دلایل رد انتساب فصوص الحکم به فارابی
به گزارش خبرنگار مهر، نصرالله پورجوادی، فلسفهدان و عرفانپژوه در نشست بزرگداشت روز حکمت و فلسفه که با حضور اساتید و پژوهشگران فلسفه از کشورهای ایران، قزاقستان که در کتابخانه ملی برگزار شد در خصوص کتاب فصوص الحکم و مسئله انتساب آن، بیان کرد: این کتاب از فصلهای کوتاه تشکیل شده و هر فصل آن «فص» به معنای نقش و انگشتری نام دارد. مسائل آن بیشتر درباره الهیات به معنی خاص است، یعنی مسائلی که به مبدأ آفرینش، ذات الاول و صفات او مربوط میشود. این اثر در میان ایرانیان به عنوان یکی از کتابهای ابونصر فارابی شناخته شد، ولیکن اکثر محققان اروپایی و غیراروپایی و برخی محققان ایرانی مانند مرحوم دانشپژوه آن را منسوب به فارابی نمیدانستند و برخی آن را از آثار ابنسینا دانستند.
این فلسفهدان با اشاره به شواهد کتابشناسی، تصریح کرد: پاینز معتقد بود رساله «الفردوس» مال ابنسیناست و بیشتر مطالبش از فصوص الحکم گرفته شده است. دلایل کتابشناسی نیز انتساب این اثر به فارابی را تأیید نمیکند، چون نسخههای قدیم آن وجود ندارد و نسخههایش متأخر است و در فهرستهای قدیمی فارابی ذکر نشده است. اولین انتساب آن به فارابی از قرن نهم فراتر نمیرود.
پورجوادی با اشاره به تفاوت روش این کتاب با آثار فارابی، تشریح کرد: نویسنده فصوص الحکم معتقد بوده که حکمت و خداشناسی را باید بر اساس آیات قرآن و احادیث پیغمبر بیان کرد. البته استناد به قرآن در میان فلاسفه سابقه داشته و فارابی هم گاهی از کلمات قرآنی مانند الحق، الحق الاول و الحی استفاده میکند، ولی در فصوص الحکم وضع به کلی متفاوت است، نویسنده در تقریباً هر فصل از الفاظ قرآنی استفاده کرده و گاه سخن خود را تفسیر یک آیه از قرآن دانسته است.
این پژوهشگر با اشاره به استفاده نویسنده از آیات قرآن، اظهار کرد: یکی از آیاتی که نویسنده فصوص برای مقصود خود از آن استفاده میکند آیه «الا له الخلق و الامر» است که فلاسفه اسماعیلی مانند سجستانی، ناصرخسرو و شهرستانی نیز از آن استفاده کردهاند و در تفسیر آن گفتهاند خلق همان عالم حس است و امر عالم عقلی. نویسنده فصوص همین تفسیر را در نظر گرفته و این آیه را برای انسان نیز به کار برده و خلق را بدن انسان و روح یا جان انسان را به منزله امر دانسته است.
این فلسفهدان با اشاره به مفهوم آفرینش در این کتاب، تشریح کرد: آفرینش در زبان فارسی معادل صدور است، در حالی که خلقت فقط در مورد عالم مخصوص به کار میرود. در فصوص الحکم، آفرینش در علم حق تعالی به خودش رخ میدهد. در علم اول به ذات، هیچ کثرتی ایجاد نمیشود، ولی در علم دوم که علم به صفات است، کثرت پدید میآید و بعد عالم معقول، عالم عقلی و بعد عالم حسی و موجودات آن. نویسنده برای توضیح چگونگی پیدایش کثرت از ذات واحد به آیه قرآن استناد میکند و میگوید «و لا تسقط من ورقة الا یعلمها». این رویکرد در هیچکدام از آثار فارابی دیده نمیشود.
