بازخوانی انتقادی مقاله ششم «اصول فلسفه و روش رئالیسم»/ ادراکات اعتباری و گشایش جهان انسانی
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، احسان پشت مشهدی پژوهشگر فلسفه در سرویس دین و اندیشه ایبنا نوشت: مقاله ششم اصول فلسفه و روش رئالیسم، با عنوان «ادراکات اعتباری»، یکی از بدیعترین بخشهای فلسفه معاصر اسلامی است؛ زیرا میکوشد در کنار ادراکات حقیقی، برای مجموعهای از مفاهیم، گزارهها و نظامهای انسانی که مطابق مستقیم خارجی ندارند اما آثار واقعی میآفرینند، جایگاهی فلسفی باز کند. اهمیت مقاله تنها در نظریه زبان یا باید و نبایدهای اخلاقی نیست؛ نظریه اعتباریات بهتدریج امکان فلسفیِ فهم جهان انسانی، فرهنگ، سیاست، حقوق، اخلاق و بخشی از علوم جدید را فراهم میسازد. در عین حال، ظرفیت این نظریه در بسیاری از شرحهای بعدی، از جمله برخی خوانشهای مربوط به علم اصول، بهدرستی دنبال نشده و حتی سویهای از نظریه که میتوانست از رئالیسم نخستین طباطبایی فراتر رود کمتر فهمیده شده است. نقطه مرکزی این بازخوانی آن است که کشف اصلی مقاله را باید در گذار از «جهان طبیعی» به «جهان کوچک انسانی» و در معرفی ادراکات اعتباری بهعنوان میانجی میان ساختمان طبیعی انسان و افعال و جهان ساختهشده او جست.
زمینه: طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم» و مسئله علوم جدید
اصول فلسفه و روش رئالیسم محصول مباحثی است که علامه طباطبایی در حلقه فلسفی خود در اواخر دهه ۱۳۲۰ و حوالی دهه ۱۳۳۰ طرح کرد و شاگردانش آن مباحث را تقریر کردند. از این مجموعه دو تقریر یا صورت چاپی مهم پدید آمد. تقریر مشهورتر با حاشیهها و پاورقیهای مرتضی مطهری انتشار یافت. در چند مقاله میان مطهری و طباطبایی اختلاف وجود داشت و مطهری بر برخی از آنها حاشیه نزد. در سوی دیگر، خود طباطبایی از سید هادی خسروشاهی خواست یادداشتها و درسهای او را منتشر کند. چاپ همراه با پاورقیهای مطهری در حدود سال ۱۳۳۲ منتشر شد و چاپ دیگر نیز تقریباً در همان دوره در دسترس قرار گرفت.
مباحث کتاب در سنت فلسفه اسلامی قرار دارند، اما زبان آن به دلیل خاستگاه درسی اثر نسبتاً ساده است. مقاله ششم جایگاهی استثنایی دارد. مطهری خود تصریح میکند که این بحث به این صورت در میان قدما سابقه نداشته است. این تعبیر را نباید چنین فهمید که هیچ سابقهای برای اجزای مسئله وجود نداشته؛ مدعا این است که صورتبندی بحث به این شکل در فلسفه پیشین اسلامی دیده نمیشود. همین تازگی یکی از علل اهمیت مقاله در تاریخ روشنفکری ایران است.
این مقاله بعدها توجه طیفی از متفکران را جلب کرد. رضا داوری بارها به آن توجه کرده، عبدالکریم سروش به آن پرداخته، صادق لاریجانی خوانشی دیگر از آن عرضه کرده، جواد طباطبایی در اثر خود درباره ابنخلدون به آن پرداخته و مصلح نیز کتابی درباره آن نوشته است. چنین استمرار ارجاعی نشان میدهد که مقاله را نمیتوان در تاریخ فکری صد سال اخیر ایران حاشیهای شمرد.
برای فهم جایگاه مقاله باید استخوانبندی اصول فلسفه و روش رئالیسم را دید. طباطبایی برخلاف مسیر غالب فلسفه قدیم، بحث را ابتدا از معرفتشناسی آغاز میکند و مباحث وجودشناختی را به مراحل بعد میبرد. در مقاله نخست از فلسفه و تعریف حکمت سخن میرود؛ در مقاله دوم فلسفه در برابر سفسطه و رئالیسم در برابر ایدئالیسم قرار میگیرد؛ در مقاله سوم ماهیت علم بررسی میشود؛ در مقاله چهارم علم، معلوم و ارزش معلومات مطرح میشود و کاشفیت از خارج خصلت اساسی علم شناخته میشود؛ و در مقاله پنجم مسئله کثرت علوم و نسبت فلسفه با علوم مطرح میشود. مقاله ششم از دل همین مسیر به ادراکات اعتباری میرسد.
