۲۱ دلیل که عزتالله ضرغامی آنها را عامل بیحجابی میداند
به گزارش خبرآنلاین عزتالله ضرغامی در روزنامه اعتماد نوشت:
با این حال، آنچه امروز درباره مساله حجاب و گسترش بدحجابی در جامعه مشاهده میکنیم، نشان میدهد که با پدیدهای چندلایه و پیچیده روبهرو هستیم که نمیتوان آن را صرفا به ضعف اعتقادی افراد یا یک عامل فرهنگی و اجتماعی تقلیل داد.
مساله بدحجابی در سالهای اخیر بیش از گذشته به یکی از موضوعات جدی گفتوگوی عمومی، محافل کارشناسی و تصمیمگیریهای حاکمیتی تبدیل شده است. اما در این میان، یکی از آسیبهای جدی، سادهانگاری مساله و اصرار بر تبیینهای تکبعدی است. نادیده گرفتن عوامل متنوع و بعضا متعارضی که در شکلگیری این پدیده نقش دارند، نهتنها به شناخت درست مساله کمک نمیکند، بلکه ممکن است سیاستگذاریها و اقدامات اصلاحی را نیز به بیراهه ببرد.
به همین دلیل، با بهرهگیری از تجربه و مطالعات شخصی و با الهام از شیوه تحلیلی شهید آیتالله مرتضی مطهری در کتاب ارزشمند «علل گرایش به مادیگری» تلاش کردهام مجموعهای از زمینهها و عوامل موثر بر گرایش به بدحجابی را احصا و دستهبندی کنم. روشن است که هر یک از این محورها به بررسی مستقل، شواهد اجتماعی و تبیین دقیقتری نیاز دارد؛ با این حال، طرح آنها میتواند نقطه آغازی برای گفتوگویی جدیتر و واقعبینانهتر باشد. ۲۱ عامل موثر در گرایش به بدحجابی وجود دارد که لازم است درباره آن توضیح داده شود.
عوامل فردی و رفتاری نخست، سهلانگاری و کماعتقادی؛ در برخی افراد، کاهش باورهای دینی یا کمرنگ شدن حساسیت نسبت به ارزشهای اخلاقی، زمینه فاصله گرفتن از پوشش متعارف را فراهم میکند.
دوم، جوزدگی و تأثیرپذیری از محیط؛ به گونهای که افراد بدون تأمل و ارزیابی، از الگوهای پوششی رایج در گروه دوستان، محیط اجتماعی یا فضای مجازی تبعیت میکنند. سوم، راحتطلبی و تساهل رفتاری؛ یعنی ترجیح آسایش و سلیقه شخصی بر پایبندی به هنجارهای پذیرفته شده. چهارم، روشنفکرنمایی و تلاش برای متمایز نشان دادن خود از طریق عبور نمایشی از برخی هنجارهای اجتماعی. پنجم، همسریابی و جلبتوجه جنس مخالف که در برخی موارد، نوع پوشش به ابزاری برای دیده شدن و ایجاد جذابیت تبدیل میشود. ششم، خودنمایی و تبرج؛ یعنی تمایل به نمایش ظاهری و جلبتوجه دیگران که میتواند یکی از انگیزههای انتخاب نوع پوشش باشد. هفتم، لجاجت با خانواده و محیط پیرامونی؛ در این وضعیت، بدحجابی ممکن است نه صرفا یک انتخاب پوششی، بلکه نوعی رفتار اعتراضی و عصیانگرانه در برابر محدودیتهای خانوادگی و اجتماعی باشد. عوامل سیاسی و اجتماعی هشتم، موضعگیری سیاسی و اتخاذ رفتار واکنشی یا انتقامجویانه در برابر حاکمیت؛ به این معنا که گاهی نوع پوشش به ابزاری برای ابراز اعتراض سیاسی تبدیل میشود. نهم، فعالیت سوداگرانه برخی عوامل فساد و فحشا که با بهرهبرداری از جذابیتهای ظاهری و تضعیف هنجارهای اخلاقی، در جهت منافع اقتصادی و سازمانیافته خود عمل میکنند. دهم، سست شدن نهاد خانواده و کاهش نقش تربیتی، نظارتی و هویتبخش آن در انتقال ارزشها به نسل جدید. یازدهم، ترویج سبک زندگی غربی از سوی رسانههای خارجی و برخی شبکههای ماهوارهای که با تکرار و عادیسازی الگوهای خاص پوشش و رفتار، بر ذائقه و نگرش بخشی از جامعه اثر میگذارند. دوازدهم، فقدان پوششهای اسلامی متنوع، جذاب، باکیفیت و