تاریخ سینمای پنج قاره تالیف مهدی تهرانی | جلد اول- سینمای آسیا (۲)
مهدی تهرانی، مؤلف این مجموعه، روزنامهنگار، مدرس و منتقد فیلم است. رویکرد او در این مجموعه، فراتر از معرفی ساده فیلمها و نامهای مشهور سینمایی است؛ تلاش او بر آن بوده که سینما در نسبت با بستر تاریخی، اجتماعی و فرهنگی هر کشور بررسی شود.
در بخش اول از سینمای آسیا به ترتیب سینمای آذربایجان، سینمای اردن، سینمای ارمنستان، سینمای ازبکستان، سینمای افغانستان، سینمای امارات متحده عربی، سینمای اندونزی و سینمای ایران ارائه شد که در لینک زیر می توانید یکجا تمام این مدخل ها به همراه منابع را ببینید:
در قسمت دوم از جلد اول- سینمای آسیا؛ بهترتیب سینمای بحرین، سینمای بنگلادش، سینمای بوتان، سینمای پاکستان، سینمای تاجیکستان، سینمای تایلند، سینمای تایوان، سینمای ترکمنستان و سینمای ترکیه به همراه منابع ارئه میشوند.
کشور بحرین کمی کوچکتر از شهر تهران است. این کشور کوچک حاشیه خلیج فارس هنوز در زمینه تولید فیلم سینمایی در آغاز راه قرار دارد. کشور بحرین جزیرهای است با ۶۶۵ کیلومتر مربع وسعت و حدود ۱ میلیون نفر جمعیت، که در حاشیه خلیج فارس قرار دارد. به نسبت وسعت و همچنین بضاعت جمعیتی و همچنین پیشینهی فرهنگی؛ بحرین سینمای پویایی ندارد و در آغاز راه تولیدات بومی در صنعت سینما است.
در واقع از زمان استقلال این کشور در سال ۱۹۷۱ تا حدود سال ۲۰۱۲، تنها چند فیلم کوتاه و حدود ۵ فیلم داستانی با مشارکت کشورهای منطقه در بحرین تولید شده است.
اولین قدم در زمینه ورود سینما به بحرین در سال ۱۹۲۲ برداشته شد. زمانی که یک تاجر بحرینی به نام «محمود لل ساتی» اولین پروژکتور نمایش فیلم را به منامه وارد کرد. در سال ۱۹۳۷ اولین سالن سینمای رسمی در منامه توسط «عبدالله الزید» تأسیس شد که عمدتاً خارجیهای مقیم بحرین از آن استفاده میکردند. اما متولیان همین سالن، با نمایش فیلمهای سینمایی عمدتاً عربی، اهمیت بسیاری در شناخت سینما به مردم این کشور انجام دادند.
پس از استقلال بحرین؛ زمینه برای انجام کارهای فرهنگی و زیرساختهای مرتبط به آن بیشتر فراهم شد. در سال ۱۹۸۰ با تأسیس یک مرکز سینمایی کوچک به نام «شرکت تولید فیلم بحرین» اولین گام برای ساخت تولیدات کوچک برداشته شد و به موازات همین سالها، پیگیری ساخت سالنهای نمایش فیلم نیز در دستور کار دولت پادشاهی بحرین قرار گرفت.
در حال حاضر حدود ۴۴ سالن سینمای مجهز در بحرین وجود دارد که عمدتاً فیلمهای هندی؛ عربی و آثار مربوط به سینمای آمریکا را نمایش میدهند. همچنین جمعیت سینماروی این کشور کوچک؛ حدود ۲ میلیون نفر در سال برآورد شده است.
در سالهای اخیر جغرافیای بیابانی بحرین محل ساخت و ساز چند فیلم سینمایی از کشورهای اطراف بوده است. همچنین یک اثر مشترک محصول سینمای دانمارک و افغانستان به نام نیروی افغان محصول ۲۰۰۶ در این کشور ساخته شده است.
از فیلمسازان بحرینی که در دهه اخیر در تولید همین چند فیلم بومی به صورت مستقل یا تولید مشترک فعالیت داشتند نامهایی مانند حسین الهلابی و یا «بسام الثوادی» با فیلم «افسانه بحرین» محصول ۲۰۰۶ قابل اشاره هستند.
