سقوط به «زندهمانی»/ نسلی که آیندهاش را پیشفروش میکند تا امشب گرسنه نخوابد!
به گزارش خبرنگار ایلنا، ساعت نُه شب است و در یکی از کوچههای فرعی خیابان فلسطین تهران، بوی سرخکردنی از پنجره نیمهبازِ یک ساختمانِ قدیمیِ چهارطبقه به بیرون میزند. اینجا نه یک خانه خانوادگی است و نه یک مهمانسرای مسافرتی؛ روی تابلوِ کوچکِ کنار زنگها نوشته شده: «پانسیون و اقامتگاه کارمندی». پشت درهای این ساختمان و صدها ساختمانِ مشابه در مثلثِ میدان انقلاب، هفتتیر، فاطمی و ولیعصر، نسلی از نیروهای کارِ دهه هفتادی و هشتادی زندگی میکنند که روی کاغذ، درآمدشان از میانگین جامعه بالاتر است، اما در واقعیتِ تهرانِ آبانماه ۱۴۰۵، حتی توانِ اجاره یک چهاردیواریِ چهلمتری را هم ندارند. برای کسی که از شیراز، رشت، کرمانشاه یا مشهد چمدانش را بسته و به شوقِ حقوقهای ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومانیِ شرکتهای خصوصی، فروشگاهها یا دفاتر خدماتی و فنی به پایتخت آمده، عددِ سیوپنج میلیون تومان فقط تا قبل از رسیدن به تهران بزرگ به نظر میرسد. اگرچه دریافتیِ خالصِ پایه وزارت کار در سال ۱۴۰۵ روی عدد ۲۰ میلیون و ۲۹۷ هزار تومان ایستاده، اما در کفِ بازار کارِ پایتخت، نیروی کاری که تماموقت در شرکت یا کارگاهی حضور دارد، به طور میانگین بین ۲۵ تا ۴۰ میلیون تومان در ماه دریافت میکند. با این حال، همین دریافتیِ به ظاهر معقول، در برخورد با دیوارِ سیمانیِ هزینههای تهران، پیش از نیمه ماه دود میشود و به هوا میرود. رویای سوخته خانه مجردی و کوچِ اجباری به اتاقهای ۴ و ۸ نفره تا چند سال پیش، مسیرِ طبیعی برای دو یا سه نفر که از شهرهای دیگر میآمدند و در تهران شغل ثابتی پیدا میکردند، این بود که پولهایشان را روی هم بگذارند و در محلههای مرکزی یا شرقی شهر، یک آپارتمانِ کوچکِ شصتمتری اجاره کنند. اما در آبان ۱۴۰۵، که میانه قیمت هر مترمربع مسکن در تهران به ۲۳۷ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان رسیده و اجاره یک واحد کوچک در پایتخت مرز دو برابر دستمزد حداقلی کارگران را رد کرده، حتی «همخانگی» هم به یک گزینه دستنیافتنی تبدیل شده است. کافی است سری به فایلهای اجاره در محلههای معمولی و حتی جنوبیترِ تهران بزنیم؛ برای یک واحد کوچکِ ۴۰ تا ۶۰ متری در خیابان کرمان، نارمک یا بلوار ابوذر، صاحبخانهها سیصد تا هفتصد میلیون تومان پولِ پیش به همراه ماهی ۱۹ تا ۳۰ میلیون تومان اجاره طلب میکنند. حتی در بافتهای فرسودهترِ جنوب شهر، بدون داشتنِ دستکم ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان ودیعه نقد و پرداخت ماهانه ۱۵ تا ۲۲ میلیون تومان اجاره، هیچ کلیدی تحویل مستأجر نمیشود. سوال اینجاست کسی که تازه وارد بازار کار شده، این صدها میلیون تومان سرمایه اولیه برای ودیعه مسکن را از کجا بیاورد؟ همین بنبستِ ودیعههای چندصدمیلیون تومانی است که موجِ کمسابقهای از شاغلانِ مجرد را به سمتِ «پانسیونها و خوابگاههای خودگردان» فرستاده است؛ جایی که تمام دارایی و فضای زیستیِ یک انسانِ بزرگسال، در یک تختِ نود سانتیمتری و یک کمدِ فلزیِ قفلدار خلاصه میشود. اما در پاییز ۱۴۰۵، حتی همین تختهای دوطبقه هم ارزان نیستند. در پانسیونهای مناطق مرکزی تهران، دیگر کسی سراغ اتاقهای تکنفره یا دونفره نمیرود، چرا که اجاره ماهانه آنها به ۱۴ تا ۲۴ میلیون تومان رسیده و عملاً نیمی از حقوقِ ۳۵ میلیون تومانی را درجا میبلعد. در نتیجه، تقاضای اصلی برای اتاقهای چهارنفره و هشتنفره است. در آبانماه امسال، برای اجاره یک تخت در یک اتاقِ ۴ نفره در محدوده انقلاب، کارگر یا شریعتی، هر نفر باید ماهانه بین ۸ تا ۱۲ میلیون تومان بپردازد و در اتاقهای شلوغ و کماکسیژنِ ۶ تا ۸ نفره جایی که چهار تختِ دوطبقه به ردیف کنار هم چیده شدهاند و هشت نفر با ساعتهای کاریِ متفاوت در یک اتاقِ دوازدهمتری نفس میکشند اجاره هر تخت بین ۶ تا ۸.