روزبه زرینکوب: تاریخ ایران باستان در نظام آموزشی گاه با کمتوجهی روبهرو بوده است
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از عصر ایران؛ به همت دبیرخانه کشوری درس مطالعات اجتماعی دوره اول متوسطه وزارت آموزشوپرورش، نشست تخصصی تاریخ ایران باستان با حضور دکتر روزبه زرینکوب، استاد تاریخ ایران باستان دانشگاه تهران، برگزار شد.
این نشست با مدیریت دکتر رضا شاهملکی، دبیر دبیرخانه کشوری، میزبان افزون از ۲۰۰۰ نفر از دبیران تاریخ و مطالعات اجتماعی سراسر کشور بود.
موضوع اصلی این نشست، بررسی چگونگی شکلگیری مطالعات علمی تاریخ ایران باستان، شناخت تفاوتهای تاریخنگاری ملی و سنتی با تاریخپژوهی علمی و بررسی مسیری بود که طی آن، ایرانیان با بخشهایی از گذشته تاریخی خود که در روایتهای سنتی کمتر شناخته شده بود، آشنا شدند.
دکتر زرینکوب در کنار ترسیم این سیر تاریخی، به پرسشهای تخصصی دبیران درباره دورههای مختلف تاریخ ایران باستان، منابع تاریخی، تمدنهای پیشاآریایی و مسائل تاریخنگاری نیز پاسخ دادند.
ضرورت بازنگری در آموزش تاریخ ایران باستان
دکتر زرینکوب در آغاز سخنان خود، موضوع آموزش تاریخ ایران باستان در مدارس را موضوعی گسترده و چندلایه دانستند که بررسی همه ابعاد آن در یک نشست امکانپذیر نیست.
او تأکید کرد این موضوع را میتوان از دو منظر مورد توجه قرار داد: نخست، از دیدگاه دبیران و مدرسان تاریخ و دوم، از منظر دانشآموزانی که مخاطبان اصلی آموزش تاریخ هستند. به گفته ایشان، تاریخ ایران باستان در نظام آموزشی گاه با کمتوجهی روبهرو بوده و در برخی موارد نیز برداشتها و اطلاعات نادرستی درباره آن مطرح شده است.
دکتر زرینکوب با اشاره به گذشت حدود یک دهه از تألیف کتابهای درسی نظام جدید آموزشی، توضیح داد در حدود سال ۱۳۹۴، گروهی از همکاران مرکز تألیف کتابهای درسی برای تدوین بخشی از محتوای تاریخ ایران باستان با گروه تاریخ دانشگاه تهران وارد گفتوگو شدند. پس از برگزاری چند جلسه، بخشی از محتوای تاریخ ایران باستان کتاب تاریخ پایه دهم علوم انسانی به ایشان سپرده شد و این کتاب در سال ۱۳۹۵ انتشار یافت.
او با توجه به گذشت نزدیک به ده سال از آن زمان، بر ضرورت بازنگری جدی در محتوای کتابهای درسی تأکید کرد.
تاریخ ملی و تاریخ علمی؛ دو روایت مکمل از گذشته ایران
محور اصلی سخنان دکتر زرینکوب با طرح این پرسش آغاز شد که ایرانیان چگونه و از چه زمانی با تاریخ علمی ایران باستان آشنا شدند؟
او برای پاسخ به این پرسش، میان دو مفهوم «تاریخ ملی یا سنتی» و «تاریخ علمی» تمایز قائل شد و در عین حال تأکید کرد این دو لزوما در برابر یکدیگر قرار ندارند، بلکه میتوانند مکمل یکدیگر باشند.
به گفته او، تا حدود ۱۸۰ سال پیش، شناخت غالب ایرانیان از تاریخ ایران پیش از اسلام در چارچوب روایت ملی و سنتی شکل گرفته بود. در این روایت، تاریخ ایران با پیشدادیان آغاز میشد، با کیانیان ادامه مییافت، سپس اسکندر و ملوکالطوایف مطرح میشدند، اشارهای به اشکانیان صورت میگرفت و سرانجام تاریخ ساسانیان و دوره اسلامی روایت میشد.
