تهران، دروازه ورود به انتخابات تناسبی؛ فرصت حذف انحصار جریانهای سنتی
خبرگزاری مهر، گروه سیاست؛ رامین عبدالله شاهی: انتخابات تناسبی فرصتی برای رشد جریانهای سیاسی، شکستن انحصار جریان های سنتی و مجالی برای ورود جریان های سیاسی جدیدتر به مدار سیاسی در کشور است . در این میان طهران دروازه ورود به انتخابات تناسبی است تا اولین خان و میدان اجرای اولین بار آن باشد، تا احزاب کشور فرصت کنند عمیق تر فعالیت کرده و وارد ائتلاف های اثر گذار شوند
در واقع انتخابات تناسبی یا فهرستی، شیوهای از برگزاری انتخابات است که در آن کرسیهای یک نهاد انتخابی، متناسب با میزان آرای کسبشده توسط فهرستهای انتخاباتی میان آنها تقسیم میشود. به عبارت دیگر، برخلاف روش اکثریتی که نامزدهای دارای بیشترین رأی به کرسیهای شورا دست پیدا میکنند، در نظام تناسبی، سهم هر حزب یا ائتلاف از کرسیها بر اساس سهم آن از آرای مردم تعیین میشود.
انتخابات تناسبی را میتوان تغییر از نظام انتخاباتی فردمحور به نظام انتخاباتی فهرستمحور دانست؛ تغییری که قرار است نقش احزاب و ائتلافهای سیاسی را در انتخابات شوراها افزایش داده و ترکیب شورای شهر را به نسبت آرای جریانهای مختلف شکل دهد. این شیوه با هدف افزایش نقش احزاب، ایجاد امکان حضور جریانهای سیاسی مختلف در نهادهای انتخابی و جلوگیری از نادیده گرفته شدن آرای اقلیتهای انتخاباتی طراحی شده است.
باید گفت موضوع تناسبی شدن انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا در جریان اصلاح قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور مطرح شد.
مجلس شورای اسلامی در مهر ۱۴۰۳ با کلیات طرح اصلاح موادی از قانون انتخابات شوراها موافقت کرد، سپس در هفتم اسفند ۱۴۰۳، نمایندگان مجلس در جریان بررسی ایرادات شورای نگهبان، اصلاحات مربوط به این طرح را تصویب کردند. پس از آن نیز مجلس در مهر ۱۴۰۴ با تصویب استفساریه ای ابهامات مربوط به نحوه محاسبه و تقسیم آرا و کرسیها را برطرف کرد.
در نتیجه بر اساس ماده ۲۵ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، این شیوه قرار است در هفتمین دوره انتخابات شوراها در حوزه انتخابیه تهران، ری و تجریش اجرا شود و از دوره هشتم به بعد، شهرهای دارای بیش از ۵۰۰ هزار نفر جمعیت را نیز شامل خواهد شد.
در این روش در انتخابات، احزاب و جبهههای سیاسی دارای مجوز قانونی میتوانند فهرست انتخاباتی ارائه کنند. مردم به نامزدهای موردنظر خود رأی میدهند و پس از شمارش آرا، سهم هر فهرست از کرسیهای شورا بر اساس نسبت آرا آن به کل آرای صحیح محاسبه میشود.
تقویت نقش احزاب: احزاب و جبهههای سیاسی میتوانند با ارائه فهرست انتخاباتی در رقابت حضور پیدا کنند.
تقسیم متناسب کرسیها: کرسیهای شورا بر اساس میزان آرای کسبشده توسط فهرستها تقسیم میشود.
امکان حضور جریانهای مختلف: جریانهایی که اکثریت آرا را به دست نمیآورند نیز میتوانند امیدوارانه در انتخابات شرکت کنند و متناسب با آرای خود در شورا نماینده داشته باشند.
حضور نامزدهای مستقل: افرادی که عضو فهرستهای انتخاباتی نیستند نیز میتوانند بهصورت مستقل در انتخابات شرکت کنند و در صورت کسب سهم قانونی، به شورا راه پیدا کنند.
پاسخگویی فهرستهای انتخاباتی: احزاب و ائتلافها در معرفی نامزدها و ارائه برنامههای انتخاباتی نقش پررنگتری پیدا میکنند.