قرار گرفتن مسئله شناخت در آغاز کتاب خود نشانهای از موقعیت تازه فلسفه اسلامی در دوران جدید است. طباطبایی متفکری قرن بیستمی است و با جهانی روبهروست که علوم جدید به آن وارد شدهاند. صرف واردکردن مکانیکی علوم کافی نیست؛ باید معلوم شود این دانشها در منظومه معرفتی چه جایگاهی دارند و مبانی فلسفی آنها چیست. از این حیث، اصول فلسفه و روش رئالیسم را میتوان اثری درباره نسبت فلسفه و علوم نیز دانست.
این مسئله یادآور موقعیتی است که فلسفه اسلامی در دوره ترجمه با آن مواجه شد. پس از ترجمه انبوه دانشها، فارابی در احصاءالعلوم میکوشید علوم را مرتب کند، روابط آنها را نشان دهد و مبادی و مقاصد هر علم را در منظومهای کلی جای دهد. طباطبایی نیز با صورت جدیدی از همان مسئله مواجه است: فیزیک، ریاضیات، اقتصاد، سیاست، مهندسی و دیگر دانشهای جدید چگونه در نظام فلسفی فهم میشوند؟ مقاله اعتباریات بخشی از پاسخ به همین مسئله است.
سه خاستگاه عمده برای نظریه اعتباریات مطرح شده است: فلسفه جدید غرب، ادامه سنت صدرایی، و مباحث علم اصول. رضا داوری نیز به امکان ردیابی برخی عناصر آن در ابنخلدون توجه کرده است. در برابر این خوانشها، خاستگاه مهم نظریه را باید در سنت حکمت عملی، و بهویژه در مسیری مانند اخلاق ناصری، نیز جستوجو کرد؛ زیرا آنجا نیز اخلاق و عمل انسانی با نیازهای طبیعی انسان پیوند داده میشود، هرچند طباطبایی این پیوند را از طریق دستگاه تازه «اعتباریات» صورتبندی میکند.
خلاصه طرح مقاله: از ادراک حقیقی تا ادراک اعتباری
مطهری در مقدمه مقاله، ادراکات اعتباری را در برابر ادراکات حقیقی قرار میدهد. ادراک حقیقی انعکاس یا انکشاف واقع و نفسالامر در ذهن است. این ادراکات میتوانند در براهین علمی، فلسفی، طبیعی یا ریاضی حضور پیدا کنند و ارزش منطقی دارند. در مقابل، ادراک اعتباری فرضی است که ذهن برای رفع احتیاجات حیاتی میسازد؛ وضعی، قراردادی و وابسته به شرایط و نیازهاست و به آن معنایی که ادراک حقیقی با واقع تطابق دارد، مطابق مستقلی در خارج ندارد.
از این تعریف چند تمایز دیگر نتیجه میشود. ادراک حقیقی با تغییر نیازهای طبیعی و محیطی تغییر نمیکند، اما ادراک اعتباری تغییرپذیر است. ادراک حقیقی به این معنا متطور نیست، در حالی که اعتباریات سیر تکاملی، نشوء و تحول دارند. ادراک حقیقی مطلق، ضروری و پایدار معرفی میشود، در حالی که اعتباریات نسبی، موقت و غیرضروریاند.
مثال محوری تفاوت میان دو گونه ادراک چنین است: «سیب میوه درختی است» گزارهای حقیقی است، زیرا متعلق خارجی دارد؛ اما «این سیب را باید خورد» گزارهای اعتباری است. «باید» مانند درخت سیب موجودی خارجی نیست. با این حال، همین باید میتواند منشأ عمل واقعی شود.
طباطبایی بحث را با مثالهای ادبی نیز پیش میبرد. شعر حافظ و فردوسی اگر بر اساس مطابقت لفظی با واقع سنجیده شود کاذب است: انسان حقیقتاً ماه، شیر یا اژدها نیست. اما این گزارهها بیمعنا نیستند و آثار واقعی دارند. استعاره و تشبیه احساسات را تحریک میکنند و میتوانند رفتار فردی و جمعی ایجاد کنند. از همینجا قلمروی آشکار میشود که نه حقیقت به معنای مطابقت مستقیم با واقع است و نه دروغ بیاثر.
