کمپوست استاندارد در گرو تفکیک زباله از مبداء
به گزارش گروه کشاورزی و محیط زیست خبرگزاری صداوسیما در حالی که ایران روزانه با حجم عظیم پسماندهای شهری روبهروست، آنچه از این ضایعات باقی میماند، نه یک تهدید محیطزیستی، بلکه یک فرصت اقتصادی و کشاورزی بزرگ است. با این حال، شکاف میان تولید پسماند و تبدیل آن به کودهای باکیفیت، همچنان یکی از چالشهای اصلی مدیریت زیستمحیطی و کشاورزی کشور است. بر اساس آمارهای موجود، ایران روزانه حدود ۵۵ هزار تن پسماند شهری تولید میکند که بخش عمده آن (بین ۵۰ تا ۶۵ درصد) را زبالههایتر و مواد آلی تشکیل میدهند. نکته نگرانکننده اینجاست که در حال حاضر، میانگین ۷۱ تا ۷۵ درصد پسماندهای کشور به روش سنتی «دفن» میشوند؛ در حالی که میانگین جهانی این شاخص بسیار پایینتر و در مسیر بازیافت است. در حالی که طبق استانداردهای جهانی، بیش از ۵۰ درصد پسماندهای شهری قابلیت تبدیل به کمپوست را دارند، در ایران این میزان بسیار کمتر است و هم اکنون نزدیک به یک میلیون تن کمپوست از زبالههای شهری تولید میشود. برخلاف باور عمومی، کمپوست صرفاً جایگزین کودهای شیمیایی نیست، بلکه مکمل و اصلاحگر حیاتی خاک است. اگر کودهای شیمیایی نقش تأمینکننده عناصر اصلی مانند نیتروژن و فسفر را دارند، کمپوست با افزودن کربن آلی، ویژگیهای فیزیکی خاک را دگرگون میکند. از جمله مهمترین فواید استفاده از کمپوست میتوان به موارد زیر اشاره کرد: اصلاح ساختار خاک: بهبود خلل و فرج و کاهش چسبندگی خاک مدیریت منابع آب: افزایش توان خاک در نگهداری رطوبت و تنظیم خودکار آن تنظیم دمای خاک: جذب و ذخیره حرارت در مناطق سردسیر تأمین مواد معدنی: افزایش سطح مواد آلی و معدنی مورد نیاز گیاهان تجربه کشورهای پیشرو مانند آلمان، فرانسه و ایتالیا نشان میدهد که کلید موفقیت در اقتصاد چرخشی، «تفکیک زباله در مبدأ» است. در اروپا، جداسازی پسماندهای غذایی و خانگی به صورت اجباری اجرا میشود. این دقت در تفکیک باعث شده تا کمپوستهای تولیدی در این کشورها دارای خلوص بسیار بالا و کمترین میزان آلودگی به فلزات سنگین باشند. در واقع در کشورهای پیشرفته، کیفیت کمپوست به دلیل تفکیک دقیق، تا یک پنجم نسبت به کمپوستهای تولید شده از پسماندهای مخلوط، از نظر میزان عناصر سنگین بهبود یافته است. اما مسیر تولید و استفاده از کمپوست در ایران با چالشهای جدی روبهروست. اگرچه استانداردهای ایران در زمینه حد مجاز فلزات سنگین نسبت به میانگین جهانی سختگیرانه است، اما دو مانع بزرگ مانع از بهرهبرداری مؤثر میشود: ۱. آلودگی ناشی از تفکیک نشدن زبالههای عادی: مخلوط شدن پسماندهایتر با پسماندهای خشک، پلاستیک، باتری و سایر مواد شیمیایی، منجر به افزایش چشمگیر میکروپلاستیکها و فلزات سنگین در کمپوست میشود که سلامت خاک و محصولات کشاورزی را تهدید میکند. ۲. بحران بازار و نبود خرید تضمینی: در زمان حاضر، نبود سازوکار مشخص برای «خرید تضمینی» کمپوست توسط شهرداریها یا وزارت جهاد کشاورزی، بزرگترین مانع برای سرمایهگذاران است. با وجود اینکه طبق برنامه هفتم پیشرفت، وزارت جهاد کشاورزی مکلف به ایجاد سازوکار خرید تضمینی است، اما هنوز بازار فروش پایداری برای تولیدکنندگان وجود ندارد. همچنین، نبود مکانیزم دقیق برای نظارت بر میزان مصرف کمپوست در اراضی کشاورزی، از دیگر چالشهای مدیریتی است. طبق آمارهای موجود، بیش از ۵۷ درصد از اراضی کشاورزی کشور با بحران جدی کمبود مواد آلی دستوپنجه نرم میکنند که این مسئله سلامت خاک و پایداری تولید را تهدید میکند. در همین راستا، با تأمین کمپوست استاندارد میتوان از تخریب اراضی جلوگیری شود. با توجه به ظرفیت بالای پسماندهای شهری، تنها با تفکیک نیمی از پسماندهای عادی کشور، امکان تولید روزانه ۸ هزار تن کمپوست فراهم خواهد شد. این روند نه تنها به مدیریت پسماند کمک میکند، بلکه گامی راهبردی در جهت تحقق اقتصاد چرخشی و بهبود بهرهوری بخش کشاورزی محسوب میشود.