این الگوی تاریخنگاری بر مجموعهای از منابع استوار بود؛ ازجمله متون اوستایی، نوشتههای فارسی میانه زرتشتی یا کتابهای پهلوی و آثار تاریخی سدههای نخستین اسلامی. این روایت درواقع ادامه سنت تاریخنگاری خداینامهای بود که ریشه در دوره ساسانی داشت.
دکتر زرینکوب در توضیح خداینامهها خاطرنشان کرد خداینامهنگاری را باید گونهای از تاریخنگاری و ادبیات تاریخی دانست. به نظر ایشان، شکلگیری این سنت احتمالا به سده چهارم میلادی و روزگار شاپور دوم بازمیگردد و در سده ششم میلادی، در دوره خسرو انوشیروان، تکامل بیشتری یافته است.
نکته مهم آن است که خداینامه را نباید الزاما یک کتاب واحد دانست. به توضیح ایشان، در دوره ساسانی روایتهای تاریخی متعددی در دربار، میان خاندانهای بزرگ زمیندار و در نهادهای دینی زرتشتی تدوین میشدند و مجموعه این روایتها را میتوان در چارچوب سنت خداینامهنگاری بررسی کرد.
آغاز مطالعات علمی ایران باستان در اروپا
در ادامه، دکتر زرینکوب به روند شکلگیری مطالعات علمی تاریخ ایران باستان در اروپا پرداخت و از انکتیل دوپرون، پژوهشگر فرانسوی، به عنوان یکی از چهرههای مهم در آغاز ایرانشناسی جدید یاد کرد.
انکتیل دوپرون در نیمه دوم سده هجدهم میلادی سفری چندساله به هند انجام داد و با جلب اعتماد موبدان و دانشمندان زرتشتی، به فراگیری زبانها و متون کهن ایرانی پرداخت. حاصل این تلاش، ترجمه اوستا بود که در سال ۱۷۷۱ میلادی با عنوان «زند اوستا» در پاریس منتشر شد.
این رویداد را معمولا یکی از نقاط آغازین شکلگیری دانش ایرانشناسی در غرب میدانند.
در کنار شناخت متون اوستایی و پهلوی، رمزگشایی از کتیبههای میخی هخامنشی نیز نقشی اساسی در تحول مطالعات تاریخ ایران باستان داشت.
دکتر زرینکوب در این زمینه به تلاشهای پیترو دلاواله، جهانگرد ایتالیایی، اشاره کردکه در اوایل سده هفدهم میلادی نمونههایی از خط میخی فارسی باستان را مشاهده و ترسیم کرد و به اروپا فرستاد. با این حال، گام اساسی در رمزگشایی این خط را گئورگ فریدریش گروتفند، دبیر یک دبیرستان در شهر گوتینگن آلمان، در سال ۱۸۰۲ برداشت.
پس از آن، هنری راولینسن، افسر انگلیسی، با مطالعه و بررسی کتیبه بیستون، نقش مهمی در تکمیل فرایند رمزگشایی خط میخی فارسی باستان ایفا کرد. نتایج پژوهشهای او در سال ۱۸۴۷ میلادی در نشریه انجمن آسیایی سلطنتی لندن منتشر شد.
به این ترتیب، از نیمه سده نوزدهم میلادی، امکان خواندن و بررسی مستقیم شماری از متون کهن ایرانی، ازجمله متون اوستایی، فارسی باستان و پهلوی، برای پژوهشگران فراهم شد.
پیش از این تحول، شناخت اروپاییان از تاریخ ایران باستان عمدتا بر کتاب مقدس و نوشتههای مورخان و نویسندگان یونانی و رومی استوار بود؛ آثاری از هرودوت، کتسیاس، گزنفون، دیودور سیسیلی و پلوتارک که اطلاعات مهمی درباره ایران در اختیار میگذاشتند، اما طبیعتا از منظر نویسندگان بیرونی و در چارچوب سنتهای تاریخنگاری یونانی و رومی نوشته شده بودند.
با خوانده شدن متون ایرانی و آغاز کاوشهای باستانشناسی در نیمه دوم سده نوزدهم، امکان مقایسه روایتهای یونانی و رومی با اسناد و شواهد ایرانی فراهم شد. کاوشهای لوفتوس در شوش از حدود سال ۱۸۵۰ و سپس فعالیتهای باستانشناسان فرانسوی در این منطقه، ازجمله رویدادهای مهم این دوره بود.