تغییر در انتخاب اعضای علیالبدل: اعضای جایگزین نیز بر اساس سهم فهرستها تعیین میشوند و در صورت خروج یکی از اعضای اصلی، جایگزین از همان فهرست خواهد بود.
در انتخابات اکثریتی نامزدهای دارای بیشترین رأی انتخاب میشوند؛ امکان کسب تمام کرسیها توسط یک جریان وجود دارد؛ رقابت بیشتر فردمحور است و سهم جریانهای کمطرفدار ممکن است به کرسی نرسد، این در حالی است که در انتخابات تناسبی کرسیها متناسب با آرای فهرستها تقسیم میشود، امکان حضور چند فهرست در ترکیب شورا فراهم میشود، رقابت بیشتر فهرستمحور و حزبی است و سهم جریانهای مختلف بر اساس آرای آنها محاسبه میشود.
جزئیات اجرای انتخابات تناسبی در تهران؛ از نحوه تقسیم کرسیها تا امکان حضور نامزدهای مستقل
همان طور که گفته شد در هفتمین دوره انتخابات شورای اسلامی شهر تهران، ری و تجریش، ۲۱ عضو اصلی شورا با سازوکار تناسبی انتخاب میشوند. همچنین تعداد اعضای علیالبدل ۱۱ نفر خواهد بود.
این در حالی است که طبق ضوابط اعلامشده ستاد انتخابات کشور و مطابق ماده ۲۱ قانون انتخابات شوراها، احزاب و جبههها باید مجوز قانونی داشته باشند و فهرستهای انتخاباتی آنان باید حداقل ۱۴ نامزد داشته باشد. در غیر این صورت، اعضای آن باید بهصورت منفرد در انتخابات رقابت کنند. ضمن آنکه حضور یک نامزد پس از تأیید صلاحیت، در بیش از یک فهرست ممنوع است و احزاب میتوانند از افراد خارج از تشکیلات خود نیز در فهرست استفاده کنند. در عین حال شهروندان باید توجه داشته باشند که حتی اگر فقط به یک یا چند نامزد عضو یک فهرست رأی بدهند، آرای آنان در محاسبه سهم همان فهرست نیز لحاظ خواهد شد.
بر اساس سازوکار جدید انتخابات تناسبی، احزاب و جبهههای سیاسی دارای مجوز از وزارت کشور میتوانند در مهلت قانونی، فهرست انتخاباتی خود را متناسب با تعداد کرسیهای حوزه انتخابیه ارائه کنند و به نسبت آرایی که به دست میآورند، از کرسیهای شورای شهر سهم ببرند.
در تفاوت با شیوه پیشین انتخابات شوراها که نامزدها بر اساس رتبهبندی و میزان آرای کسبشده، به ترتیب بیشترین رأی صاحب کرسی میشدند، در نظام تناسبی ابتدا سهم هر فهرست از کرسیها بر اساس میزان آرای آن محاسبه میشود. این شیوه با هدف فراهم کردن امکان حضور گرایشهای مختلف سیاسی در شورا و جلوگیری از اختصاص تمام کرسیها به نامزدهای یک فهرست اجرا میشود.
مسئولیت ارائه فهرستهای انتخاباتی بر عهده دبیران کل احزاب
قابل توجه است مسئولیت ارائه فهرستهای انتخاباتی بر عهده دبیران کل احزاب، جبههها و ائتلافها یا نمایندگان تامالاختیار معرفیشده به وزارت کشور است و فهرستها باید به هیأت اجرایی شهرستان، یعنی فرمانداری تهران، ارائه شوند. هیأت اجرایی نیز موظف است مواردی همچون تأیید رسمی اعضا، نداشتن عضویت همزمان در چند فهرست، رعایت حدنصاب ۱۴ نفر، تکراری نبودن نام نامزدها، قانونی بودن عنوان فهرست و تأیید صلاحیت اعضا را بررسی کند.