سینما در بنگلادش هنگامیکه هنوز این سرزمین چنین نامی نداشت در ۲۴ آوریل سال ۱۸۹۸ در داکا پایهگذاری شد.
بنگلادش در موسیقی، معماری و مجسمهسازی و نقاشی پیشینهای غنی دارد. ادبیات بنگالی از زبان و ادبیات فارسی تأثیر بسیاری گرفته است. با اینهمه سینمای بنگلادش باید به دوره قبل از استقلال این کشور از پاکستان و همچنین ۴ دهه اخیر بررسی شود.
شاید ابتدا به ساکن باورکردنی نباشد اما سینمای حال حاضر بنگلادش که به «دالیوود» موسوم است یک صنعت بسیار فعال است.
بنگلادش که ۱۴۷ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد، جمعیتی در حدود ۱۵۰ میلیون نفر را در خود جای داده است. در این کشور ۹۲۰ سالن سینمای فعال وجود دارد. و سالیانه حدود ۴۵ میلیون نفر به سینما میروند. این ارقام با توجه وضعیت فقر در این کشور و همچنین میزان وسعت و جمعیت آن بسیار شگفتآور است. سالیانه نیز ۹۰ فیلم بنگلادشی در این صنعت موسوم به دالیوود تولید میگردد که رقم قابل توجهی است و نشاندهنده توجه مردم این کشور به سینمای بومی خودشان است.
البته کسی از دالیوود توقع خاصی ندارد. دالیوود تقریباً یک کپی برابر اصل از بالیوود و سینمای هند است که حدود ۲۵ سال است در این کشور جا افتاده و با اقبال مواجه شده ضمن اینکه عمدهی دولتهای مستقر در بنگلادش توجه کافی و حمایتهای مالی خاصی از بدنه سینمایی این کشور داشتهاند. ضمن اینکه حمایت از تماشاگر نیز یکی از راهکارهای اصلی دولت است. در این راستا تا سال ۲۰۱۱ قیمت بلیط سینما حدود ۱۵۰ تومان (به پول ایران) بوده است.
شرکتهای انگلیسی در این شهر یک سالن نمایش ایجاد کردند. شرکتی موسوم به «برادفورد» در شهر بندری داکا این تأسیسات نمایشی را سر و شکل داد و تا حدود ۱۵ سال پس از آن این سالن محل نمایش فیلمهای خبری هندی و انگلیسی و همچنین اجرای نمایش بود. از ۱۹۱۳ تا ۱۹۲۰ اولین تحرکات برای ساخت فیلمهای بنگالی با مدیریت عوامل انگلیسی آغاز گردید. در ۱۹۳۱ فیلمهای «آخرین بوسه» و «کولی» در این کشور با بازیگران بومی اهل داکا ساخته شد. اما پیش از آن اولین فیلم بنگالی صامت با نام «عافیت جهان» در سال ۱۹۲۰ با حمایت خانواده سلطنتی ساخته شده بود. گفته میشود وضعیت و رونق فرهنگ و هنر در این بازه زمانی به گونهای بود که بیش از ۸۰ سالن فعال تئاتر و نمایش در داکا به کار مشغول بودند.
از ۱۹۴۷ که پاکستان از هند مستقل شد و پس از آن تا سال ۱۹۷۱ که بنگلادش به استقلال رسید و تا یک دهه بعد از آن به لحاظ ملاحظات سیاسی و درگیریهای قومی؛ سینمای این کشور نیز در سکوت و تعطیلی تقریبی به سر میبرد. اگرچه فیلم «نقاب و چهره» بهعنوان اولین فیلم بنگالی زبان تاریخ سینمای بنگلادش در سال ۱۹۵۶ و در همین بازه زمانی تولید گردید.
با اینهمه دوران طلایی سینمای بنگلادش از دهه ۹۰ شروع میشود جایی که صنعت سینمای این کشور «دالیوود» نام گرفت و با حمایت بخش خصوصی و مساعدتهای چشمگیر دولت قوام یافت. همچنانکه گفته شد؛ نرخ بسیار کم بلیط سینما در این کشور یکی از دلایل استقبال مردم از تولیدات سینمایی بومی و همچنین اکرانهای خارجی است.