در ربع پایانی سده نوزدهم، پژوهشگرانی چون جرج راولینسن، برادر هنری راولینسن، و فریدریش اشپیگل آثار مهمی درباره تاریخ ایران باستان منتشر کردند؛ آثاری که برخی از آنها هنوز به فارسی ترجمه نشدهاند.
سال ۱۸۴۷؛ آشنایی ایرانیان با روایتی تازه از تاریخ باستان
یکی از بخشهای قابل توجه سخنان دکتر زرینکوب به سال ۱۸۴۷ میلادی، برابر با ۱۲۶۳ قمری، اختصاص داشت؛ سالی که از نظر او در تاریخ آشنایی ایرانیان با تاریخ علمی ایران باستان اهمیت ویژهای دارد.
در همین سال، هنری راولینسن که در ایران حضور داشت، ترجمه فارسی کتیبه داریوش یکم در بیستون را تهیه کرد و آن را به محمدشاه قاجار تقدیم داشت. به گفته دکتر زرینکوب، لسانالملک سپهر، مورخ نامدار دوره قاجار، ظاهرا در تهیه این ترجمه همکاری داشته و مقدمهای نیز بر آن نوشته است. نسخهای از این ترجمه در کتابخانه ملی ایران نگهداری میشود.
اهمیت این رویداد در آن بود که گروهی از دانشمندان و مورخان ایرانی برای نخستین بار با اطلاعاتی درباره سلسلههایی روبهرو شدند که در روایت سنتی تاریخ ایران جایگاه مشخصی نداشتند. تا آن زمان، تاریخ ایران پیش از اسکندر در روایت ملی عمدتا با پیشدادیان و کیانیان شناخته میشد؛ اما ترجمه کتیبه بیستون، نامها و سلسلههایی چون مادها و هخامنشیان را در برابر پژوهشگران ایرانی قرار داد.
البته ترجمه نخستین کتیبهها و ضبط نامها در آن دوره خالی از خطا نبود. برای نمونه، نامهایی چون کوروش و خشایارشا در برخی ترجمهها به صورت اروپایی آنها، مانند سیروس و گزرکسس، ثبت شده بودند.
دکتر زرینکوب در این بخش به نکته تاریخی مهم دیگری نیز اشاره کرد: ابوریحان بیرونی در دو اثر خود، «الآثار الباقیه» و «قانون مسعودی»، فهرستی از شاهنشاهان هخامنشی ارائه کرده است. آگاهی بیرونی از این سلسلهها احتمالا از طریق آشنایی او با منابع یونانی حاصل شده بود؛ با این حال، اطلاعات او به جریان اصلی تاریخنگاری خداینامهای و روایت ملی ایران راه نیافت.
به همین دلیل، مورخان سدههای نخستین اسلامی همچنان از الگوی سنتی تاریخ ایران پیروی کردند و روایت خداینامهای برای حدود پانزده قرن، از دوره ساسانی تا نیمه سده نوزدهم، چارچوب غالب شناخت ایرانیان از گذشته پیش از اسلام باقی ماند.
دکتر زرینکوب در ادامه به نقش اندیشمندان و نویسندگان ایرانی در آشنایی جامعه ایران با تاریخ علمی باستان پرداخت.
پس از انتشار و رواج ترجمه کتیبه بیستون، افرادی چون محمدحسن اعتمادالسلطنه و فرهاد میرزا معتمدالدوله، در معرفی و انتشار این متون نقش داشتند. همچنین افرادی مانند حسینی فسایی و فرصتالدوله شیرازی ترجمههایی از کتیبههای تختجمشید ارائه کردند.
در کنار این افراد، شخصیتهایی چون جلالالدین میرزا قاجار، میرزا فتحعلی آخوندزاده، سیدجمالالدین اسدآبادی و بهویژه میرزا آقاخان کرمانی در شکلگیری نگاه جدید به تاریخ ایران باستان تأثیرگذار بودند. خانواده فروغی، بهویژه محمدحسین فروغی و محمدعلی فروغی، نیز در گسترش این شناخت سهم مهمی داشتند.
