در حال باز کردن صفحه… محتوای تازه در راه است
رئوس ثمانیه که در گذشته معیار تفکیک علم از خرافه بود امروز فراموش شده
دین و اندیشه مهر
رئوس ثمانیه که در گذشته معیار تفکیک علم از خرافه بود امروز فراموش شده

رئوس ثمانیه که در گذشته معیار تفکیک علم از خرافه بود امروز فراموش شده

۱۴۰۵/۰۹/۰۱ ۰۹:۱۸ ۳ بازدید ۶ دقیقه مطالعه

به گزارش خبرنگار مهر، به مناسبت روز فارابی و روز حکمت و فلسفه، نشستی در تالار فرهنگ کتابخانه ملی با هدف بزرگداشت مفاخر فرهنگی و پاسداشت گفتگو و عقلانیت جمعی برگزار شد.

در این نشست پژوهشگران، دانشجویان و سفیر قزاقستان و تاجیکستان حضور داشتند.

غلامرضا اعوانی، فیلسوف و استاد دانشگاه شهید بهشتی، در رابطه با جایگاه فضیلت و حکمت در مدینه فاضله اظهار کرد: مدینه فاضله مدینه‌ای است که در آن اصل بر فضیلت نهاده شده، اما فضیلت فقط به حکمت عملی محدود نیست، بلکه همه ابعاد حکمت از الهیات، فلسفه نظری و عملی، اخلاق، سیاست، خداشناسی، آخرت‌شناسی، جهان‌شناسی، انسان‌شناسی، هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی را در بر می‌گیرد. غایت این مدینه سعادت است و سعادت چیزی است که نتیجه آن فقط در دنیا معلوم نمی‌شود، بلکه به‌ویژه در آخرت اهمیت دارد.

اعوانی با اشاره به دیدگاه فارابی درباره حکومت حکیمان، تصریح کرد :به اعتقاد فارابی، مانند افلاطون، حکومت جامعه باید به دست حکیمان باشد، زیرا حکیم حقایق اشیا را می‌داند و هر چیزی را سر جای خود قرار می‌دهد و می‌تواند عدالت را اجرا کند. افلاطون در رساله جمهور، که عنوان فرعی آن عدالت است، تا حکیم نباشد عدالت را ممکن نمی‌داند.

این استاد فلسفه با اشاره به مفهوم امت فاضله در اندیشه افلاطون، بیان کرد: افلاطون علاوه بر مدینه فاضله از «امت فاضله» نیز سخن می‌گوید، یعنی چند مدینه فاضله که پیروان یک دین را تشکیل می‌دهند. در معنای گذشته، ملت به معنای پیروان یک دین بود. بنابراین حاکم باید دوازده شرط حکمت داشته باشد یا جانشین او این شرایط را دارا باشد که همان امام است. در نبود چنین شخصی، باید هیئتی باشند که مجموعاً این دوازده شرط را داشته باشند و حتماً یکی از آن‌ها حکیم باشد، بدون حکیم، جامعه فاسد نمی‌شود اما نقصان دارد.

اعوانی با اشاره به تقسیم‌بندی مدینه‌ها، تشریح کرد: مدینه ضروریه مدینه‌ای است که مردمانش فقط به مقولات و مشروبات توجه دارند. مدینه نذاله مدینه‌ای است که غایت زندگی مردمانش کسب مال و ثروت است. مدینه خست مدینه‌ای است که شهروندانش در پی تمتع از همه لذات دنیوی هستند. مدینه کرامیه مدینه‌ای است که مردمانش در پی کسب عظمت و شهرت کاذب هستند. مدینه تغلبیه مدینه‌ای است که مردمانش درصدد غلبه بر دیگران هستند، مانند استعمارگران. مدینه جماعیه مدینه‌ای است که مردمانش قائل به آزادی مطلق و بی‌بندوبارند، بدون اینکه فضیلت مطرح باشد، این همان دموکراسی به معنای امروزی است. مدینه متبدله مدینه‌ای است که زمانی مدینه فاضله بوده اما به مرور فضیلت را از دست داده است. مدینه فاضله فاسقه مدینه‌ای است که مردمانش می‌دانند فضیلت چیست اما به آن عمل نمی‌کنند. و نوابت مدینه‌ای است که در آن خرافات راه پیدا کرده است.

این پژوهشگر خرافات را از آفات اصلی مدینه فاضله دانست و اظهار کرد :خرافات مانند علف هرزی است که تمام مزرعه را از بین می‌برد. یکی از دوستان درباره خرافاتی مانند احکام نجوم، تأثیر ستارگان بر سرنوشت، رمالی، فالگیری و کف‌بینی پرسید و رساله‌ای در این باره نوشته شد که سی و سه فصل دارد و در هر فصل یک بیان منطقی ارائه شده که چرا این امور باطل و مخل مدینه فاضله است.

اعوانی با اشاره به مسئله «رئوس ثمانیه» بیان کرد: در قدیم مسئله‌ای به نام رئوس ثمانیه داشتیم که امروز فراموش شده است. بر اساس آن، کسی که بخواهد علمی را شروع کند باید هشت چیز درباره آن علم بداند، موضوع، روش، فایده، بزرگان آن علم و غیره. در اینجا به سه مورد اشاره می‌شود، ارزش علم، روش آن که آیا برهانی است یا نه، و اهمیت و فایده آن. علمی که همه این شرایط را داراست، علم الهی است، در حالی که تفأل از پرواز پرندگان، آواز پرندگان، کف‌بینی و امثال این‌ها هیچ‌یک از این صفات را ندارند.

این استاد فلسفه در تشریح براهین این رساله، تصریح کرد: برهان اول این است که گاهی دو چیز مشابه‌اند ولی تشابه آنها عرضی و ذاتی نیست و اگر علت دیگری وجود داشته باشد، گمان می‌کنند علت آن دیگری هم هست. منظور علم نجوم و تنظیم است که اشتباهاً با هم درباره ستارگان بحث می‌کنند، در حالی که علم اصلاً آن علم نیست.

اعوانی با اشاره به تقسیم امور عالم، اظهار کرد: امور عالم بر دو قسم است، اموری که دارای اسباب و علل معین هستند، مانند حرارت آتش، و اموری که دارای اسباب و علل اتفاقیه هستند. بنابراین علمیت در این دو علم دو معنی دارد، علل ذاتی و علل اتفاقیه. وجود امور اتفاقی در عالم ضروری است، زیرا اگر امور اتفاقی نبود، در زندگی انسان خوف و رجا، بیم و امید نبود و نظام حیات انسان به هم می‌ریخت و دیگر کسی در صدد طلب روزی برنمی‌آمد.

اعوانی با اشاره به ویژگی امور ممکن، تشریح کرد: امور ممکن اموری هستند که وجود و عدم آنها متساوی است و یکی بر دیگری ترجیح ندارد. هر قیاسی که هم یک فرضیه و هم نقیض آن را اثبات کند، علم نیست. در این علوم مانند تعبیر و تفکر، می‌شود یک طرف را اثبات کرد و هم طرف دیگر را. امور بر سه نوع‌اند، ضروری، اکثری و نادر. ضروری مانند هندسه است. تجربی اکثری است و تجربه هیچ‌وقت مفید ضرورت نیست. فالگیری و امثال اینها مربوط به امور عقلی و اتفاقی است، ممکن است چیزی به طور عقلی درست باشد اما نادر است، نه اکثری و نه ضروری. بسیاری از امور ممکن مجهول‌اند و برخی از مردم هر مجموعی را ممکن می‌دانند، برای اینکه ممتنع باشد، یعنی بین ممتنع و ممکن فرق نمی‌گذارند.

این استاد فلسفه با اشاره به برهان اشتراک لفظی، تصریح کرد: بعضی از امور فقط در لفظ مشترک‌اند، با اینکه لفظ یکی است اما معنای کاملاً متفاوتی دارند. اشتراک لفظی سبب اشتباهات فراوانی می‌شود. بنابراین اگر بگوییم قضایای احکام نجوم مانند احکام حساب است، اصلاً روش اینها یکی نیست. مثلاً کسی بگوید اختراع فلان ستاره موجب فلان حادثه می‌شود، کاملاً سفسطه است.

اعوانی با تفکیک علل قریبه و بعیده، تشریح کرد: بعضی از علل، قریبه‌اند و بعضی بعیده. علت قریبه مانند نور خورشید و حرارت است، هر جا آتش باشد، حرارت هست. آنهایی که علم دارند فوراً تسلیم نمی‌شوند و صبر می‌کنند تا راه‌حلی پیدا کنند، اما اهل خراف این امور را کاملاً اتفاقی می‌دانند و متوسل می‌شوند به امثال رمل و اسطرلاب.

اعوانی با اشاره به نسبیت احکام نجوم، اظهار کرد: در علم نجوم درباره برج ستارگان گفته می‌شود که آنها دارای استقامت، اعوجاج و کمال هستند، اما این مسائل از امور نسبی است و در ذات ستاره نیست. حال سؤال این است که این احکام چه ربطی به اجرام سفلی روی زمین و به سرنوشت افراد دارند؟ چون همه حکما اجماع دارند که اجرام علوی در ذات خود غیرقابل تکثیر و تدوین هستند و هیچ اختلافی در آنها نیست، پس چرا بعضی را سعد و بعضی را نحس می‌دانیم و حتی سرنوشت افراد را با ستاره تعیین می‌کنند؟ اصلاً چه ربط ذاتی با سرنوشت افراد دارد؟

این پژوهشگر در پایان با اشاره به نبود ایمان واقعی در قائلان به احکام نجوم، تصریح کرد: هرگز دیده نشده است کسانی که شیفته احکام نجوم هستند و نسبت به آن نهایت ایمان را دارند، در امور بسیار مهم مانند صرف پول، عزیمت در جنگ یا فراهم آمدن زاد و توشه در سفر، بیایند فالگیری کنند، چون خودشان هم باور ندارند. مردم به سه علت به این کارها می‌پردازند، برای سرگرمی، برای کسب معاش و بازارگرمی، یا به جهت حزم و احتیاط، یعنی بعضی‌ها اینقدر احتیاط‌کارند که نمی‌توانند تصمیم بگیرند و متوسل به فال می‌شوند.

آل را نصب کن دسترسی سریع، بدون فروشگاه