۵ میلیون تومان به همراه یک مبلغ ودیعه اولیه است. در این اتاقهای چهار و هشت نفره، حریم خصوصی معنایی ندارد؛ صفِ حمام و سرویس بهداشتی در ساعات ابتدایی صبح، یخچالِ مشترکی که قفسههایش با برچسبِ نام افراد خطکشی شده، و آشپزخانه شلوغی که سرِ شعلههای اجاقش نوبتبندی است، تصویر معمولِ زیستِ روزمرهِ هزاران نیروی کارِ تحصیلکردهای است که چرخِ شرکتها و کسبوکارهای پایتخت را میگردانند. حبس در خانه پدری؛ استقلالی که هرگز آغاز نمیشود آن رویِ دیگرِ این سکه، مجردهایی هستند که متولد و بزرگشده خودِ تهراناند و با خانوادهشان زندگی میکنند. اگر مسافرِ تازهواردِ شهرستانی در تلهِ تختهای دوطبقه خوابگاهها گرفتار شده، فرزندِ خانوادههای تهرانی با پدیدهای به نام «توقفِ مطلقِ استقلال» روبهروست. امروز در تهران، دختر یا پسرِ ۲۸ تا ۳۵ سالهای که ماهانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان حقوق میگیرد، دیگر حتی فکرِ جدا شدن از خانواده، اجاره یک سوئیتِ مستقل یا برداشتنِ قدمِ اول برای تشکیل خانواده را هم به ذهنش راه نمیدهد. محاسبه او ساده و بیرحمانه است: اگر از خانه پدری بیرون بیاید، باید دستکم ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیون تومان پول پیش (که ندارد) بدهد و ماهی ۲۰ تا ۲۵ میلیون تومان از حقوقش را دودستی تقدیم صاحبخانه کند و با باقیمانده حقوقش حتی نمیتواند شکمش را سیر کند و قبضهای خانه را بپردازد. در چنین شرایطی، او حتی فکر ازدواج و تشکیل خانواده به مخیلهاش خطور نمیکند! نتیجه این وضعیت، شکلگیریِ نسلی از بزرگسالانِ شاغل است که در آستانه سیوچندسالگی، همچنان در اتاقِ دورانِ نوجوانی خود در خانه پدری زندگی میکنند؛ نه به این دلیل که تمایلی به استقلال یا ازدواج ندارند، بلکه به این دلیل که اقتصادِ مسکن در پایتخت، پلی که فرد را از «خانه پدری» به «زندگی مستقل» میرساند، به کلی ویران کرده است. در بسیاری از خانوادههای کارگری و طبقه متوسطِ رو به پایین در تهران، نه تنها این فرد نمیتواند جدا شود، بلکه همان حقوقِ ۳۰ تا ۴۰ میلیونیاش هم باید وارد سبدِ مشترکِ خانواده شود تا پدرِ بازنشسته یا کارگرش، از پسِ اجارهخانه و خرجِ سفره بربیاید. سفره گران؛ چه از کترینگ بخری، چه پای اجاقِ خوابگاه بایستی وقتی هزینه سرپناه از حقوق کسر میشود، نوبت به تغذیه میرسد؛ جایی که در آبان ۱۴۰۵، هم «غذای بیرون» و هم «آشپزی در خانه» به یک اندازه جیبِ نیروی کار را خالی میکنند. اگر فرد به دلیلِ کارِ ده ساعته و خستگیِ مسیر، توانِ آشپزی نداشته باشد و بخواهد غذای آماده بخرد، با نرخنامههای سنگینِ کترینگها و ساندویچیها روبهروست: یک پرس چلوخورش یا زرشکپلو با مرغ در کترینگهای معمولیِ تهران ۳۰۰ تا ۴۸۰ هزار تومان و یک همبرگر یا ساندویچِ معمولی ۴۵۰ تا ۶۵۰ هزار تومان قیمت دارد؛ یعنی فقط یک وعده ناهارِ گرم در ۲۶ روزِ کاری ماه، به تنهایی ۸.۵ تا ۱۱ میلیون تومان هزینه روی دست او میگذارد. اما فرض کنیم این فرد برای فرار از هزینه رستوران و کترینگ، تصمیم بگیرد قیدِ غذای بیرون را بزند، هر شب پای اجاقِ شلوغِ خوابگاه بایستد، خودش آشپزی کند و ظرفِ غذا به محل کار ببرد. وقتی او در راهِ بازگشت به خوابگاه، سبد به دست وارد سوپرمارکت، لبنیاتی و خواربارفروشیهای سطح شهر میشود، جایی که از نرخهای صوری و کاغذیِ دولتی هیچ اثری در قفسهها نیست، تازه درمییابد که پر کردنِ یک قابلمه ساده روی اجاق گاز کهنهی خوابگاه چه بهای سنگینی دارد. برای پختنِ یک پلو و خورشِ معمولی، هر کیلوگرم برنج ایرانی باکیفیت در بازار آزاد و فروشگاههای سطح شهر بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان فروخته میشود و حتی کسی که بخواهد به سراغِ برنج پاکستانی و خارجی برود، باید به ازای هر کیلوگرم بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان پول نقد بپردازد؛ یعنی یک کیسه ده کیلویی برنج، به تنهایی ۴ تا ۶ میلیون تومان از حقوق ماهانه را میبلعد. وضعیتِ روغن از این هم سنگینتر است؛ با حذف ارز ترجیحی و جهش قیمتها، دیگر خبری از روغنهای ارزان نیست و قیمتِ واقعیِ یک بطری یا گالنِ روغن مایع و سرخکردنی مصرفی در سوپرمارکتهای