حمایت از زندانیان و خانوادههایشان در تهران زیر ذره بین
خبرگزاری مهر، گروه استانها-امیرماهان محمدی یکتا: زندان، هرچند محل تحمل مجازات فردی است که مرتکب جرم شده، اما پیامدهای آن گاه از دیوارهای زندان فراتر میرود و زندگی اعضای خانواده را نیز تحت تأثیر قرار میدهد، وقتی سرپرست یا یکی از اعضای تأمینکننده درآمد خانواده از چرخه زندگی روزمره خارج میشود، هزینههای مسکن، خوراک، درمان و تحصیل فرزندان همچنان پابرجاست؛ با این تفاوت که خانواده باید همان بار مالی را با درآمدی کمتر یا بدون پشتوانه قبلی تحمل کند. در چنین شرایطی، فرزندان و دیگر اعضای خانواده ممکن است بدون آنکه نقشی در وقوع جرم داشته باشند، با محرومیتهای اقتصادی و اجتماعی روبهرو شوند. از همین رو، حمایت از خانواده زندانیان را نمیتوان صرفاً اقدامی خیرخواهانه دانست؛ این حمایت بخشی از مسئولیت اجتماعی و یکی از مسیرهای پیشگیری از گسترش آسیبهای اجتماعی است.
در استان تهران، با توجه به جمعیت و گستردگی مسائل اجتماعی، این موضوع ابعاد قابل توجهی دارد، بررسی ها نشان میدهد بخشی از حمایتها از مرحله تأمین نیازهای اولیه عبور کرده و به حوزههایی مانند بیمه سلامت، اشتغال و توانمندسازی خانوادهها رسیده است، مدیرعامل انجمن حمایت از زندانیان ورامین در این خصوص به خبرنگار مهر گفت: ۷۰ خانواده شامل ۲۳۰ نفر از اعضای خانواده مددجویان زیر پوشش بیمه سلامت قرار گرفتهاند.
حمیدرضا شاهسون افزود: این اقدام با هدف کاهش دغدغههای درمانی خانوادههایی انجام شده که ممکن است در پی زندانی شدن یکی از اعضای خود، توان پرداخت هزینههای پزشکی را از دست داده باشند.
وی همچنین از پیشبینی ۱۵۰ مورد خدمات بیمه تکمیلی برای مددجویان و خانوادههای آنان خبر داده است.
فعالیت ۱۴ انجمن حمایت از زندانیان در استان تهران
این اقدام از آن جهت اهمیت دارد که مشکلات خانوادههای زندانیان به کمبود درآمد محدود نمیشود، گاهی یک بیماری یا هزینه درمان پیشبینینشده، خانوادهای را که پیش از این نیز با دشواری معیشت روبهرو بوده، در شرایطی دشوارتر قرار میدهد. بنابراین، گسترش پوشش بیمهای و فراهم کردن دسترسی به خدمات درمانی، در کنار کمکهای نقدی و بستههای معیشتی، میتواند بخشی از فشار مضاعف بر این خانوادهها را کاهش دهد.
در بهارستان نیز سیدامیر احمدی، دادستان عمومی و انقلاب این شهرستان، به خبرنگار مهر اعلام کرد: در این شهرستان یکهزار و ۳۰۰ زندانی وجود دارد، اما کمتر از یکسوم خانوادههای آنان از خدمات حمایتی انجمن برخوردارند. این آمار نشان میدهد حتی با وجود فعالیت انجمنهای حمایت از زندانیان، هنوز شمار قابل توجهی از خانوادهها ممکن است از چتر حمایتی موجود فاصله داشته باشند.
احمدی در تشریح عملکرد یکساله انجمن بهارستان اعلام کرد: سه میلیارد تومان بهصورت مستقیم به حساب خانوادهها واریز شده، ۸۰۰ میلیون تومان برای آزادی زندانیان جرائم غیرعمد اختصاص یافته و در بخش حمایتهای غیرنقدی نیز ۴۰۰ میلیون تومان برای تهیه و توزیع بستههای معیشتی در سه نوبت، ۴۰۰ میلیون تومان برای پرداخت عیدی و ۳۰۰ میلیون تومان برای تهیه بستههای تحصیلی دانشآموزان و دانشجویان هزینه شده است.
