بیانیه شنژن نشان داد که چین و روسیه در باره تحولات ایران با ترامپ همسو نیستند
در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه(APEC) در شهر شنژن چین، نشست سهجانبه مهمی با حضور شی جینپینگ، ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ روسایجمهوری چین، روسیه و ایالات متحده آمریکا برگزار شد. چند روز پیش از این نشست، برخی تحلیلگران مسائل بینالمللی با اشاره به حضور سران سه قدرت بزرگ جهانی، آن را «یالتای جدید» نامیدند و احتمال دادند که این دیدار به توافقی برای تعیین مناسبات و حوزههای نفوذ در نظم جهانی آینده منجر شود .
به گزارش خبرآنلاین محمد علی مهتدی در روزنامه اطلاعات نوشت: یادآوری کنیم که در فوریه ۱۹۴۵ و در آستانه پایان جنگ جهانی دوم، استالین، چرچیل و روزولت، رهبران اتحاد شوروی، بریتانیا و آمریکا، در شهر یالتا در شبهجزیره کریمه گرد آمدند تا درباره سرنوشت کشورهای اروپایی پس از جنگ تصمیم بگیرند. از آن نشست بهعنوان یکی از نقاط عطف شکلگیری نظم جهانی پس از جنگ یاد میشود؛ نظمی که در آن سه قدرت پیروز، نقش تعیینکنندهای داشتند.
اما آیا واقعاً نشست شنژن میتوانست یالتای دیگری باشد؟ از همان ابتدا روشن بود که موانع جدی بر سر راه چنین توافقی وجود دارد. نخست آنکه جهان در شرایط پایان یک جنگ جهانی قرار نداشت و اختلافات و منازعات موجود، ازجمله جنگ روسیه و اوکراین و همچنین جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، نهتنها زمینه تفاهم جامع را فراهم نمیکرد، بلکه بر پیچیدگی روابط سه قدرت میافزود. دوم آنکه شی جینپینگ و پوتین اعتمادی به تعهدات و تصمیمات ترامپ نداشتند؛ رئیسجمهوری که سیاست خارجی او بیش از آنکه بر تعهدات پایدار استوار باشد، تابع ملاحظات روز و محاسبات شخصی است.
در پایان نشست، رسانههای دولتی چین و روسیه بیانیهای چهارمادهای با عنوان «اعلامیه صلح سران چین، روسیه و آمریکا» منتشر کردند که میتوان آن را مهمترین دستاورد رسمی این دیدار دانست. چهار محور این بیانیه عبارت بود از اصلاح سازمان ملل متحد، ثبات و امنیت انرژی، احترام به حاکمیت دولتها و مصونیت مقامات رسمی در برابر مراجع قضایی بینالمللی، و کاهش خطرات هستهای. بررسی این چهار محور نشان میدهد بیانیه بیش از آنکه حاوی توافقی اجرایی باشد، چارچوبی سیاسی برای مدیریت رقابت و هماهنگی حداقلی میان سه قدرت ترسیم کرده است.
در موضوع اصلاح سازمان ملل، سه کشور بر ضرورت کارآمدترشدن این نهاد تأکید کردند؛ اما از آنجا که هر سه، عضو دائم شورای امنیت و برخوردار از حق وتو هستند، تأکید بر نقش خود در اصلاح ساختار سازمان ملل میتواند به معنای تلاش برای حفظ جایگاه محوری قدرتهای بزرگ در نظم جهانی آینده باشد. با این حال، بیانیه هیچ طرح مشخصی برای اصلاح ساختار یا محدودکردن حق وتو ارائه نکرد. در زمینه انرژی نیز سه کشور بر افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی پالایششده و حفظ جریان باثبات انرژی تأکید کردند. این بند از جنبه اقتصادی ملموستر است، زیرا اختلال در جریان انرژی و افزایش بیثباتی بازار نفت میتواند منافع هر سه قدرت و اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. البته در بیانیه، هیچ تعهد مشخصی درباره حجم تولید یا سازوکار اجرایی آن تعیین نشده است.