از سینماگران بنگالی قدیمی و بسیار مشهور باید از ظهیر ریحان (۱۹۳۵–۱۹۷۲) نام برد که یکی از پیشگامان این صنعت به شمار میآید. مهمترین اثر او مستند «توقف نسل کشی» محصول ۱۹۷۱ است که در کشاکش جنگ استقلال این کشور ساخته شد.
از همنسلان ریحان؛ چاشی نذرالاسلام (۱۹۴۱–۲۰۱۵) نیز قابل ذکر است. یکی از مهمترین ساختههای این فیلمساز «پس از بزرگترین ابرها» محصول ۲۰۰۴ نام دارد که از پرفروشترین تولیدات تاریخ سینمای بنگلادش است.
از سینماگرانی که در دهه ۹۰ و در عصر طلایی سینمای دالیوود شروع به کار کردند افرادی مانند منتظر رحمان اکبر (زاده ۱۹۵۷) با فیلم «قهرمان برتر» محصول ۲۰۱۰ و تنویر مکمل (زاده ۱۹۵۵) با فیلم «قهرمان بیصدا» محصول ۲۰۰۷ قابل اشارهاند.
نسل جدید سینمای بنگلادش در سالهای بعد از هزاره سوم به یکباره و با سرعت زیاد به بدنه سینمایی این کشور تزریق شدند. و تولید فیلمهای بنگالی بهشدت افزایش یافت. البته این تولیدات عمدتاً مصرف داخلی ندارد و حوزه هند و پاکستان و حتی نپال را نیز در برمیگیرد. از فیلمسازان نسل جدید دالیوود مصطفی سرور فروکی (زاده ۱۹۷۳) با فیلم «داستان مگس» محصول ۲۰۱۳ قابل ذکر است.
سینمای بنگلادش دارای چند جشنواره فیلم و جایزه مرتبط با این صنعت نیز هست. «جشنواره بینالمللی فیلم داکا» که از ۱۹۹۲ برگزار میشود و «جوایز ملی فیلم و سینما» از مهمترین این جشنوارهها هستند. از سال ۲۰۰۸ نیز جشنوارهای با عنوان جشنواره فیلمهای کودک و نوجوان بنگلادش راهاندازی شده که آثار ایرانی متعددی نیز در آن شرکت کردهاند.
تنوع ژانر در تولیدات بومی سینمای بنگلادش بسیار فراگیر شده است. برای مثال نرخ تولیدات ژانر جنایی و معمایی و پلیسی در کنار ژانر درام اجتماعی همان قدر زیاد است که فیلمهای علمی تخیلی و فانتزی در دالیوود ساخته میشوند. البته باید در نظر داشت که بالاترین هزینه تولید یک فیلم حدود ۱۰۰ هزار دلار است. و مثلاً یک کارگردان بنگالی شناخته شده و ۵۰ ساله میتواند چیزی حدود ۲۰۰ فیلم در کارنامهاش داشته باشد. در واقع پروسه نگارش و تولید فیلم در بنگلادش در حدود ۱۰ روز زمان میبرد. البته این روند با توجه به
کپیبرداری مطلق دالیوود از بالیوود چندان عجیب نیست.
سینمای بوتان، یک صنعت کوچک و ابتدایی است. از اواسط دههٔ ۱۹۹۰ با پشتیبانی دولت روند روبهرشدی در این صنعت صورت گرفته است. از ابتدا صنعت فیلم بوتان به شدت تحت تأثیر همسایه خود هند و صنعت فیلم آن بالیوود قرار داشت و بیشتر فیلمهای بوتانی اقتباسی از فیلمهای هندی یا بر اساس سبک فیلمسازی بالیوود هستند.
از سال ۲۰۱۲ فیلمسازان محلی به اصالت سینمای بوتان متمایل شدهاند. اکنون فیلمهای بالیوود پس از گذشت بیش از یک دهه از سلطه در سرزمین بوتان، به ندرت در سالنهای محدود بوتان دیده میشوند.
در سال ۱۹۸۹، گاسا لامای سینگ ساخته یوگین واندی بهعنوان اولین فیلم تاریخ سینمای بوتان ساخته شد. داستان این فیلم تقریباً یک بازسازی از عاشقانه رومئو و ژولیت بود. همین فیلم دوباره در سال ۲۰۱۶ توسط سونام لندوپ چریینگ؛ که کارگردان نسل دوم بوتان شمرده میشد ساخته شد.