تهران از مرز ۶۵۰ تا ۹۵۰ هزار تومان عبور کرده است. در قفسه حبوبات نیز، یک کیلوگرم لوبیا چیتی، عدس یا نخود بین ۳۵۰ تا ۵۲۰ هزار تومان، یک قوطی رب گوجهفرنگیِ ۸۰۰ گرمی ۱۸۰ تا ۲۴۰ هزار تومان و یک بسته ماکارونیِ معمولی ۹۰ تا ۱۳۰ هزار تومان قیمت دارد. حتی اگر او بخواهد قیدِ پختوپزِ گرم را بزند و به یک لقمه نان و پنیرِ ساده برای صبحانه یا شامِ حاضری قناعت کند، باز هم در یخچالِ لبنیاتیها با ارقامِ سرسامآوری روبهرو میشود. در سوپرمارکتهای تهران، یک بطری شیرِ یک لیتری بین ۱۲۰ تا ۱۶۰ هزار تومان، یک قالب پنیرِ ۴۰۰ تا ۴۵۰ گرمیِ معمولی ۲۲۰ تا ۲۸۰ هزار تومان، یک دبه ماستِ دو تا دو و نیم کیلویی ۳۲۰ تا ۴۲۰ هزار تومان، کره ۱۰۰ گرمی ۱۱۰ تا ۱۵۰ هزار تومان و خامه صبحانه ۱۲۰ تا ۱۶۰ هزار تومان قیمت خورده است. یک شانه ۳۰ عددی تخممرغ در مغازههای سطح شهر بین ۳۸۰ تا ۵۸۰ هزار تومان فروخته میشود و خریدِ دو قرص نان سنگک در روز، با قیمتِ هر دانه ۱۵ هزار و ۵۰۰ تا ۲۰ هزار تومان (نان کنجدی و آزادپز)، ماهانه نزدیک به یک میلیون تومان فقط پولِ نان روی دستِ فرد میگذارد. در بخشِ پروتئین و میوه، ماجرا به حذفِ کاملِ بسیاری از اقلام ختم شده است. گوشت قرمز با قیمت هر کیلو شقه و ران گوسفندی ۱ میلیون و ۶۰۰ هزار تا دو میلیون و دویست هزار تومان و گوساله ۱ میلیون و ۷۵۰ هزار تا ۱ میلیون و ۹۵۰ هزار تومان، عملاً از قابلمههای مجردی و خوابگاهی رخت بسته است. جایگزینِ آن، یعنی مرغ، در مرغفروشیهای شهر کیلویی ۳۴۰ تا ۳۸۰ هزار تومان و سینه و فیله مرغِ بدون استخوان کیلویی ۵۵۰ تا ۶۸۰ هزار تومان قیمت دارد. حتی یک قوطی کنسرو تن ماهی یا لوبیا که زمانی غذای ارزانِ شبهای بیپولی در خوابگاه بود، حالا به ۲۲۰ تا ۳۲۰ هزار تومان رسیده است. در کنار اینها، خریدِ میوه از مغازههای سطح شهر سیب و پرتقال و نارنگی کیلویی ۱۲۰ تا ۱۶۰ هزار تومان، انار و انگور ۱۸۰ تا ۲۴۰ هزار تومان و موز ۲۸۰ تا ۴۲۰ هزار تومان به همراه سیبزمینی، پیاز و گوجهفرنگیِ کیلویی ۷۰ تا ۱۱۰ هزار تومان، فاکتورِ خریدِ هفتگی را به سرعت چند میلیونی میکند. محاسبه دقیقِ همین اقلامِ خام نشان میدهد که در آبان ۱۴۰۵، حتی اگر فرد قیدِ رستوران و کافه را به کلی بزند و صددرصدِ وعدههایش را در آشپزخانه خوابگاه یا خانه بپزد، تأمینِ برنج، روغن، مرغ، لبنیات، نان، حبوبات و میوه برای یک نفر در طول ۳۰ روزِ ماه، دستکم ۱۴ تا ۱۶ میلیون تومان هزینه مستقیم دارد؛ و اگر به اقتضای ساعت کاری، تنها دو، سه بار در هفته ناچار به خریدِ ناهار یا شام از بیرون شود، هزینه خوراکِ ماهانهاش به راحتی به ۱۷ تا ۲۰ میلیون تومان میرسد. وقتی کرایه ۴ تا ۶ میلیون تومانی رفتوآمدِ ترکیبی با مترو، تاکسی خطی و اسنپ در ترافیکِ تهران را هم کنارِ این ارقام بگذاریم، از حقوقِ ۳۵ میلیونی کارگرِ ساکن خوابگاه مشترک، تقریباً هیچچیز باقی نمیماند. فرار به شیفتِ دوم؛ از گاز دادن با موتور در اسنپ تا بیدارخوابی در شیفت شب وقتی در روزِ پانزدهم یا بیستم ماه، موجودیِ حسابِ بانکی ته میکشد، نیروی کار در تهران تنها یک راه پیش روی خود میبیند: «فروشِ ساعتهای باقیمانده از شبانهروز». امروز در تهران، داشتنِ یک شغلِ هشتساعته دیگر برای زنده ماندن کافی نیست و «دوشغله بودن» از یک انتخاب برای پیشرفت، به یک اجبار برای بقا تبدیل شده است. در این میان، آنهای که اندک پساندازی داشتهاند یا توانستهاند زیر بارِ وام بروند و یک موتورسیکلتِ کارکرده بخرند، خوششانسترند؛ ساعت پنج یا شش عصر که از شرکت، کارگاه یا مغازه بیرون میآیند، کلاه ایمنی را سر میگذارند و تا یازده و دوازده شب، در خیابانهای دودگرفته تهران به عنوان پیکِ موتوری در اسنپباکس، الوپیک یا تپسیپیک بار و مسافر جابهجا میکنند. اما اکثریتِ آنهایی که سرمایه صد و چند میلیونی برای خریدِ همان موتورِ ساده را هم ندارند، ناچارند تن به شغلهای دوم و سومِ فیزیکی و خدماتی بدهند؛ از ایستادن در شیفتِ عصر و شبِ کافهها، رستورانها و فستفودها گرفته تا کار در انبارهای بستهبندیِ فروشگاههای اینترنتی، نگهبانی، یا فروشندگی در شیفتهای چرخشی. برای این گروه، کلانشهرِ تهران تنها به دو لوکیشن خلاصه میشود: محلِ کار و تختِ خوابگاه. ساعتِ یازده و نیم شب با تنی کوفته به اتاقِ چهار یا هشت نفره برمیگردند، تنها به این امید که پنج، شش ساعت بخوابند و ساعتِ شش صبح دوباره زنگِ گوشی به صدا درآید؛ تازه اگر شغلِ دومشان «شیفتِ شب» نباشد و همان خوابِ شبانه را هم از آنها نگرفته باشد. زندگی با قرض و نسیه؛ چرخه بیپایانِ بدهکاری به «اسنپپی»، «دیجیپی» و «تروپی» اما تراژدیِ اصلی جایی رخ میدهد که حتی با دو شیفت دویدن هم، دخل و خرج به هم نمیرسد. اینجاست که نسلِ جدیدِ شاغلان در تهران، برای سرِ پا ماندن، دست به دامانِ «زندگیِ قسطی و اعتباری» میشوند؛ پدیدهای که با گسترشِ پلتفرمهای «الان بخر، بعداً پرداخت کن» مثل اسنپپی، دیجیپی، تروپی، تارا و ازکیوام به شکلِ روزمرهِ زندگی در پایتخت تبدیل شده است. امروز در تهران، خریدهای قسطی دیگر برای خریدِ یخچال و تلویزیون یا سرمایهگذاری نیست؛ خرید اقساطی به درونِ یخچال و کمدِ لباسِ روزمره نفوذ کرده است. نیروی کاری که در روزِ بیستم ماه پولِ نقدی در کارتِ بانکیاش ندارد، برنج، روغن، پنیر، مرغ و خریدِ سوپرمارکتیاش را چهارقسطه از اسنپمارکت و دیجیکالا میخرد؛ کرایه اسنپِ رفتن به سر کارش را با اعتبارِ ماهانه پر میکند؛ و اگر کفشش پاره شود یا به یک شلوار و کاپشنِ ساده برای زمستان نیاز داشته باشد، چارهای جز خریدِ چهارقسطه با این اپلیکیشنها ندارد. این مکانیسم، فرد را واردِ یک «چرخهی تکرارشونده و تلهِ مقروضیتِ دائمی» میکند. در روزِ اولِ ماه بعد، هنوز پیامکِ واریزِ حقوقِ ۳۰ یا ۳۵ میلیونی روی صفحه گوشی نیامده، ده تا پانزده میلیون تومان از آن باید بابتِ قسطِ اول و دوم و سومِ خوراکیها، کرایهماشینها و لباسهایی که در ماههای قبل مصرف شده، به حسابِ اسنپپی، دیجیپی و تروپی برگردانده شود. نتیجه این میشود که حقوقِ ماهِ جدید، قبل از آنکه اصلاً به دستِ فرد برسد، پیشخور شده و در همان روزِ اول یا دوم ماه تمام میشود؛ و او برای گذراندنِ بیستوهشت روزِ باقیمانده، دوباره مجبور است اعتبارِ جدید بگیرد و زیر بارِ قسطِ تازه برود. چرخهای فرساینده که در آن، انسانِ شاغل همیشه یک ماه از زندگیاش عقبتر است و در مقروضیتِ مطلق دستوپا میزند. وقتی خریدنِ یک پیراهن نو آرزو میشود و ترس از «بیمار شدن» کابوسِ شبانه در چنین ترازنامهای، دیگر هیچ جایی برای «تغییر» یا «خواسته شخصی» باقی نمیماند. کسی که در این چرخه از تختِ خوابگاه به شیفتِ اول، از شیفتِ اول به شیفتِ دوم، و از آنجا به صفحه پرداختِ اقساطِ معوقه میدود، حتی جراتِ فکر کردن به تغییرِ شغل، یاد گرفتنِ یک مهارتِ جدید یا استراحت کردن را ندارد؛ چون تنها یک ماه بیکاری، به معنای پرت شدن به خیابان و قفل شدنِ تمام حسابهای اعتباری اوست. در این سبک زندگی، چیزهای بسیار ساده و بدیهی به آرزوهای دور و دراز تبدیل شدهاند: خریدنِ یک دست لباسِ نو، یک جفت کفشِ جدید بدونِ قسط، یا خریدنِ سادهترین وسیله شخصی. تمامِ سقفِ آرزو و تقلای این نسل در پایتخت، به این خلاصه شده که «فقط همین چرخِ روزمرگیِ فعلی بچرخد و امشب هم بگذرد». اما این تعادلِ لرزان و بندبازیِ خطرناک روی طنابِ اقساط و اضافهکاری، تنها به یک شرط ادامه پیدا میکند: «اینکه هیچ اتفاقِ جدیدی نیفتد و کسی مریض نشود.» در تهرانِ ۱۴۰۵، که یک عصبکشی و پر کردنِ ساده دندان ۶ تا ۱۰ میلیون تومان و یک بیماریِ ساده و عکسبرداری و دارو چندین میلیون تومان هزینه دارد، یک دنداندردِ ناگهانی، یک سرماخوردگیِ شدید که فرد را چند روز در تختِ خوابگاه زمینگیر کند، یا خراب شدنِ گوشیِ موبایلی که ابزارِ کار اوست، به تنهایی کافی است تا کلِ این معادله شکننده را فرو بریزد و او را به قعرِ بحرانِ مالی پرتاب کند. سقوط به «زندهمانی» و لشکر «خوشحسابهای گدا» تصویرِ زیستِ روزمره در خوابگاهها، حبس شدن در خانه پدری و دوندگیِ بیپایان میان شیفتهای کاری، در تحلیلِ فرامرز توفیقی، فعال کارگری