ادراکات اعتباری در «ظرف» خاص خود مطابق دارند. انسان در عالم تخیل میتواند مصداق شیر باشد، هرچند در عالم خارج شیر نیست. این معانی تا زمانی برقرارند که احساسات و انگیزههای مربوط برقرار باشند و با دگرگونی آنها تغییر میکنند.
مقاله سپس اعتباریات را از زبان و استعاره فراتر میبرد و به نیازهای طبیعی موجود زنده متصل میکند. موجود زنده بنا بر ساختمان ویژه خود، نیازهایی دارد و برای رفع آنها ادراکاتی میسازد. همین ادراکات میان قوای طبیعی و فعل موجود واسطه میشوند. طباطبایی از «جهان کوچک» موجود زنده سخن میگوید و در ادامه راه برای فهم «جهان انسانی» گشوده میشود.
ضابط کلی اعتباری بودن نیز چنین صورتبندی میشود: مفهومی که به نحوی متعلق قوای فعاله قرار گیرد و بتوان نسبت «باید» را در آن فرض کرد، در قلمرو اعتباریات عملی قرار میگیرد. اعتباریات عملی به ثابت و متغیر، عمومی و خصوصی، و نیز به اعتباریات پیش از اجتماع و پس از اجتماع تقسیم میشوند.
یکی از مهمترین نتایج مقاله آن است که برهان منطقی، که قلمرو آن حقایق است، مستقیماً در اعتباریات جاری نمیشود. برای شناخت اعتباریات باید سراغ تجربه، تاریخ، بررسی جوامع ساده و مطالعه سیر تکوین کودکان رفت. همین نکته نوع دیگری از عقلانیت را در برابر عقلانیت صرفاً برهانی میگشاید.
۱. تازگی واقعی مقاله؛ نه صرفاً یک بحث تازه در علم اصول
تازگی مقاله را نباید به این فروکاست که طباطبایی مسئلهای زبانی یا اصولی را وارد فلسفه کرده است. زبان یکی از نخستین مصادیق اعتباریات است، اما موضوع مقاله بسیار گستردهتر از زبان است.اینکه الفاظ «وضع» میشوند، نمونه روشنی از اعتبار است. هیچ رابطه طبیعی ضروریای میان لفظ «آب» و مصداق خارجی آن وجود ندارد. فارسیزبانان این لفظ را برای آن معنا وضع کردهاند و در زبان دیگر لفظ دیگری به کار میرود. پس زبان خود جهانی اعتباری است.
اما از اینکه مقاله از زبان آغاز میشود نمیتوان نتیجه گرفت که تمام نظریه در اصل نظریهای درباره علم اصول یا الفاظ است. زبان فقط یک دروازه ورود است. مقاله بهتدریج از زبان به اخلاق، اجتماع، مالکیت، سیاست، حقوق، اقتصاد و تمام حوزهای میرود که انسان از طریق افکار و قراردادهای خود آن را میسازد. از همین رو خوانشی که نظریه اعتباریات را صرفاً به علم اصول فرو میکاهد، مقیاس واقعی مسئله را از دست میدهد.
۲. خطای خوانش صادق لاریجانی: اعتبار فقط «تطبیق مفهوم بر غیرمصداق» نیست
صادق لاریجانی اعتبار را نه صفت مفهوم و نه صفت مصداق، بلکه صفتِ «تطبیق مفهوم بر مصداق» میداند. مثال او همان شیر است: مفهوم شیر تغییر نمیکند و شیء خارجی نیز تغییر نمیکند؛ آنچه اعتبار میشود، تطبیق مفهوم شیر بر انسانی است که واقعاً شیر نیست.
این خوانش، نظریه را بیش از حد به مسئله تطبیق مفاهیم فرو میکاهد. در اعتباریات طباطبایی، انسان فقط مفهومی موجود را بر مصداقی نامتناسب بار نمیکند؛ انسان برای جهانی که در طبیعت به این صورت وجود ندارد، مفاهیم و نظامهای اعتباری میسازد.
پول نمونه روشن است. آنچه اسکناس را پول میکند ویژگی طبیعی کاغذ نیست. دلار در عالم طبیعت «دلار» نیست. انسانها در جهان انسانی ارزش، قابلیت مبادله و جایگاه اقتصادی را برای آن اعتبار میکنند. در اینجا مسئله فقط تطبیق یک مفهوم از پیش موجود بر مصداقی نامتناسب نیست؛ خود یک ساختار انسانی برپا شده است.