گاسا لامای سینگ همچنین اولین مستندساز سینمای بوتان است. اولین مستند او با نام ارزش دانش محصول ۱۹۹۸ دربارهٔ کودکی ۱۱ ساله است که زندگی او میان مدرسه و کار دنبال میشود. مستند دیگر او ارزش یک نامه محصول ۲۰۰۴ به زندگی یک نامهرسان میپردازد که طی ۲۶ سال در سراسر این سرزمین به نامهرسانی اشتغال داشته است.
در سال ۱۹۹۹ اولین فیلم مهم بوتان به نام کاپ ساخته یک راهب بودایی به نام زونگسار جامیانگ خینتسه ریپونچه ساخته شد که جزو لیست اولیه اسکار بهترین فیلم خارجی زبان قرار داشت اما در نهایت رای نیاورد. ریپونچه مشاور برناردو برتولوچی در ساخت فیلم بودای کوچک بود و فنون فیلمسازی را از وی فرا گرفت. این فیلم که ۹۳ دقیقه زمان دارد، روایتگر ۲ راهب جوان است که به شدت فوتبال را پیگیری میکنند و در تلاشاند بازیهای جام جهانی ۱۹۹۸ را ببینند.
بوتان یک کشور دورافتاده است و جغرافیای طبیعی آن باعث شده بتوان کمترین امکانات سینمایی را در آن برقرار کرد. برای همین مردم بیشتر به تماشای دیویدی مینشینند. کپی فیلمهای روز هالیوود و بالیوود به سرعت در نپال و هند انجام میگیرد و به کمترین قیمت (حدود ۵۰ سنت برای هر دیویدی) در بوتان در دسترس است. از سال ۱۹۹۸ تاکنون ۱۲۵ فیلم بلند و مستند در بوتان ساخته شده است. عمده این آثار مبتنی بر داستانگویی تاریخ شفاهی بودایی و به باورهای فوق طبیعی بوتانیها اشاره داشته است. تیمفو پایتخت این کشور نیز ۶ سالن سینما دارد.
سینمای پاکستان که گاهی «لالیوود» (Lollywood) نامیده میشود؛ واژهای ترکیبی برگرفته از نام شهر «لاهور» و «هالیوود» (نماد شاخص صنعت فیلمسازی آمریکا) به تولیدات سینمایی «جمهوری اسلامی پاکستان» اشاره دارد.
در دهه ۱۹۳۰، فیلمهای تولیدشده در لاهور بهشدت تحت تأثیر هالیوود بودند؛ این تأثیرپذیری نه تنها در زمینههای فیلمنامهنویسی و کارگردانی، بلکه در سبکهای بازیگری، چهرهپردازی و طراحی لباس نیز مشهود بود. بازیگران برجسته آن دوران، چهرههایی همچون داگلاس فربنکس و ارول فلین را الگوی خود قرار میدادند. این رویکرد تا حد زیادی ناشی از تمایل لاهور به متمایز ساختن خود از تولیدات بالیوودیِ آن زمان بود.
در چنین فضایی بود که «ای. آر. کاردار» و «ام. اسماعیل» استودیوی خود را با نام «یونایتد پیپلز» (United People's) در جاده راوی در لاهور تأسیس کردند. از جمله بازیگران مردی که با این استودیو قرارداد داشتند میتوان به هیرا لال، گل حمید، نظیر و احمد دین اشاره کرد؛ در حالی که فهرست بازیگران زن شامل نامهایی همچون کوشالیا دوی، گلزار و ممتاز بود. اسناد باقیمانده از آن دوره (که قدمت آنها به سال ۱۹۲۹ بازمیگردد) نشان میدهد که آنها چندین پروژه سینمایی را آغاز کردند. بیشتر این آثار عناوین انگلیسی داشتند، از جمله: «عزیز دل» (Sweet Heart)، «زندانی» (The Prisoner)، «سوار نقابدار» (The Masked Rider)، «خنجر طلایی» (The Golden Dagger)، «گلِ اشتیاق» (Flower of Passion)، «شعله مقدس» (The Sacred Flame)، «خانه-قایق» (The Houseboat)، «معبد طلایی» (The Golden Temple)، «جایزه» (The Prize) و «بهشت» (Paradise). برخی دیگر نیز عناوین اردو داشتند، نظیر «لالهرخ»، «کافر»، «خواجهسرا» و «فردوس». بسیاری از این پروژهها ناتمام ماندند؛ چرا که نه تنها دوران سینمای صامت رو به پایان بود، بلکه صنایع سینمایی بمبئی و کلکته نیز با تولید فیلمهای ناطق، بازار را تهدید میکردند. سرانجام، بمبئی با اکران نخستین فیلم ناطق خود، «عالمآرا»، در سال ۱۹۳۱، در این «رقابت» پیروز میدان شد.