در موضوع دیوان کیفری بینالمللی نیز تأکید بر اصل رضایت دولتها و مصونیت مقامات رسمی و هشدار نسبت به سوءاستفاده از صلاحیت این دیوان، موضع مشترکی را منعکس میکند که میتواند محدودکننده دامنه مداخله نهادهای قضایی بینالمللی در امور دولتها باشد. این موضوع، با توجه به صدور حکم بازداشت پوتین از سوی دیوان، اهمیت سیاسی ویژهای دارد. در بند چهارم نیز سه رهبر بر این اصل تأکید کردند که جنگ هستهای برنده ندارد و هرگز نباید آغاز شود و توافق کردند درباره کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از اشاعه سلاحهای هستهای گفتوگو کنند. این توافق هرچند میتواند زمینهای برای ایجاد کانالهای ارتباطی و مدیریت بحرانهای احتمالی فراهم کند، اما به معنای توافق بر سر خلع سلاح یا کاهش زرادخانههای هستهای نیست .
نکته مهم آن است که بیانیه شنژن هیچ اشارهای به دو بحران بزرگ و جاری، یعنی جنگ اوکراین و جنگ علیه ایران نکرده است. این سکوت نشان میدهد که سه قدرت، با وجود توافق بر سر برخی اصول کلی، هنوز نتوانستهاند درباره مهمترین مسائل مورد اختلاف خود به تفاهم برسند. بنابراین، شنژن را باید تلاشی برای مدیریت رقابت میان قدرتهای بزرگ تلقی کنیم.و اما تا آنجا که به ایران مربوط میشود، اهمیت این نشست در سکوت بیانیه درباره کشور ماست.
ترامپ پیش از نشست اعلام کرده بود موضوع ایران را در مذاکرات مطرح خواهد کرد؛ با این حال، در متن نهایی هیچ اشارهای به ایران و هیچ تعهد مشترکی درباره آن وجود ندارد. نمیتوان صرفاً از این سکوت نتیجه گرفت که در مذاکرات خصوصی هیچ گفتوگویی صورت نگرفت، اما تلاش واشنگتن برای تبدیل پرونده ایران به موضوع یک تفاهم سهجانبه، دستکم در سطح رسمی، به نتیجه نرسید و چین و روسیه حاضر نشدند موضع مشترکی علیه ایران را در بیانیه بگنجانند.
ایران میتواند از دو محور هستهای و انرژی این بیانیه برای تقویت مواضع خود بهره بگیرد. در موضوع هستهای، حق ایران برای برخورداری از برنامه صلحآمیز در چارچوب معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای،(NPT) حقی قانونی است و نباید با تهدید نظامی، از جمله تهدید به استفاده از سلاح هستهای، مورد تعرض قرار گیرد. تأکید سه قدرت بر ضرورت کاهش خطرات هستهای نیز میتواند مبنایی برای مطالبه امنیت و پرهیز از تهدید علیه کشورهای فاقد سلاح هستهای باشد.
در موضوع انرژی نیز تأکید بر ضرورت حفظ جریان باثبات انرژی، با سیاست محاصره اقتصادی و جلوگیری از صادرات نفت ایران در تعارض قرار میگیرد. چین یکی از مهمترین شرکای اقتصادی ایران و از مصرفکنندگان عمده نفت آن است. طبیعی است پکن در برابر سیاستی که منافع انرژی و اقتصادی آن را به خطر میاندازد، بیتفاوت نماند. بیانیه شنژن یک مبنای سیاسی برای طرح این پرسش فراهم میکند که چگونه میتوان از ثبات جریان انرژی در جهان سخن گفت و همزمان با محاصره و محروم کردن یک کشور از حق تجارت و صادرات انرژی، به بیثباتی دامن زد؟ در مجموع، شنژن یالتا نشد و سه قدرت نتوانستند درباره مسائل اصلی اختلافبرانگیز جهان به توافق برسند. با این حال، همین نشست نشان داد که هیچیک از این قدرتها نمیتواند بهتنهایی نظم جهانی را مطابق اراده خود شکل دهد. برای ایران نیز پیام اصلی این است که نباید اجازه دهد پروندهاش به موضوع معامله قدرتهای بزرگ تبدیل شود. حفظ استقلال تصمیمگیری، تقویت روابط راهبردی با چین و روسیه و بهرهگیری از اختلاف منافع واشنگتن با این دو قدرت، میتواند موقعیت کشور را در معادلات پیش رو تقویت کند.
نشست شنژن؛ رهبرانی که فقط به یک عکس تبلیغاتی برای نمایش قدرت نیاز داشتند
ترامپ پرونده ایران را با خود به شنژن بردهبود؛ پکن و مسکو بازی نخوردند