حضور نامزدها در فهرستهای انتخاباتی نیز منوط به رضایت و تأییدیه رسمی آنهاست و احزاب نمیتوانند بدون موافقت نامزد، نام او را در فهرست خود درج کنند. این تأییدیه علاوه بر اعلام رضایت نامزد برای حضور در فهرست، به معنای تأیید حضور سایر اعضای همان فهرست نیز خواهد بود.
در عین حال، نامزدهای عضو فهرست میتوانند بهصورت مستقل نیز ستاد انتخاباتی تشکیل دهند و تبلیغات کنند. همچنین احزاب میتوانند از افرادی که عضو تشکیلات آنها نیستند، در فهرستهای انتخاباتی خود استفاده کنند. خروج نامزد از فهرست نیز صرفاً تا پنج روز پیش از آغاز تبلیغات انتخاباتی امکانپذیر است و فرد پس از خروج، بهعنوان نامزد مستقل به رقابت ادامه میدهد و امکان عضویت در فهرست دیگری را نخواهد داشت.
انتخاب اعضای شورای شهر تهران نیز در این شیوه میتواند به سه شکل انجام شود؛ شهروندان میتوانند به یک فهرست کامل ۲۱ نفره رأی دهند، اسامی نامزدهای مستقل را انتخاب کنند یا بهصورت ترکیبی از نامزدهای فهرستهای مختلف و نامزدهای مستقل رأی دهند. در حالت سوم، آرای نامزدهای عضو فهرست علاوه بر محاسبه در آرای فردی آنها، در سهم همان فهرست نیز لحاظ خواهد شد.
نحوه محاسبه سهم فهرستها از کرسیهای شورا
بر اساس ماده ۲۴ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور، سهم هر فهرست از کرسیهای شورا از تقسیم مجموع آرای آن فهرست بر کل آرای صحیح حوزه انتخابیه و ضرب حاصل در تعداد کرسیهای مورد نیاز به دست میآید.
مجموع آرای هر فهرست از جمع آرای نامزدهای عضو آن، اعم از آرایی که بهصورت انفرادی یا از طریق انتخاب فهرست کسب کردهاند، محاسبه میشود. همچنین مجموع آرای فهرستها و نامزدهای مستقل، مبنای تعیین کل آرای صحیح حوزه انتخابیه خواهد بود.
در محاسبه سهم کرسیها، اعداد اعشاری گرد نمیشوند. ابتدا تعداد کرسیها بر اساس قسمت صحیح سهم هر فهرست اختصاص مییابد و سپس کرسیهای باقیمانده، با رعایت سقف تعداد اعضای اصلی شورا، به ترتیب به فهرستهایی تعلق میگیرد که سهم صحیح و اعشاری بیشتری دارند. این تخصیص بهصورت یکبهیک انجام میشود. بر این اساس، چنانچه سهم یک فهرست کمتر از یک کرسی باشد و قسمت صحیح آن صفر شود، کرسی به آن فهرست اختصاص نمییابد.
در عین حال نامزدهای مستقل نیز امکان ورود به شورای شهر را دارند. در این سازوکار، نامزدهای منفرد در مرحله محاسبه سهم کرسیها بهعنوان یک فهرست در نظر گرفته میشوند و چنانچه سهمی به آنان تعلق گیرد، نامزدهای دارای آرای بیشتر با رعایت سهم اختصاصیافته به شورا راه پیدا میکنند. همچنین در تخصیص کرسیهای علیالبدل، در صورت باقی ماندن سهم و نبود نامزد واجد شرایط کافی در فهرستها، کرسیهای باقیمانده با رعایت سقف قانونی به نامزدهای مستقل دارای آرای بیشتر اختصاص مییابد.
وضعیت کرسیها در صورت استعفا، فوت یا انحلال حزب
در صورتی که یکی از اعضای منتخب فهرست پس از آغاز فعالیت شورای شهر فوت کند، استعفا دهد یا سلب عضویت شود، جایگزین او از میان اعضای علیالبدل همان فهرست و بر اساس ترتیب آرای کسبشده و سهم اختصاصیافته به آن انتخاب خواهد شد. در صورت نبود فرد واجد شرایط در همان فهرست، نامزد واجد شرایط دیگری با رعایت ضوابط قانونی جایگزین میشود.
