نقش نهادهای اجتماعی در فضاسازی تربیتی
نهادهای اجتماعی به تناسب نوع و میزان تأثیر تربیتی که میتوانند داشته باشند، وظیفه ایجاد محیط تربیتی مناسب را برعهده دارند. از همین جهت نقش آنها در ایجاد بستر مناسب، وابسته به نوع تأثیر و دامنه ایفای نقش آنها است که متنوع و دارای سطوح مختلف است. در ادامه ناظر به مهمترین وظیفه تربیتی هر نهاد در ایجاد محیط تربیتی مناسب، نکاتی ذکر میشود.1. همسوسازی فضای محیط با اهداف تربیت دینی، رسالت نهادها از نگاه علامه طباطبایی وقتى تربیت و رشد اخلاق محقق میشود که جو جامعه با آن تربیت معارضه نکند وگرنه چون قدرت نیروى جامعه، فرد را در خود مستهلک مىکند، اگر اخلاق و غرائز جامعه با این تربیت ضدیت کند، یا تربیت ما اصلاً مؤثر واقع نمىشود و یا آنقدر ناچیز است که قابل قیاس و اندازهگیرى نیست.(1) درنتیجه جو فرهنگی حاکم بر محیط جامعه باید متناسب با اهداف و رسالتهای تربیتی باشد یا لااقل درضدیت با تربیت مطلوب نباشد. از همین جهت هرکدام از نهادهای اجتماعی باید به تناسب محیطی که در اختیار دارند یا میتوانند در آن ایفای نقش کنند، اولاً درصدد سالمسازی محیط برآمده و فضای فرهنگی حاکم بر آن را در جهت تربیت مطلوب سامان دهند و ثانیاً فضای منفی که درتضاد با تربیت است، از محیط بزدایند. برخورد با نهاها، کانونها و افرادی که درصدد ترویج فساد اخلاقی، اعتقادی و فرهنگی هستند از همین جهت ضرورت دارد.2. توجه به نوع معماری، وظیفه تربیتی شهرداری و مدیریت شهری محیط فیزیکی شهر فقط ظرف فعالیت نیست؛ بلکه حامل معنا، ارزش و هویت فرهنگی است و بهعنوان بستر تربیتی، توجه، گرایش و رفتار اخلاقی را تسهیل یا دشوار میکند.(2) طراحی شهری میتواند گرایش به معنویت یا دنیاگرایی را تشدید یا تضعیف کند، حفظ یا شکستن حریمهای اخلاقی را آسان یا سخت کند و ارزشها و سبک زندگی خاصی را تعین بخشیده، اولویتبندی و منتقل کند. بنابراین متولیان شهری باید در نمادها، رنگها، فضاهای عمومی و طراحی بناها پیامهای ارزشی، زیست عفیفانه و هویت بومی را تقویت و از نمادهای ضدارزشی و بیگانه و در تضاد با هویت و اصالت ملی و دینی پرهیز کنند. این مهم میتواند مهمترین وظیفه دستگاههای متولی شهرسازی از جهت ایجاد بستر تربیتی مناسب تلقی شود.3. تقویت عوامل مثبت و نظارت مستمر وظیفه نهاد مدرسه محیط مدرسه باید بستر ترویج و تعمیق ارزشها بوده و عوامل مخرب تربیتی و ضدارزشی از آن پاک شود. درواقع تقویت عوامل مثبت و نظارت و اصلاًح مستمر محیط مانند نظارت بر تدریس، رفتار و پوشش مربیان و معلمان و نظارت بر رفتار و پوشش دانشآموزان از جهت انطباق با اهداف و مقاصد تربیتی و همینطور نظارت بر کتب و محتوا و روشهای تدریس، وظیفه نهاد مدرسه است. اگر ارزش دینی توسط کودک و نوجوان آموخته میشود، مدرسه باید آن را تقویت و تحکیم کند و نسبت به آن بیتفاوت نباشد. همینطور نسبت به آسیبهای اخلاقی احتمالی که ممکن است رشد معنوی دانشآموزان را دچار چالش کند، باید حساسیت منطقی داشته و سعی در رفع یا دفع آنها نمایند. پاسخ مستدل به شبهات و تقویت اراده و عزت نفس، از جمله وظایف مدرسه در ایجاد محیط تربیتی