنشینی، پکن تصمیم گرفت برنامه خود را متوقف نکند. دانشمندان و مهندسان چینی با تکیه بر زیرساختهایی که پیشتر ایجاد شده بود، کار را ادامه دادند و توانستند بخش مهمی از مراحل ساخت بمب را بدون کمک مستقیم شوروی پیش ببرند. سرانجام در ۱۶ اکتبر ۱۹۶۴، چین نخستین آزمایش هستهای خود را با موفقیت انجام داد و به پنجمین کشور جهان دارای سلاح هستهای تبدیل شد. این اتفاق جایگاه چین را در رقابتهای بینالمللی تغییر داد و نشان داد که پکن قصد دارد به یکی از قدرتهای مهم نظامی جهان تبدیل شود.
از سوی دیگر، با عمیقتر شدن اختلافات چین و شوروی، مائو بهتدریج به این نتیجه رسید که بهبود روابط با آمریکا میتواند به نفع موقعیت بینالمللی کشورش باشد. در همان زمان، در آن سوی کره زمین، آمریکای ریچارد نیکسون نیز به دنبال بازنگری در سیاست خود در قبال چین بود. برای واشنگتن، نزدیک شدن به پکن میتوانست معادلات جنگ سرد و رقابت با اتحاد جماهیر شوروی را تحت تأثیر قرار دهد. به این ترتیب، دو کشوری که بیش از دو دهه روابط دیپلماتیک رسمی با یکدیگر نداشتند، آرامآرام به سمت برقراری ارتباط حرکت کردند. اما نخستین نشانه علنی این تغییر، نه در یک نشست سیاسی رسمی بلکه در زمین یک مسابقه ورزشی ظاهر شد. توپ دیپلماسی که از بازی پینگپنگ بیرون جهید آوریل ۱۹۷۱، شهر ناگویا، ژاپن، مسابقات جهانی تنیس روی میز. ورزشکاران کشورهای مختلف برای رقابت به میدان آمدهاند و تیمهای چین و آمریکا، با وجود سالها قطع رابطه میان دو کشورشان، در یک رویداد ورزشی مشترک حضور دارند. در میان این رقابتها، اتفاقی غیرمنتظره رخ میدهد. گلن کوان، بازیکن آمریکایی تنیس روی میز، پس از پایان تمرین، اتوبوس تیم خود را از دست میدهد و سوار اتوبوسی میشود که اعضای تیم ملی چین در آن حضور دارند. در آن زمان که حتی تماس میان ورزشکاران این دو کشور چندان معمول نبود، ژوانگ زدونگ، یکی از ستارههای تیم چین و قهرمان سه دوره مسابقات جهانی، به استقبال او میرود، با او دست میدهد و هدیهای به یادگار به او میدهد؛ این برخورد دوستانه توجه رسانهها را جلب میکند و تصاویر دو ورزشکار خیلی زود در جهان منتشر میشود و روز بعد، کوان نیز با دادن یک تیشرت به همتای چینی خود، رفتار دوستانه او را جبران میکند.
اما ماجرا در همین حد باقی نمیماند. چند روز بعد، در ۶ آوریل ۱۹۷۱، تیم ملی تنیس روی میز آمریکا دعوت رسمی چین را برای سفر به این کشور دریافت میکند. دعوتی که در فضای سیاسی آن روزها اتفاق کوچکی نبود؛ چراکه از زمان پیروزی انقلاب کمونیستی چین در سال ۱۹۴۹، هیچ تیم آمریکایی با چنین شرایطی به این کشور سفر نکرده بود. سرانجام، در ۱۰ آوریل ۱۹۷۱، گروه آمریکایی وارد خاک چین میشود. ورزشکارانی که تا چند روز پیش در مسابقات جهانی رقیب یکدیگر بودند، حالا در پکن مورد استقبال مقامهای چینی قرار میگرفتند و با مردم این کشور دیدار میکردند و چوئنلای، نخستوزیر وقت چین نیز در ۱۴ آوریل، شخصاً از اعضای تیم استقبال میکند.
به همین ترتیب این دیدار ورزشی به نمادی از تغییر فضای سیاسی میان دو کشور تبدیل میشود و بعدها نام «دیپلماسی پینگپنگ» را به خود گرفت. البته پشت این اتفاق، مذاکرات محرمانهای نیز از پیش در جریان بود؛ مذاکراتی که از طریق کانالهای پنهانی میان دولت نیکسون و رهبران چین دنبال میشد. سفر تیم آمریکایی در واقع به این روند چهرهای عمومی بخشید و راه را برای گامهای بعدی هموارتر کرد. اما آیا دیپلماسی پینگپنگ میتوانست از زمین مسابقه فراتر برود و توپ روابط دو کشور را به زمین رهبران دو کشور بیندازد؟ آیا این رفتوآمد ورزشی سرانجام به دیدار تاریخی حاکمان دو کشور منتهی شد؟ و آیا مائو، آماده بود پس از سالها تقابل، روبهروی رئیسجمهور آمریکا بنشیند؟ جواب این سوالات را در ادامه روایت «راز شرق» دنبال میکنیم.