در لاهور، پیشگام سینمای ناطق «حکیم رام پراساد» بود که فیلم «هیر رانجا» را تهیه کرد؛ اثری که در آن ام. اسماعیل، رفیق غزنوی، نظیر و بازیگری به نام انواری حضور داشتند. این آخرین فیلمی بود که کاردار در لاهور کارگردانی کرد؛ او پس از آن به کلکته و بعدها به بمبئی نقلمکان کرد.
در ۸ اوت ۱۹۴۸، نخستین فیلم پاکستانی با عنوان «تیری یاد» (Teri Yaad) در سینما پرابهات در لاهور به نمایش درآمد. در این فیلم بازیگرانی همچون آشا پوسلی و نصیر خان، برادر دیلیپ کومار ایفای نقش میکردند. آهنگسازی و تنظیم موسیقی فیلم بر عهده فردی به نام «نات» (Nath) بود؛ دیوان سرداری لال تهیهکنندگی آن را بر عهده داشت و داوود چاند کارگردان اثر بود.
در سالهای پس از آن، سینماهای محلی تمام تولیدات صنعت فیلمسازی لاهور را به نمایش گذاشتند که با استقبال پرشور تماشاگران مواجه شد. در ۷ آوریل ۱۹۵۰، فیلم «دو آنسو» (Do Ansoo) به نخستین فیلم اردوزبانی تبدیل شد که به اصطلاح «جشن نقرهای» (Silver Jubilee) دست یافت؛ عنوانی که نشاندهنده اکران پیوسته فیلم در سینماها به مدت ۲۵ هفته است. در این فیلم سانتوش کومار، اجمل، علاءالدین و ستارهای نوظهور به نام صبیحه خانم — که پیشتر در چند فیلم دیگر نیز ظاهر شده بود — نقشآفرینی میکردند. موسیقی فیلم توسط «مبارک» ساخته شد. این اثر به تهیهکنندگی شیخ لطیف برای شرکت «نوبهار فیلمز» (Naubahar Films) و به کارگردانی انور کمال تولید شده بود.
در ۲۹ آوریل ۱۹۵۱، فیلم «چانوی» (Chanwey) بهعنوان نخستین فیلم پاکستانی که توسط یک زن نور جهان کارگردانی شده بود، خبرساز شد. نور جهان علاوه بر کارگردانی، یکی از نقشهای اصلی را نیز در کنار سانتوش کومار، جهانگیر و غلام محمد بر عهده داشت. موسیقی این فیلم توسط فیروز نظامی (در دومین تجربه آهنگسازیاش) ساخته شد و تهیهکنندگی آن را شوکت حسین رضوی، همسر نور جهان از طریق استودیوی شخصیشان، «شانور فیلمز» (Shanoor Films)، بر عهده داشت. فیلمنامه این اثر را امتیاز علی تاج نوشته بود.
یکی دیگر از نقاط عطف مهم در صنعت فیلمسازی لاهور، در ۳ ژوئن ۱۹۵۴ با اکران فیلم اردوزبان «سسی» (Sassi) رقم خورد. این فیلم بیش از ۵۰ هفته بر پرده سینماها باقی ماند و به آنچه در اصطلاح محلی «جشن طلایی» (Golden Jubilee) نامیده میشود، دست یافت. بازیگران این فیلم شامل صبیحه خانم، سدیر، آشا پوسلی، نظر و سلیم رضا (که نباید با خوانندهای به همین نام اشتباه گرفته شود) بودند. موسیقی این فیلم توسط چشتی ساخته شده، فیلم توسط جی. سی. آناند برای Ever Ready Productions تهیه شده و داوود چاند آن را کارگردانی کرده است، کسی که پیش از این فیلم «تری یاد» را کارگردانی کرده بود. در ۱۲ مارس ۱۹۵۶، «عمر مروی» (تهیه شده توسط فاضلی فیلمز) اولین فیلم به زبان سندی - که در استان سند پاکستان صحبت میشود - شد. در این فیلم نقات سلطانه، فضلانی و چارلی بازی کردند. موسیقی توسط غلام نبی لطیف ساخته شده است؛ فیلم توسط فضلانی تهیه و توسط شیخ حسن کارگردانی شده است.