با این حال، دادستان بهارستان تأکید کرد: اتکا به کمکهای مقطعی خیران بهتنهایی پاسخگوی نیاز خانوادهها نیست و باید برای ایجاد درآمد پایدار، اشتغال و مهارتآموزی همسران و فرزندان زندانیان برنامهریزی شود.
این ضرورت در سطح کل استان تهران نیز قابل توجه است، معاون دادستان تهران در امور زندانیان، پیش از این از فعالیت ۱۴ انجمن حمایت از زندانیان در استان تهران و قرار گرفتن پنجهزار و ۶۱۵ خانواده نیازمند زیر پوشش این مجموعهها خبر داده بود، گستردگی این جامعه هدف نشان میدهد حمایت از خانواده زندانیان نیازمند همکاری مجموعهای از دستگاههای قضایی، نهادهای حمایتی، انجمنها و خیران است؛ همکاریای که باید بر پایه شناسایی دقیق نیاز خانوادهها و پرهیز از موازیکاری شکل بگیرد.
اشتغال ۷۶ نفر از محکومان واجد شرایط در واحدهای صنعتی و تولیدی پاکدشت از ابتدای سال
در همین چارچوب، مصطفی مختاری، دادستان عمومی و انقلاب پاکدشت، در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به تکالیف دادستانی در حوزه حقوق عامه و تأکیدات رئیس کل دادگستری استان تهران، حمایت از گروههای آسیبدیده اجتماعی و بهویژه فرزندان و نوجوانانی را که به دلیل مشکلات خانوادگی یا فقدان سرپرست با محدودیتهایی مواجه شدهاند، از مسئولیتهای مهم دستگاه قضایی دانست.
او با تأکید بر ضرورت فراهم کردن فرصتهای رشد و پیشرفت برای این گروهها اظهار کرد: فقر اقتصادی یک خانواده نباید مانع رشد و شکوفایی فرزندان آن و موجب محرومیت آنان از تحصیل، پیشرفت اجتماعی و فعالیتهای ورزشی و فرهنگی شود.
این نگاه، حمایت از خانواده زندانیان را به موضوعی فراتر از تأمین مایحتاج روزمره تبدیل میکند. فرزندی که پدر یا مادرش در زندان به سر میبرد، نباید به دلیل شرایط اقتصادی یا وضعیت قضایی سرپرست خود از تحصیل، آموزش، ورزش و حضور در فعالیتهای فرهنگی محروم شود، از این منظر، حمایت از فرزندان زندانیان تنها کمک به یک خانواده نیست؛ سرمایهگذاری برای جلوگیری از انتقال آسیبهای اجتماعی به نسل بعد است. شناسایی کودکان در معرض محرومیت، تأمین نیازهای تحصیلی، دسترسی به مشاوره و فراهم کردن فرصتهای ورزشی و فرهنگی باید در کنار کمکهای معیشتی مورد توجه قرار گیرد.
در پاکدشت نیز یکی از مسیرهای حمایت از خانوادهها، ایجاد فرصت اشتغال برای محکومان واجد شرایط و فراهم کردن زمینه ادامه فعالیت شغلی آنان پس از آزادی بوده است، مصطفی مختاری، دادستان پاکدشت، همچنین به خبرنگار مهر از اشتغال ۷۶ نفر از محکومان واجد شرایط در واحدهای صنعتی و تولیدی شهرستان از ابتدای سال خبر داد.
به گفته او، ۱۲ نفر از افرادی که پیشتر در یک واحد صنعتی در قالب محکومان رأیباز فعالیت داشتند، پس از پایان دوران محکومیت و آزادی نیز با حمایت کارفرما در همان مجموعه استخدام شدند. ادامه اشتغال این افراد پس از آزادی، علاوه بر کمک به بازگشت آنان به جامعه، زمینه تأمین درآمد و حمایت از معیشت خانوادههایشان را فراهم کرده است.