و کارشناس سبد معیشت، تنها یک نام دارد: «سقوط از زندگانی به زندهمانی». او در گفتوگو با ایلنا، درباره وضعیتِ دستمزدها و بیارتباط بودنِ دریافتیِ جوانان با سطحِ مهارتِ آنها میگوید: «در ساختار فعلی بازار کار ایران، اساساً برای مهارت و تخصص به کسی مزد نمیدهند، بلکه بر اساس ظواهر به افراد بها میدهند؛ بنابراین نباید تصور کرد که به صرفِ داشتنِ مهارتِ بیشتر، دریافتیِ متفاوتی نصیبِ نیروی کار میشود. واقعیت این است که نه فقط در تهران و کلانشهرهایی نظیر مشهد، اصفهان، تبریز و شیراز که عنوانِ کلانشهر نیز برای آنها بیش از اندازه بزرگ است بلکه حتی در شهرهایی مانند رشت، رامسر و تنکابن (شهسوار سابق)، شرایط به گونهای رقم خورده که زندگی کردن با حداقلها، به یک آرزو تبدیل شده است. » جوانِ امروز در محاصره چهار بحرانِ روانی و معیشتی این کارشناس سبد معیشت با اشاره به تأثیرِ مستقیمِ بحرانهای اقتصادی بر سلامتِ روانِ نسلِ جوان خاطرنشان میکند: «زمانی که مؤسساتِ بررسیِ اجتماعی اعلام میکنند اختلالات و فشارهای روحی و روانی در جامعه به شدت بالاست، نهتنها سخنِ گزافی نمیگویند، بلکه بخشی از واقعیت را نیز سانسور میکنند. به واسطه بحرانهای اقتصادی و استرسهای مستمرِ ناشی از آن، جوانِ امروز دیگر از استانداردهای روانیِ سالمی که در جهان تعریف شده برخوردار نیست؛ کمااینکه کلیتِ جامعه نیز دیگر چنین استانداردی ندارد. در چنین شرایطی، انتظارِ برخورداری از استانداردهای سلامتِ روان از یک جوان، توقعی کاملاً بیهوده و غیرواقعبینانه است؛ چرا که این نسل به طور همزمان با چهار بحرانِ فرساینده دستوپنجه نرم میکند: نخست، برآورده نشدنِ نیازهای اولیه زندگی؛ دوم، اضطراب و التهابِ دائمی درباره اینکه عاقبتِ او در این زیستِ ناپایدار چه خواهد شد؛ سوم، تقلای بیوقفه برای اینکه چگونه زندگیِ خود را سامان دهد؛ و چهارم، هراسِ مدام از اینکه چه کند تا بیش از این آبرویش خدشهدار نشود و معیشتش به بنبست نخورد. در محاصره چنین فشارهایی، چگونه میتوان سراغی از یک زندگیِ سالم در ایران گرفت؟» یک میلیارد تومان برای رهنِ چهاردیواری و ۳۰ تا ۳۵ میلیون تومان فقط برای «نمردن» توفیقی در ادامه، وضعیتِ بازار مسکن و پیامدهای رانده شدنِ نیروی کار به حاشیه شهر را چنین تشریح میکند: «امروز در محلههای سنتی و میانیِ تهران همچون بریانک، سلسبیل و کمیل، پیدا کردنِ یک واحدِ ۴۰ تا ۷۰ متری با رهنِ کاملِ ۵۵۰ تا ۶۲۵ میلیون تومان صرفاً یک استثنا و شانسِ کمنظیر است؛ چرا که برای رهنِ کاملِ یک خانه متوسط در پایتخت، باید نزدیک به یک میلیارد تومان سرمایهی نقدی کنار گذاشت. در مقابل، اگر نیروی کار توانِ تأمین این ودیعه یا پرداختِ اجارهبها را نداشته باشد و ناخواسته به نقاط دورتر رانده شود، با تبعاتِ سنگینِ دیگری روبهرو خواهد شد. امروز کارفرمایان برای کاهشِ هزینههای جانبیِ خود، دیگر مانند گذشته در نزدیکیِ محل سکونتِ کارگران سرویسِ ایابوذهاب ندارند و سرویسها (در صورت وجود) صرفاً در چند مسیرِ اصلی تردد میکنند. در نتیجه، کارگر برای رسیدن به ایستگاهِ سرویس ناگزیر است یا هزینه مالیِ مضاعفی بپردازد و یا یک التهاب و استرسِ دائمی را تحمل کند؛ به این معنا که یا باید سپیدهدم و بسیار زودتر از موعد بیدار شود و مسیرِ طولانی را پیاده طی کند، و یا هر روز یکی دو کورس با تاکسی برود تا تازه به سرویسِ کارخانه برسد.» بنا بر محاسباتِ این فعال کارگری، حتی بدونِ در نظر گرفتنِ هزینه سرپناه نیز مخارجِ جاری، امکانِ زندگیِ متعارف را از فرد سلب میکند: «فرض کنیم جوانی یک میلیارد تومان ودیعه را تأمین کرده و مسکنی رهن کرده است؛ هرچند مسکن صرفاً چهاردیواری نیست و تهیه ملزوماتِ اولیهای همچون یخچال، تلویزیون، فرش و مبلمانِ ساده نیز خود به سرمایهای نزدیک به یک میلیارد تومان نیاز دارد. با این حال، اگر هزینه مسکن را به کلی کنار بگذاریم و فرض کنیم این جوان در داخلِ این خانه صرفاً میخواهد "زنده بماند" و نه اینکه "زندگانی" کند، تفریح را به طور کامل حذف کنیم و بگوییم