در ۱۷ ژوئیه ۱۹۵۸، الیاس رشیدی، منتقد فیلم، اولین جوایز نگار را که برای تجلیل از دستاوردهای مختلف سینمایی سال تأسیس شده بود، افتتاح کرد. فیلم «جاگو هوا ساورا» که در ۲۵ مه ۱۹۵۹ اکران شد، با استقبال سردی در گیشه مواجه شد، اگرچه فیلمنامه و اشعار آهنگ آن توسط شاعر مشهور فیض احمد فیض سروده شده بود. با توجه به نفوذ قابل توجه و احترام عمیقی که فیض از آن برخوردار بود، این نتیجه بسیار شگفتانگیز بود. موسیقی فیلم توسط تیمیر باران ساخته شده است؛ تهیهکننده آن نعمان تاثیر برای شرکت سنچری فیلمز و کارگردان آن ای. جی. کاردار است.
در دهه ۱۹۶۰، کارگردان «منشی دیل» و تهیهکننده «جی. ای. گل» فیلم «عذرا» (Azra) را اکران کردند؛ نخستین فیلم به زبان اردو که دارای ترانه بود و بهصورت رنگی فیلمبرداری شده بود. تمام ترانههای این فیلم بسیار محبوب شدند و توسط بازیگرانی همچون نیلو، اعجاز، لیلا، ام. اسماعیل و نعیم هاشمی اجرا شدند یا با نام آنها پیوند خوردند.
در ۲۳ آوریل ۱۹۶۴، فیلم «سنگم» (Sangam) که در داکا تولید شده بود به نمایش درآمد. این نخستین فیلم بلند سینمایی پاکستانی بود که تماماً بهصورت رنگی فیلمبرداری شده بود. در این فیلم بازیگرانی نظیر رزی، هارون، سومیتا و خلیل ایفای نقش میکردند. برخی منابع اشاره میکنند که فیلم «مالا» (Mala) در واقع نخستین فیلمی بوده که هم بهصورت رنگی و هم با فرمت «سینماسکوپ» (CinemaScope) تولید شده است. فیلم «نائلا» (Naila) با بازی سانتوش کومار و صبیحه خانم یکی از نخستین فیلمهای رنگی بود که از «پاکستان غربی» سر برآورد؛ موسیقی آن را «عطاالرحمن» ساخت و تهیهکنندگی و کارگردانی آن بر عهده «ظهیر ریحان» (برای شرکت تولید فیلم «سانی سرکل») بود.
در ۲۶ مه ۱۹۶۱، شرکت «کی پروداکشنز» (Kay Productions) فیلمی با عنوان «بمبئی والا» (Bombay Wallah) را اکران کرد؛ این فیلم همچنان تنها اثر سینمایی پاکستانی است که نام یکی از شهرهای هند را در عنوان خود دارد. در آن زمان، عبور این فیلم از سد سانسور با همان عنوان اصلیاش، بسیار تعجببرانگیز بود. گفته میشد که در این مورد خاص، ممیزان رویکردی معقول از خود نشان دادهاند.
در سال ۱۹۶۲، فیلم «شهید» (Shaheed) که به مسئله فلسطین میپرداخت و آغا طالش در آن حضور داشت به موفقیتی سریع دست یافت. تقریباً در همان دوران، در سال ۱۹۶۳، «مسرت نظیر» بازیگر محبوب که در آن زمان در اوج دوران حرفهای خود بود با ازدواج با یک پزشک و مهاجرت به کانادا، صنعت سینمای پاکستان را شگفتزده کرد و قلب بسیاری از هوادارانش را شکست. آخرین فیلم او با نام «بهادر» (Bahadur) ناتمام ماند. در همین حال، نخستین حضور «سید کمال» بهعنوان بازیگر، با موفقیتی فوری همراه شد. در سپتامبر ۱۹۶۵، به دنبال جنگ میان هند و پاکستان، نمایش تمام فیلمهای هندی در سینماها ممنوع شد. این ممنوعیت تا به امروز همچنان پابرجاست؛ هرچند فیلمهای هندی همچنان از تلویزیون پخش میشوند و در قالبهای ویدئویی خانگی نیز برای خرید در دسترس هستند.