طی دوره پنجساله اخیر، ۱۴ هزار و ۶۴۷ نفر از زندانیان استان تهران از ظرفیت رأیباز، اشتغال در مراکز حرفهآموزی و فعالیت خارج از محیط بسته زندان بهرهمند شدهاند
در کنار اشتغال، آزادی محکومان جرائم غیرعمد و مالی نیز میتواند به بازگشت آرامش به خانوادههایی کمک کند که برای مدتی طولانی با نبود سرپرست یا عضو مؤثر خانواده روبهرو بودهاند، در تازهترین نمونه، ۲۰ آبان امسال با پیگیری دادستانی تهران و مشارکت خیران، انجمن حمایت از زندانیان و ستاد دیه، زمینه آزادی ۲۵ نفر از محکومان جرائم غیرعمد و مالی فراهم شد. علی صالحی، دادستان تهران، در این خصوص اعلام کرد: برای آزادی این افراد بیش از ۱۰ میلیارد تومان کمک نقدی از محل مشارکت خیران جمعآوری شده است، نکته قابل توجه آنکه هشت نفر از آزادشدگان، بانوان سرپرست خانوار بودند که آزادی آنان امکان بازگشت به خانواده و ازسرگیری مسئولیتهای خانوادگی را فراهم کرد.
در مقیاس کل استان تهران نیز آمارهای اعلامشده، نشاندهنده پیوند میان حمایت از زندانیان، حفظ بنیان خانواده و بازگشت اجتماعی محکومان است، طی دوره پنجساله اخیر، ۱۴ هزار و ۶۴۷ نفر از ظرفیت رأیباز، اشتغال در مراکز حرفهآموزی و فعالیت خارج از محیط بسته زندان بهرهمند شدهاند. همچنین چهار هزار و ۷۶۰ زندانی با هدف حفظ بنیان خانواده و تسهیل ملاقات، به زندانهای نزدیک محل سکونت خانوادههای خود منتقل شدهاند. در همین دوره، هفتهزار و ۲۶۱ نفر از محکومان مالی و جرائم غیرعمد نیز با کمک ستاد دیه و خیران و پرداخت بیش از یک همت از زندان آزاد شدهاند.
این اقدامات در حالی انجام میشود که حمایت از خانواده زندانیان همچنان با چالشهایی از جمله محدودیت منابع مالی، پوشش ناکافی برخی خانوادهها و دشواری ایجاد اشتغال پایدار روبهروست، نمونه بهارستان و پوشش کمتر از یکسوم خانوادهها نشان میدهد صرف وجود انجمن و برنامه حمایتی برای پاسخگویی به همه نیازها کافی نیست. از سوی دیگر، کمک نقدی و بسته معیشتی اگرچه در شرایط اضطراری ضروری است، اما بدون ایجاد امکان درآمدزایی، خانواده را همچنان به دریافت حمایتهای مقطعی وابسته نگه میدارد.
آنچه میتواند مسیر حمایت از زندانیان و خانوادههای آنان را اثربخشتر کند، حرکت همزمان در چند محور است: شناسایی و پوشش خانوادههای نیازمند، حفظ دسترسی فرزندان به آموزش و خدمات فرهنگی، تأمین سلامت و درمان، توسعه اشتغال و مهارتآموزی و استفاده از ظرفیت کارفرمایان برای جذب محکومان پس از آزادی. استان تهران با برخورداری از انجمنهای متعدد، نهادهای حمایتی و ظرفیت گسترده واحدهای صنعتی و تولیدی، امکان توسعه این رویکرد را دارد؛ اما تحقق آن به هماهنگی مستمر دستگاهها و تبدیل حمایتهای موردی به برنامههای پایدار نیازمند است.
در نهایت، مجازات فرد نباید به محرومیت خانوادهای منجر شود که در وقوع جرم نقشی نداشته است. حمایت از این خانوادهها، بهویژه فرزندان زندانیان، نه نادیده گرفتن قانون و نه چشمپوشی از مسئولیت مجرم، بلکه اقدامی برای جلوگیری از گسترش آسیب و فراهم کردن فرصت بازگشت سالم به جامعه است. عدالت زمانی میتواند اثر اجتماعی ماندگارتری داشته باشد که در کنار اجرای قانون، راهی برای حفظ کرامت خانوادهها و ساختن آیندهای بهتر برای فرزندان آنان نیز باز بگذارد.