در بخشِ درمان نیز به خوددرمانی روی میآورد، باز هم تجمیعِ چهار ردیفِ حداقلیِ خوراک، پوشاک، ارتباطات و حملونقل به رقمی میرسد که زندگی کردن را به یک آرزوی محال تبدیل و آن را به "زندهمانی" تقلیل میدهد؛ نقطهای که در آن، جوان تنها به سپری کردنِ روزها فکر میکند تا ببیند در آینده چه رخ میدهد. همین هزینهِ زندهمانی برای یک نفر در تهران بدونِ احتسابِ ریالی بابتِ مسکن ماهانه دستکم ۳۰ تا ۳۵ میلیون تومان آب میخورد و در صورتِ افزودنِ هزینه سرپناه، حداقلِ مخارج برای اینکه یک جوان در پایتخت فقط زنده بماند، بین ۳۰ تا ۵۰ میلیون تومان در ماه است.» او درباره سقوطِ کیفیتِ تغذیه شاغلان و گسترشِ پدیده «شاغلانِ فقیر» میافزاید: «امروز در تهران، تهیه یک وعده غذای ساده مانند پیتزایِ معمولی نزدیک به یک میلیون تومان تمام میشود؛ نمونههای ارزانتر نیز البته در بازار وجود دارد، اما به دلیلِ استفاده از مواد اولیه بیکیفیت، عملاً چیزی جز به حراج گذاشتن و ارزانفروشیِ سلامتِ جسم نیست. این دقیقاً همان پدیده "شاغلینِ فقیر" است که سالها پیش نسبت به شکلگیریِ آن هشدار داده میشد و امروز به واقعیتِ مسلطِ جامعه تبدیل شده است. با چنین دریافتیهایی، یک جوان چگونه میتواند یک میلیارد تومان برای تشکیلِ مسکن پسانداز کند؟ زمانی که فرد بخواهد به این ارقام دست یابد، دیگر هیچ نشانی از زندگی برایش باقی نمیماند و به ناچار به سمتِ مشاغلِ غیرمولد، غیرواقعی و غیررسمی سوق داده میشود که ثمرهاش، همین وضعیتِ موجود در کفِ جامعه است.» پروژه «آیندهفروشی» در پلتفرمهای قسطی؛ از بغضِ پانزدهمِ ماه تا جنگِ دارا و ندار توفیقی در تحلیلِ گسترشِ وامهای خرد و خریدهای چهارقسطه برای تأمینِ ابتداییترین اقلامِ روزمره معتقد است: «جوانان در شبکههای اجتماعی تعبیرِ بسیار گویایی ساختهاند که همگان با آن همذاتپنداری میکنند و میگویند: "حقوقم را گرفتم، تمامِ بدهیهایم را پرداختم و اکنون به یک خوشحسابِ گدا تبدیل شدهام!" واقعیت این است که وقتی بخواهند جامعهای را از قدرتِ اندیشه تهی کنند و مانع از آن شوند که مردم به فردا بیندیشند و بپرسند چرا و چگونه این بحران بر سرِ ما آوار شد، آینده را از آنها سلب میکنند؛ به بیانِ دقیقتر، جامعه را به "آیندهفروشی" وادار میسازند. کارآمدترین ابزارِ آیندهفروشی نیز ورود به همین پلتفرمهای اعتباری است که همچون قارچ در حال روییدن هستند؛ از اسنپپی و دیجیپی گرفته تا تارا، دیما، بلوبانک و مواردِ مشابه. مادامی که شهروندان به این شیوه روزگار میگذرانند، زندگیِ خود را پیشفروش کردهاند و دیگر مجالی برای اندیشیدن به آینده و چراییِ شرایط موجود ندارند. همگیِ ما نیز چه بازنشسته به یک شکل و چه نیروی کارِ جوان به شکلی دیگر به این چرخه مبتلا شدهایم، چرا که در غیر این صورت، چرخِ زندگیِ روزمره اساساً نمیچرخد. این مؤسساتِ اعتباری نیز از سرِ خیرخواهی چنین نمیکنند، بلکه دقیقاً در راستای سیاستهای کلانِ دولتِ در سایه عمل میکنند تا مردم ناگزیر به پیشفروش کردنِ آینده خود باشند.» این کارشناس سبد معیشت، تبعاتِ روانی و اجتماعیِ این بدهکاریِ فرساینده را چنین کالبدشکافی میکند: «هیچکس برای تفریح و خوشگذرانی به سراغِ اسنپپی و دیجیپی نمیرود، بلکه برای زنده ماندن به آنها پناه میبرد. اما پیامدِ این روند چیست؟ استرسِ ناشی از این بدهکاریها از روزِ پانزدهمِ هر ماه، روح و روانِ انسان را میخورد؛ دغدغهِ مداومِ اینکه ابتدای ماه در راه است و چه مبلغی باید به دیجیپی، اسنپپی، تارا، بلوبانک و دیما پرداخت شود و در نهایت، هیچچیز برای خودِ فرد باقی نمیماند. این اضطرابِ مستمر، انسان را به مرزِ خفگی میرساند، توانِ هرگونه کنشِ آگاهانه را از او میگیرد و به طور ناخودآگاه به شکلِ "بغض و خشم" سر باز میکند. نخستین قربانیِ این وضعیت، شخصِ خودِ فرد است؛ چرا که این بغض و خشم ابتدا او را از درون متلاشی میکند و سپس به بیرون سرریز شده و نمودِ اجتماعی مییابد. این سرریزِ روانی گاه در قالبِ نزاعهای خانوادگی ظاهر میشود، گاه به شکلِ درگیریهای