با وجود تلاشهای این پیشگامان، دکتر زرینکوب حسن پیرنیا، ملقب به مشیرالدوله، را مهمترین چهره در معرفی نظاممند تاریخ ایران باستان به ایرانیان معاصر دانستند. او از پیرنیا به عنوان «معلم اول تاریخ ایران باستان در ایران معاصر» یاد کرد.
حسن پیرنیا پس از کنارهگیری از فعالیتهای سیاسی، به تألیف و پژوهش در زمینه تاریخ ایران باستان پرداخت. از آثار او میتوان به «ایران باستانی» در سال ۱۳۰۶، «داستانهای ایران قدیم» در سال ۱۳۰۷، «ایران قدیم» در سال ۱۳۰۸ و اثر برجسته سهجلدی «ایران باستان» در فاصله سالهای ۱۳۱۱ تا ۱۳۱۳ اشاره کرد.
دکتر زرینکوب با تأکید بر جایگاه علمی و پژوهشی این اثر، آن را شاهکاری ارزشمند دانست که حتی در زبانهای غربی نیز نظیر کاملا مشابهی برای آن نمیتوان یافت. او یادآور شد نباید به دلیل گذشت زمان و کهنگی نسبی برخی دادههای آن، ارزش علمی و تاریخی کتاب پیرنیا را نادیده گرفت.
در این میان، به خاطرهای از استاد زندهیاد عبدالحسین زرینکوب نیز اشاره شد که در دوران کودکی، کتاب «ایران قدیم» حسن پیرنیا را به عنوان متن درسی مطالعه کرده بودند.
بخش دیگری از سخنان دکتر زرینکوب به سیر تحول کتابهای درسی تاریخ در ایران اختصاص داشت.
به گفته ایشان، تدوین کتابهای درسی تاریخ را میتوان از حدود سال ۱۳۰۰ شمسی پیگیری کرد. تا پیش از سال ۱۳۴۲، کتابهای درسی براساس سرفصلهای کلی تدوین میشدند و از نظر محتوا و نویسندگان، یکسان نبودند.
در این دوره، چهرههای علمی و فرهنگی برجستهای در تألیف کتابهای تاریخ مشارکت داشتند؛ ازجمله محمدعلی فروغی، حسن پیرنیا، عباس اقبال، جلالالدین همایی، صادق رضازاده شفق، غلامرضا رشید یاسمی، نصرالله فلسفی و وحیدالملک شیبانی.
از سال ۱۳۴۲، روند یکسانسازی کتابهای درسی آغاز شد و در حوزه تاریخ ایران باستان، مرحوم دکتر پرویز ناتل خانلری و مرحوم استاد دکتر محمدجواد مشکور از نویسندگان مهم این دوره بودند.
پس از انقلاب ۵۷ نیز کتابهای درسی تاریخ دستخوش تغییراتی شدند. با آغاز نظام جدید آموزشی در سال تحصیلی ۱۳۹۵، مجموعه تازهای از کتابهای درسی تألیف شد که بخشی از محتوای تاریخ ایران باستان آن با همکاری دکتر روزبه زرینکوب تدوین شده است.
این مرور تاریخی نشان میدهد آموزش تاریخ در مدارس ایران، همواره از تحولات پژوهشی و تغییر نگرش به گذشته تاریخی تأثیر پذیرفته است و بازنگری در محتوای آموزشی باید متناسب با پیشرفت دانش تاریخی و باستانشناسی ادامه یابد.
بخش پرسش و پاسخ؛ از سقوط ساسانیان تا تمدن جیرفت
در بخش پایانی وبینار، دکتر روزبه زرینکوب به پرسشهای دبیران مطالعات اجتماعی پاسخ داد. پرسشها طیف گستردهای از موضوعات تاریخ ایران باستان را دربرمیگرفت و فرصتی فراهم کرد تا برخی از مسائل مهم و گاه مناقشهبرانگیز این حوزه از منظر پژوهشهای تاریخی بررسی شود.
یکی از پرسشهای پرتکرار دبیران به علت شکست ساسانیان در برابر سپاه مسلمانان و نبردهایی چون قادسیه، جلولاء و نهاوند مربوط بود.