مشکل خوانش لاریجانی از آنجا تشدید میشود که پیشاپیش اعتبار را مفهومی منفی میفهمد. چون میخواهد علم اصول را علمی حقیقی نگه دارد، میکوشد دامنه اعتباریات را محدود کند. حال آنکه نوآوری طباطبایی دقیقاً در این است که «اعتباری» بودن را از بیارزشی جدا کند.
۳. نقد خوانش سروش: اعتباری بودن به معنای بیاعتباری نیست
عبدالکریم سروش از سوی دیگر، نسبت دادن اعتباریات به علم اصول را با خرسندی میپذیرد و از این نتیجه برای نقد «علم متورم اصول» بهره میبرد. اما این خوانش با خوانش لاریجانی در یک پیشفرض مشترک است: هر دو اعتبار را در مرتبهای پایینتر از حقیقت میگذارند.
یکی میکوشد علم اصول را از اعتباریبودن نجات دهد و دیگری از اعتباریبودن آن برای نقدش استفاده میکند. در هر دو صورت، اعتبار همچنان مفهومی منفی، شبیه وهم، نسبیت یا بیارزشی تلقی شده است.
تمام نوآوری مقاله در این است که این دوگانه را میشکند. اعتباریات حقیقی به معنای مطابقت مستقیم با طبیعت نیستند، اما واقعیترین آثار را در جهان انسانی ایجاد میکنند. زبان، پول، مالکیت، سیاست، حقوق و اجتماع اگر اعتباریاند، از همین رو بیاهمیت یا بیواقعیت نیستند؛ برعکس، بخش بزرگی از واقعیت زیسته انسان را میسازند.
طباطبایی میکوشد در کنار امر حقیقی برای امر اعتباری جایگاه فلسفی باز کند. بازگرداندن اعتبار به معنای «کمارزشتر از حقیقت» دقیقاً بازگشت به همان دستگاهی است که مقاله قصد عبور از آن را دارد.
۴. وابستگی امر محسوس به «معتبر» و دشواری دوگانه ساده عین و ذهن
مسئله حتی میتواند یک گام از خود مقاله نیز جلوتر رود. اعتبار همواره «معتبر» میخواهد؛ یعنی انسانی که اعتبار میکند. اگر این حضور معتبر جدی گرفته شود، دیگر حتی امر محسوس نیز کاملاً مستقل از ساختمان ادراکی انسان قابل تصور نیست.
رنگ یکی از روشنترین نمونههاست. رنگ، با اینکه از محسوسترین امور است، به ساختمان دستگاه ادراکی موجود بیننده وابسته است. اگر چشم انسان طیف دیگری را دریافت میکرد، جهان محسوس نیز برای او به شکل دیگری ظاهر میشد.
در نتیجه، با «عین خالی» مواجه نیستیم؛ رابطه همواره رابطه «ذهن ـ عین» است. همین ظرفیت اگر تا انتها پی گرفته شود، میتواند مرز سختی را که در آغاز کتاب میان رئالیسم و ایدئالیسم گذاشته شده بود دچار مسئله کند.
این همان نقطهای است که مقاله از فکر پیشین خود طباطبایی نیز جلو میزند. طباطبایی کتاب را با دفاعی سخت از رئالیسم آغاز کرده، اما در نظریه اعتباریات ناچار میشود فاعل شناسا، ساختمان ادراکی او و جهان ساختهشده توسط او را وارد فلسفه کند. این ورود ظرفیت آن را دارد که دستگاه اولیه رئالیستی او را از درون بازسازی کند.
کانون واقعی نوآوری مقاله در مفهوم «جهان کوچک» است. طباطبایی در مثال درخت نشان میدهد که یک موجود زنده مجموعهای از اعضا، قوا، فعالیتها و آثار را درون یک سازمان واحد گرد میآورد. این کل، حول واحد مرکزی خود، جهانی کوچک میسازد. اهمیت این تعبیر زمانی روشن میشود که از درخت به انسان منتقل شود.
فلسفه رئالیستی معمولاً جهان را بهصورت جهانی مستقل از انسان میبیند: ستارگان، طبیعت، اجسام و جهانی که فارغ از فرد انسانی وجود دارد. اما انسان پیش از آنکه مستقیماً در چنین جهانی زندگی کند، در جهانی انسانی به دنیا میآید.