خیابانی و محلهای، و در آیندهای بسیار نزدیک، احتمالاً به تقابلها و جنگهای خیابانی میانِ "دارا و ندار" تبدیل خواهد شد. هرچند رگههایی از این التهاب همین امروز نیز مشهود است، اما به زودی نمودهای اجتماعیِ به مراتب بیشتری پیدا خواهد کرد. زمانی که در ذهنِ نیروی کار این خشم شکل بگیرد که چرا او باید برای زنده ماندن آیندهفروشی کند، در حالی که طبقه دیگری از این ساختار امتیاز میگیرد و در رفاه و لذت به سر میبرد، شکافِ طبقاتی تبعات سنگینی را رقم خواهد زد.» ۱۰۸ سال کار برای خریدِ یک آلونک او ریشه اصلیِ این بنبستِ اقتصادی را در ساختارِ مدیریتِ کلان کشور میداند و تصریح میکند: «اگر بر سرِ کشوری بمب یا موشک ببارد و آوار فرو بریزد، میتوان ویرانیهای آن را دوباره آباد کرد؛ اما سنگینترین آواری که امروز بر سرِ کشورِ ما فروریخته و کسی به آن توجه نمیکند، سوءمدیریت است. این بحران، صرفاً به دولتِ پزشکیان محدود نمیشود و شخصِ او نیز به تنهایی وزنهای در این معادله کلان به شمار نمیرود؛ کمااینکه در دورههای قبل هم وضعیت تقریباً همین بود. تفاوت چندانی میانِ این دولتها وجود ندارد. نمونه روشنِ این شیوه حکمرانی را میتوان در سیاستگذاریِ بنزین مشاهده کرد؛ جایی که با طرحِ بهانههای تکراری درباره کمبود سوخت، جمعآوریِ کارتهای سوخت و جلوگیری از قاچاق، ابتدا جامعه را به سمتِ بنزینِ سوپرِ لیتری ۱۰۰ هزار تومان و هزینه سه تا چهار میلیون تومانی برای پر کردنِ یک باک سوق میدهند و فردای آن روز، نرخِ بنزینِ ۵۰ هزار تومانی را مطرح میکنند تا مردم از سرِ استیصال از آن استقبال کنند. این دقیقاً مصداقِ سیاستِ "به مرگ گرفتن تا به تب راضی شود" است.» توفیقی در بخشِ پایانیِ سخنانش، اثرِ این ناامیدیِ اقتصادی بر بنیانِ خانواده و سبکِ زندگیِ نسلِ جدید را چنین توصیف میکند: «در این شرایط بدیهیست که جوان دیگر به سراغِ ازدواجِ رسمی نرود، پدیدههایی نظیر ازدواج سفید گسترش یابد و کار به جایی برسد که در میانِ خودِ جوانان به یک کنایه تلخ و رایج تبدیل شود که تن دادن به ازدواج در این شرایطِ اقتصادی، تنها از کسی برمیآید که عقلِ سلیم خود را از دست داده و ماده روانگردانِ شیشه مصرف کرده باشد! نه پسران به سراغِ تشکیل خانواده میروند و نه دختران، و پیامدِ ناگزیرِ آن، بروزِ ناهنجاریهای اجتماعی است. در پیرامونِ ما نمونههای بسیاری دیده میشود که دختران شب به منزل بازنمیگردند. با نگاهی به الگوی ارتباطاتِ امروزِ جوانان، نمیتوان نامِ این وضعیت را فقط "بیبندوباری" گذاشت؛ نامِ واقعیِ این پدیده، "به تهِ خط رسیدن" است.» این فعال کارگری در توضیحِ چراییِ رسیدنِ جوانان به این نقطه جمعبندی میکند: «جوانِ امروز دیگر به آینده نمیاندیشد و تنها میخواهد زنده بماند و در کنارِ همسنوسالانش بغضِ فروخورده خود را تخلیه کند؛ زیرا با یک محاسبه ساده درمییابد که اگر از امروز هیچچیز نخورد و تمامِ درآمدش را پسانداز کند، به شرط تثبیتِ قیمتهای فعلی، باید ۱۰۸ سال زنده بماند و کار کند تا بتواند یک آلونک محقر بخرد! خریدِ مسکن ناممکن است؛ خودروهای خارجی مطلقاً دستنیافتنی شدهاند؛ خودروهای بیکیفیتِ داخلی از مرزِ یک میلیارد عبور کرده و به دو تا سه میلیارد تومان رسیدهاند؛ و حتی برای خریدِ یک دست لباسِ مناسب نیز باید حقوقِ سه ماه را پیشپرداخت کرد. در چنین بنبستی، جوان با خود میگوید چه راهی باقی مانده است جز آنکه در جمعهای دوستانه، با پناه بردن به الکل، مواد، یک ساندویچِ ساده و پایکوبی، صرفاً بغضِ خود را بیرون بریزیم؟ هرچند همین گریزگاهِ مقطعی نیز تنها در توانِ لایههای متوسطِ رو به بالاست که وضعیتِ مالیِ بهتری دارند. وقتی جامعهای به نقطهای میرسد که دیگر کسی به پسانداز و آینده فکر نمیکند و میخواهد اکنونِ خود را به مرز نابودی بکشد، آن جامعه واردِ مرحله "فروپاشیِ اجتماعی" شده است، نه رفاه.» از انسانی که لبه پرتگاهِ بقا آویزان مانده، طلبکارانه میپرسند که چرا پرواز نمیکنی؟! چراغهای اتاقِ هشتنفرهی پانسیون در خیابانِ انقلاب تهران که خاموش میشود، تازه صدایِ غلت زدنهایِ کلافه روی تختهایِ فلزیِ دوطبقه و نورِ آبیِ صفحهنمایشِ گوشیهایی که روی اپلیکیشنهایِ پرداختِ قسط قفل شدهاند، در تاریکی جان میگیرد. اینجا پایانِ یک روزِ سخت دیگر برای نسلی است که از ساعتِ ششِ صبح تا یازدهِ شب در شرکتها، فروشگاهها، انبارها و یا به عنوان راننده و پیک موتوری دوندگی کرده است تا فقط از خطِ فقر جا نماند. سالها پیش، محمد مختاری، نویسنده و مترجم، در توصیفِ آنچه استرس و تنگنا بر سرِ روانِ انسان میآورد، جملهای گفته بود که گویی دقیقاً برای توصیفِ امروزِ همین اتاقهایِ خوابگاهی و جوانانِ حبسشده در خانههایِ پدری نوشته شده است: «آدمیزاد که خیکِ ماست نیست انگشت بزنیم توش، جای انگشت هم بیاد؛ جایِ انگشتِ درد و فقر و رنج و بلا و تنهایی و بیپناهی در آدم میماند...» فرورفتگیِ این انگشتانِ بیرحم بر تن و روانِ جوانِ ۳۰ تا ۴۰ میلیونبگیر در تهرانِ ۱۴۰۵، یک استعاره ادبی نیست؛ واقعیتی است که هر شب روی تشکهایِ نازکِ خوابگاهها و پشتِ درهایِ بسته اتاقهایِ خانه پدری، نفس میکشد. اما این همه فشارِ انباشته، این شرمندگیِ نخریدنِ یک پیراهنِ نو، و این وحشتِ مدام از رسیدنِ پانزدهمِ ماه، به کجا میرود؟ زهرِ این تحقیرِ روزمره را چه کسی قورت میدهد و روزی که دیگر ظرفِ روحِ آدمیزاد گنجایشِ نگهداشتنِ آن را نداشته باشد و به بیرون سرریز کند، چه تصویری در خیابانهای شهر رقم میخورد؟ تا زمانی که این درد سر باز نکرده و در سکوتِ شبانه حبس است، تنها یک نفر تاوانِ آن را میدهد: خودِ جوان؛ بیصدا، تنها و از جیبِ جان و اعصابِ خویش. وقتی ساعتِ دوازدهِ شب، بدنِ کوفته از دو شیفت کارِ بیوقفه روی تخت میافتد اما مغز از شدتِ محاسبه قسطهایِ عقبافتاده سوت میکشد، این خودِ اوست که زیرِ آوارِ این فرسایش له میشود. جایی که اضطرابِ دائمیِ بقا، قدرتِ هرگونه فکر کردن به فردا و هر تصمیمِ آگاهانهای را از انسان میگیرد، فرد برای اینکه از درون متلاشی نشود، ناچار است درد را در خودش خفه کند؛ یکی با ورقهایِ قرصِ اعصاب و آرامبخشهایِ سنگین در کشویِ فلزیِ کنار تختش سعی میکند چند ساعت خوابِ مصنوعی بخرد، و دیگری در دورهمیهایِ تلخ و بیافقِ آخرِ هفته، به الکل و دود پناه میبرد تا فقط برای چند ساعت هم که شده، فراموش کند که در سیسالگی هیچ آیندهای ندارد و تمامِ جوانیاش به نسیه فروخته شده است. و درست در میانه همین بیپناهیِ مطلق است که کمدیِ سیاهِ «روانشناسیِ زرد» و کاسبانِ «توسعه فردی و انگیزشی» واردِ میدان میشود تا نمک بر زخمِ این نسل بپاشد. جوانی که پس از چهارده ساعت دویدن، نیمهشب در تختِ نودسانتیمتریِ خوابگاه صفحه گوشیاش را بالا و پایین میکند، از یک سو با موعظههایی روبهروست که او را به کمکاری و تغییرِ سبکِ زندگی متهم میکنند، و از سویِ دیگر با لشکری از مربیانِ خوشپوشِ موفقیت، اساتیدِ «ارتعاش و جذب» و فروشندگانِ سمینارهایِ انگیزشی مواجه میشود که در برابرِ دوربینهایِ میلیونی مینشینند و با لبخند فریاد میزنند: «فقر در ذهنِ توست!»، «از منطقه امنت خارج شو تا رشد کنی!»، «اگر هنوز مستأجری، یعنی به اندازه کافی رویِ باورت کار نکردهای!» و «به جایِ بهانهتراشی، صبحها ساعتِ پنج بیدار شو و کتابِ موفقیت بخوان!» این پولسازیهای مثلاً انگیزشی، سختترین ضربه را به روانِ جوانِ کارگر و کارمند میزند؛ چرا که با یک شعبدهبازی، تمامِ ناکارآمدیها، تورمِ لجامگسیخته، رانت و انسدادِ اقتصادی را از دوشِ مسببانِ اصلی برمیدارد و بارِ گناه را یکجا بر دوشِ خودِ قربانی میاندازد. به جوانی که زیرِ چرخدندههایِ اجارهخانه و قسطِ روغن و برنج استخوان خرد کرده و اصلاً «منطقه امنی» ندارد که بخواهد از آن خارج شود، تلقین میکنند که اگر در سیسالگی نمیتوانی خانه و ماشین بخری یا ازدواج کنی، تقصیرِ تورم و دستمزدِ سرکوبشده نیست؛ تقصیرِ خودِ توست که «تلاش نکردهای»، «ذهنیتِ ثروتساز نداشتهای» و «نخواستهای رشد کنی». آنها از انسانی که دو دستی از لبه پرتگاهِ بقا آویزان مانده تا سقوط نکند، طلبکارانه میپرسند که چرا پرواز نمیکنی؟!