ارزانقیمت، بهویژه در حوزه چادر و لباسهای متناسب با نیازها و سلیقههای مختلف زنان؛ در مقابل، دسترسی آسانتر به برخی پوششهای نامتناسب با الگوی مطلوب فرهنگی. عوامل فرهنگی، تبلیغی و حکمرانی سیزدهم، ضعف نظریهپردازی و فقدان ادبیات علمی، اقناعی و بهروز درباره حجاب؛ ادبیاتی که بتواند با زبان نسل جدید سخن بگوید و نسبت حجاب را با کرامت انسانی، هویت فرهنگی و آزادی مسوولانه تبیین کند. چهاردهم، کمکاری گفتمانی دستگاههای تبلیغی و فرهنگی و ناتوانی در تولید محتوای جذاب، اثرگذار و متناسب با تحولات فرهنگی جامعه. پانزدهم، نگاه حداکثری و سختگیرانه به قوانین حجاب از سوی برخی عوامل تبلیغی و ارشادی، بدون توجه کافی به ظرفیتهای اقناعی، تربیتی و شرایط متنوع اجتماعی. شانزدهم، بیتوجهی به ظرفیت تساهل عرفی و تدریج در فرهنگ دینی و نادیده گرفتن تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی در محیطهای گوناگون، ازجمله روستاها و جوامع محلی. هفدهم، تبعیض رفتاری برخی مسوولان و تناقض میان گفتار و کردار آنان که با بازتاب گسترده رسانهای، به سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی آسیب میزند. هجدهم، ضعف در معرفی و ارائه الگوهای موفق رفتاری و کمبود چهرههای اثرگذار و باورپذیر در عرصههای فرهنگی، هنری، ورزشی و اجتماعی که بتوانند حجاب را در قالب یک انتخاب آگاهانه و برخوردار از جذابیت اجتماعی نمایندگی کنند. نوزدهم، تناقض میان چهره و سبک زندگی واقعی برخی بازیگران و چهرههای زن در جامعه با تصویری که از آنان در برنامههای نمایشی و تولیدات تلویزیونی ارائه میشود؛ تناقضی که میتواند به کاهش اعتبار و باورپذیری پیامهای فرهنگی منجر شود. بیستم، اتخاذ نظام ترجیحی نادرست در مواجهه با آسیبهای اخلاقی و اجتماعی از سوی برخی مبلغان و روحانیون؛ به گونهای که گاهی با هدف کماهمیت جلوه دادن مساله بدحجابی در مقایسه با سایر آسیبها، عملا به تضعیف جایگاه و اهمیت این موضوع منجر میشود. بیستویکم، شکلگیری و استمرار دوقطبی کاذب موافقان و مخالفان نظام بر مبنای مساله حجاب از ابتدای انقلاب؛ به گونهای که حجاب در مواردی از یک موضوع دینی، اخلاقی و اجتماعی به شاخصی برای مرزبندی سیاسی و سنجش وفاداری افراد تبدیل شده است.
مساله را درست بشناسیم تا راهحل را درست انتخاب کنیم مرور این عوامل نشان میدهد که بدحجابی را نمیتوان صرفا محصول یک تصمیم فردی، یک جریان سیاسی، تبلیغات رسانهای یا ضعف اعتقادی دانست. این پدیده حاصل برهمکنش مجموعهای از عوامل فردی، خانوادگی، فرهنگی، اقتصادی، رسانهای و حکمرانی است. اگر قرار است برای تقویت فرهنگ حجاب در جامعه اقدام موثری صورت بگیرد، نخستین گام، عبور از تبیینهای سادهانگارانه و پذیرش پیچیدگی مساله است. نمیتوان از یک سو انتظار پایبندی اجتماعی به یک ارزش را داشت و از سوی دیگر، نسبت به ضعف الگوهای فرهنگی، ناکارآمدی دستگاههای تبلیغی، تناقض رفتاری برخی مسوولان، مشکلات اقتصادی پوشاک و کاهش اعتماد عمومی بیتفاوت بود. حجاب برای آنکه به یک ارزش پایدار اجتماعی تبدیل شود، نیازمند پشتوانه معرفتی، اقناع فرهنگی، الگوهای باورپذیر، سیاستگذاری هوشمندانه و رفتار صادقانه است. قانون و الزام میتوانند بخشی از منظومه سیاستگذاری باشند، اما به تنهایی جایگزین فرهنگسازی، اعتمادسازی و پذیرش اجتماعی نمیشوند.