مناسب است. تعمیق باورها و ارزشهای دینی، یکی دیگر از وظایف مدرسه بهعنوان نهاد تربیتساز است.4. نظارت و اعمال حکمرانی بر رسانهها رسانه ابزار فراگیر و مهمی است که بر باورها، اخلاق و اعتقادات اثر غیرقابل انکار دارد و گاه کانون ضدمعنویت و اخلاق میشود؛ لذا نظارت هوشمندانه نهادها و دستگاههای مختلف حکمرانی به تناسب مسئولیتشان، بر تولید محتوای رسانهها و نیز نحوه استفاده کودکان، نوجوانان و بهطور کلی عموم مردم ضروری است. حکومت و دستگاههای مسئول باید برنامههای کوتاهمدت و میانمدت برای مدیریت رسانه تنظیم کنند که در این میان نهادهای غیرحکومتی نیز مسئولند. (3)رسانه همچنین باید در تولید محتوای ارزشی، استفاده از روشهای نوین متناسب با نیاز، ایفای نقش کند.5. سالم سازیمحیط، رسالت تربیتی حاکمیت حاکمان و دستگاههای حکمرانی موظف هستند محیط را از عوامل ضدتربیت پاکسازی کنند و با کانونهای ضدمعنویت و اخلاق بهشیوه معقول بستیزند. رهبر شهید انقلاب در بیانیه گام دوم انقلاب در این باره فرموده است: «[دولتمردان] با کانونهای ضدّمعنویّت و اخلاق، بهشیوه معقول بستیزند و اجازه ندهند که جهنّمیها مردم را با زور و فریب، جهنّمیکنند.»(4)ستیز با کانونهای ضداخلاق و معنویت از مهمترین وظایف و اقدامات حاکمان باید باشد بهدلیل آنکه در بینش سیاسی اسلام، تأمین مصالح معنوی اصلیترین وظیفه حکومت و دولتمردان است. (5)همچنین باید زمینه رواج ارزشها را فراهم و از نهادها اجتماعی یا افراد مروج ارزشها یا تولیدات ارزشی حمایت کنند.نتیجهنهادهای اجتماعی هر یک به تناسب دامنه تأثیر خود، مسئول ایجاد محیط تربیتی مناسبند: شهرداری با معماری و فضاسازی شهری حامل معنا و هویت است و باید در معماری پیامهای ارزشی و زیست عفیفانه را تقویت و نمادهای ضدارزشی یا برخلاف هویت ملی و دینی را حذف کند؛ مدرسه با تقویت عوامل مثبت، نظارت مستمر بر مربیان، دانشآموزان، کتب و روشهای تدریس و پاسخ مستدل به شبهات، ارزشها را تعمیق بخشد؛ رسانه با نظارت هوشمند حکومت بر تولید محتوا و نحوه استفاده عموم، از اثرگذاری منفی جلوگیری کرده و در تولید محتوای ارزشی با روشهای نوین نقشآفرین باشد؛ و حکمرانی با سالمسازی محیط، ستیز معقول با کانونهای ضدمعنویت و اخلاق، حمایت از مروجان ارزشها و همسوسازی جو فرهنگی جامعه با اهداف تربیت دینی، رسالت اصلی خود را ایفا کند تا زمینه تربیت مناسب فراهم شود.منابع جهت مطالعه بیشتر1. صفایی، علی، مسئولیت و سازندگی، قم، لیلهالقدر، 1386.2. نجفی محمد، مفهومشناسی محیط در قرآن کریم و نقش تربیتی آن، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، 1399.پی نوشتها:1. طباطبایی، سیدمحمدحسین، تفسیرالمیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1389، ج4، ص 154. 2. لنگ، جان، آفرینش نظریه معماری، نقش علوم رفتاری در طراحی محیط، دانشگاه تهران، 1383، ص132.3 و 4. حسینی خامنهای، سیدعلی، بیانیه گام دوم، 1397. در: http://www.farsi.khamenei.ir 5. مصباح یزدی، محمدتقی، کاوشها و چالشها، چاپ دوم، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، 1382، ج2، ص 29. *روحالله شهریاری