انسان در زبان متولد میشود؛ در نظام تغذیه متولد میشود؛ در روابط اجتماعی، مالکیت، اقتصاد، اخلاق و سیاست متولد میشود. این جهان در طبیعت به این صورت حاضر نبوده است. موجود انسانی آن را از طریق ادراکات اعتباری ساخته است.
انسان گرسنه است. این نیاز طبیعی است. اما «کشاورزی»، «فراوری»، «بازار»، «پول»، «مالکیت» و مجموعه پیچیدهای که غذا را به دست انسان میرساند طبیعت به این صورت نیست. انسان برای رفع نیاز طبیعی جهانی انسانی برپا میکند.پس ادراکات اعتباری فقط مجموعهای از گزارههای خاص نیستند؛ دستگاه ساختن جهان انسانیاند.
از همین حیث تعبیر «فلسفه فرهنگ» درباره این بخش تا حدی موجه است. اگر فرهنگ را حوزه امور ساختهشده انسانی در برابر امور طبیعی بگیریم، نظریه اعتباریات بنیان فلسفی این جهان فرهنگی را توضیح میدهد. با این حال، تعبیر «جهان انسانی» فلسفیتر و وسیعتر است. کشف بنیادی طباطبایی بازگشت از «هستی بما هو هستی» به جهانی است که موجود انسانی با افعال، معناها و اعتباراتش میسازد. همین «جهان کوچک» دهلیز ورود انسان به جهان بزرگ است.
۶. اعتباریات؛ مبادی حکمت عملی و علوم انسانی
از اینجا اهمیت نظریه برای حکمت عملی روشن میشود. سیاست، اخلاق، حقوق و اجتماع همگی به قلمرو اعتباریات تعلق میگیرند. اگر جامعه اعتبار است، مبادی جامعهشناسی نیز در همین دستگاه جستوجو میشود. اگر «اختصاص» و مالکیت اعتبارند، فلسفه حقوق و اقتصاد راه خود را از همینجا پیدا میکنند. اگر خوب و بد در نسبت میان انسان و فعل او اعتبار میشوند، فلسفه اخلاق نیز در این قلمرو قرار میگیرد.
طباطبایی از این طریق بعد از قرنها راهی برای بازسازی مبادی حکمت عملی درون فلسفه اسلامی باز میکند. علوم جدید نیز از همین منظر امکان جایابی پیدا میکنند. همه دانشها مانند فیزیک و نجوم واقعنما به یک معنا نیستند. علم اقتصاد با جهانی سروکار دارد که بخش بزرگی از موضوعات آن ــ پول، اعتبار، بازار و قواعد عمل ــ ساخته جهان انسانیاند. سیاست نیز با گزارههایی از نوع باید و نباید و با نظامهای اعتباری سروکار دارد.
این مقاله از همین جهت میتواند مبادی علوم انسانی را فراهم کند؛ هرچند محدودکردن نظریه اعتباریات فقط به علوم انسانی نیز تقلیلدادن آن است. دامنه نظریه وسیعتر است و علوم و فنون عملی دیگر را نیز در بر میگیرد.
مثلاً مهندسی راه، استخراج نفت، تغذیه یا حتی فن نانوایی زنجیرهای از بایدها و افعالاند که از نیازهای انسان آغاز میشوند و با افکار میانجی به عمل میرسند. چنین علومی فقط مجموعه گزارههای توصیفی نیستند؛ در آنها طراحی، عمل و رسیدن به غایت حضور دارد.
۷. اعتباریات بهعنوان میانجی طبیعت و فعل
ساختار نظریه را میتوان چنین صورتبندی کرد: طبیعت، ساختمان ویژهای در موجود انسانی قرار داده است. این ساختمان نیازهایی پدید میآورد. قوای فعاله برای رفع آن نیازها به کار میافتند. در این میان، ادراکات اعتباری ساخته میشوند و سپس فعل انسانی از طریق آنها سازمان مییابد.
مثال کودک بسیار مهم است. کودک گرسنه میشود و در آغاز هر چیزی را به دهان میبرد. در تجربه تدریجی میآموزد چه چیز خوردنی و چه چیز نخوردنی است. از همین مسیر اعتبار «باید این را خورد» و «نباید آن را خورد» ساخته میشود.
سپس سطوح تازهای از اعتبار بر این ساخت اولیه سوار میشوند. «برای رفع گرسنگی باید غذا خورد» یک سطح است. «خوردن گوشت خوک حرام است» سطح شرعی دیگری است. «در هر شرایطی نباید غذا خورد» میتواند سطحی اخلاقی باشد. همه اینها بین من و فعل من قرار میگیرند.