همچنین اگر حزب یا جبهه سیاسی پس از انتخابات منحل شود یا فرد منتخب از حزب خارج شود، عضویت او در شورا از بین نمیرود و میتواند فعالیت خود را تا پایان دوره ادامه دهد؛ زیرا عضویت نامزد در یک فهرست لزوماً به معنای عضویت تشکیلاتی او در حزب یا جبهه مربوط نیست.
هر نامزد، اعم از مستقل یا عضو فهرست، شناسه منحصر به فرد انتخاباتی خواهد داشت و هر فهرست نیز شناسه جداگانهای دریافت میکند. این شناسهها از طریق سامانه انتخابات وزارت کشور تخصیص مییابند و با هدف تسهیل شمارش آرا، نظارت بر انتخابات، جلوگیری از تخلفات و صیانت از آرای مردم در نظر گرفته شدهاند.
سازوکار رأیگیری، شمارش آرا و نظارت
بر اساس برنامهریزی انجامشده، فرآیندهای اخذ رأی، شمارش، تنظیم صورتجلسه، تجمیع آرا و محاسبه سهم فهرستها در هفتمین دوره انتخابات شوراها بهصورت تمام الکترونیکی انجام خواهد شد. در صورت بروز اختلال در دستگاههای اخذ رأی، امکان ادامه رأیگیری به شکل نیمهالکترونیکی و با استفاده از تعرفه کاغذی پیشبینی شده است.
تعرفههای رأیگیری نیز متناسب با سازوکار جدید طراحی شدهاند؛ بهگونهای که بخشی برای درج نام فهرست انتخاباتی و جدولی برای نوشتن اسامی نامزدها در نظر گرفته شده است. با این حال، اگر رأیدهنده نام یک فهرست را در قسمت مربوط درج کند و همزمان اسامی نامزدها را در جدول پایین آن بنویسد، فقط رأی فهرست محاسبه خواهد شد و اسامی درجشده در جدول لحاظ نمیشود.
وزارت کشور برای جلوگیری از خطاهای احتمالی، تمامی مراحل اخذ رأی، تجمیع و محاسبه سهم فهرستها را از طریق سامانه انتخابات انجام میدهد و آموزشهای لازم را نیز برای مجریان انتخابات، بهویژه اعضای شعب اخذ رأی، در نظر گرفته است. همچنین نمایندگان نامزدها در صورت مشاهده تخلف میتوانند اعتراض خود را اعلام کنند و قانون امکان بررسی شکایات و بازشماری آرا را پیشبینی کرده است.
بر اساس ماده ۶۸ قانون انتخابات شوراهای اسلامی کشور و ماده ۱۱۲ آییننامه اجرایی آن، اشخاص حقیقی و حقوقی میتوانند حداکثر تا دو روز پس از اعلام نتیجه انتخابات، شکایت خود را به هیأت اجرایی ارائه کنند. این شکایات در جلسه مشترک هیأتهای اجرایی و نظارت بررسی و پیشنهاد هیأت اجرایی برای طی مراحل بعدی به هیأت نظارت ارسال میشود.
بنابراین در انتخابات تناسبی؛ احزاب و جریان های سیاسی به تناسب رأی خودشان در نتیجه انتخابات سهم خواهند داشت و نگاه صفر و یکی انتخابات اکثریتی و غلبه جناح پیروز انتخابات،دیگر مطرح نیست؛ لذا در روش انتخابات تناسبی فرصتی برای ورود جریانهای مختلف سیاسی به شورای شهر، شکسته شدن انحصار یک جریان و شنیدن صداهای جدید درون حاکمیت ایجاد می شود. موضوعی که می تواند در تصمیم سازی ها راهگشا باشد، زیرا تکثر آرا در صیقل یافتن و چکش کاری بهتر مصوبات، برای حل بهتر مسائل کشور، اثر گذار خواهد بود.
از سویی برگزاری انتخابات تناسبی منجر به افزایش مشارکت در انتخابات و فزونی یافتن سرمایه های اجتماعی و تاب آوری در کشور خواهد شد، موضوعی که به حاکمیت کمک می کند تا جراحی های سخت اقتصادی را بهتر و با پشتوانه و حمایت بهتر جامعه به اجر درآورد.