در دهه ۱۹۶۰، «وحید مراد» وارد عرصه سینمای پاکستان شد و بهسرعت بهعنوان «مارلون براندو» و «الویس پریسلی» پاکستان شهرت یافت. در سال ۱۹۶۶، فیلم «آرمان» (Armaan) به موفقیتی نمادین برای سینمای پاکستان بدل شد؛ این اثر همچنین نخستین فیلمی بود که به مدت ۷۵ هفته بر پرده سینماها باقی ماند؛ دستاوردی که به آن «جشن پلاتینیوم» (Platinum Jubilee) میگویند.
بازیگری به نام «ندیم» (با نام اصلی نظیر بیگ) با نخستین فیلم خود، «چاکوری» (Chakori) در سال ۱۹۶۷، به موفقیتی فوری دست یافت. سبک رفتاری منحصربهفرد و کاریزمای او، راه را برای یک کارنامه هنری درخشان هموار کرد. همکارانش بارها بر حرفهایگری مثالزدنی او تأکید کردهاند؛ ویژگیای که در آن صنعت، کمیاب محسوب میشد.
در سال ۱۹۶۷، «حبیب» نخستین فیلم ترسناک پاکستان با عنوان «زنده لاش» (Zinda Laash - به معنای «جسد زنده») را تهیه کرد که با استقبال خوب منتقدان و عموم تماشاگران مواجه شد. این اثر همچنین نخستین فیلم در پاکستان بود که در ردهبندی «X» (محدود به بزرگسالان) قرار گرفت و بازیگرانی همچون ندیم، شبنم و ریحان قوی در آن ایفای نقش کردند.
مجله «ایسترن فیلمز» (Eastern Films) به سردبیری «سعید هارون»، به محبوبترین نشریه سینمایی در پاکستان تبدیل شد. دوران اوج این مجله با «عصر طلایی سینمای کراچی» همزمان بود. این نشریه علاوه بر مصاحبهها، نقد فیلمها و اخبار صنعت سینما، ستونی با عنوان «Yours Impishly» (به قلم آصف نورانی) داشت؛ بخشی که با الهام از آثار «آی. اس. جوهار» در مجله هندی «فیلمفر» (Filmfare) شکل گرفته بود.
در ۳ ژانویه ۱۹۶۹، فیلم «نیلا پاربات» (Neela Parbat - به معنای «کوه آبی») که نخستین فیلم ساختهشده بهطور اختصاصی برای مخاطبان بزرگسال بود در سینماهای منتخب اکران شد. بازیگران این فیلم شامل محمد علی، حسنا، شهنواز، کومال، تالیش و کمال ایرانی بودند. این فیلم که توسط احمد بشیر برای شرکت «فیلم یوتوپیا» (Film Utopia) تهیه و کارگردانی شده، دارای موسیقی متنی به آهنگسازی «پیا رنگ قادر» است.
در اکتبر ۱۹۶۹، ریاض شاهد که تهیهکنندگی، فیلمنامهنویسی و کارگردانی اثر را بر عهده داشت عواید حاصل از فیلم «زرقا» (که در ۱۷ اکتبر اکران شد) را به سازمان چریکی فلسطینی «فتح» اهدا کرد؛ سازمانی که فعالیتهایش در این فیلم به تصویر کشیده شده بود. همچنین در این فیلم صحنهای وجود دارد که در آن شخصیت «نیلو» (با بازی بازیگری که او نیز «نیلو» نام دارد) مجبور میشود برخلاف میل خود برقصد؛ رویدادی که گفته میشود الهامگرفته از واقعهای واقعی است که در ۱۲ فوریه ۱۹۶۵ رخ داد. ترانهای که این صحنه را همراهی میکند، اقتباسی موسیقایی از شعر مشهور «نیلو» سرودهٔ حبیب جالیب است شعری که خود نیز از همین واقعه الهام گرفته شده و شامل این بیت است: «رقصیدن، حتی با وجود زنجیر بر تن نیز ممکن است».