پورجوادی با اشاره به مفاهیم قرآنی بهکاررفته در این کتاب، بیان کرد: نویسنده پیدایش موجودات را به حروفی تشبیه میکند که قلم الهی بر لوح مینویسد و کل آفرینش را به منزله کتاب در نظر میگیرد. این مفاهیم مانند قلم و لوح در سرتاسر آثار فارابی یافت نمیشود. در فصل هفدهم، نویسنده علم ثانی را که بر اثر آن کثرت پدید میآید با فعل ملاحظه کردن توصیف میکند و قدرت را در فصل سی، عالم جبروت میخواند. سپس با ملاحظه قدرت توسط ذات اول، عالم کثرت پدید میآید و از آنجا به بعد عالم امر با جریان قلم بر لوح شکل میگیرد.
این فلسفهدان با اشاره به تفاوت ساختار آفرینش در این کتاب با فارابی، تصریح کرد: در فصوص الحکم، عرش و کرسی و آسمانها در اثر جریان قلم پدید میآیند، در حالی که در کتاب فارابی از عقل اول نفس کلی و سپس فلک و به همین ترتیب از عقل دوم و سوم پدید میآید و عرش و کرسی وجود ندارد. نویسنده فصوص آفرینش را در سه مرتبه جبروت، ملکوت و ملک پذیرفته است؛ جبروت و ملکوت عالم امر و ملک عالم شهادت است. این تعبیرات اصلاً در فارابی نیست و اولین جایی که این عوالم با این معانی مطرح شده در گفتار امام جعفر صادق و سپس در آثار عرفاست.
پورجوادی با اشاره به نظر هانری کوربن، اظهار کرد: کوربن در کتاب تاریخ فلسفه اسلامی مینویسد هیچ دلیل قانعکنندهای برای تردید در صحت انتساب این رساله وجود ندارد، ولی این استدلال پذیرفتنی نیست. کوربن به بحث نبوت اشاره کرده و گفته آنچه در این کتاب درباره نبوت و قوه خیال آمده با آنچه فارابی گفته متفاوت است و بعدها غزالی و شهرستانی آن را گفتهاند. کوربن معتقد است پیوند میان عرفان فارابی و مضامین نظریات وی مشکل نیست و اگر اصطلاحاتی نشأتگرفته از مکتب اسماعیلی در آن دیده میشود، این مطلب تردیدی در صحت انتساب ایجاد نمیکند. به نظر من استدلال کوربن در اینجا نوعی مصادره به مطلوب است.
این فلسفهدان در پایان با اشاره به نظر رضا داوری اردکانی، خاطرنشان کرد: داوری سعی کرده صورت مسئله را تغییر دهد و گفته است مهم نیست این رساله مال کیست، بلکه نباید از معنا و حقیقت پیام این کتاب غافل بمانیم. این استدلال درست نیست و پاک کردن مسئله است. از لحاظ تاریخ فلسفه در اسلام برای ما مهم است که بدانیم آیا این اثر در اوایل قرن چهارم نوشته شده یا در اواسط قرن پنجم. اگر این اثر در قرن چهارم توسط فارابی نوشته شده باشد، در آن صورت کتابهای ابنسینا مانند شفا و اشارات نوعی بیاعتنایی به فارابی بوده است؛ یعنی فیلسوفی آمده و فلسفه را با مفاهیم قرآن پیوند داده ولی بعداً کسانی مثل ابنسینا به آن اعتنایی نکردهاند. ولی وقتی معلوم شود که این اثر بعد از ابنسینا نوشته شده، در واقع اشخاص دیگری مثل غزالی و شهرستانی و سهروردی آمدند و فلسفه را با دین پیوند دادند و آن انتقاد به ابنسینا نسبت داده نمیشود. ابنسینا راه خودش را پیموده و برای عرفانی کردن فلسفه سعی خودش را کرده و کتابهایی چون حی بن یقظان و رساله عشق و نمطهای آخر اشارات را نوشته است. بنابراین این اثر میبایست بعد از ابنسینا و یا همزمان با غزالی توسط اشخاصی مثل شهرستانی نوشته شده باشد.