صداوسیما و کشف سه اثر «ناپاک» ؛ وقتی نمیتوانی رقیب را شکست بدهی، مجوزش را باطل کن!
عصر ایران ؛ موحد منتقم - چند روز قبل مجری اخبار بیستو سی در حالی خبر توقیف همزمان سه اثر بهاصطلاح «ناپاک» شبکه نمایش خانگی را اعلام میکند که گویی از شدت خوشحالی در پوست خود نمیگنجد! لحن گزارش چنان است که انگار نه سه محصول فرهنگی و حاصل ماهها تلاش دهها هنرمند و نیروی متخصص، بلکه سه محموله خطرناک در یک عملیات امنیتی توقیف شدهاند. ظاهراً جامجم به یک پیروزی بزرگ فرهنگی دست یافته است: پاکسازی شبکه نمایش خانگی از آثار ناپاک! البته هنوز معلوم نیست معیار دقیق این پاکی و ناپاکی چیست و کارشناسان مربوطه با چه دستگاهی مشغول سنجش میزان آلودگی آثار هستند؛ اما ظاهراً در فرهنگ لغت تازه مدیران جامجم، هرچه از تلویزیون دورتر باشی، احتمال ناپاک بودنت بیشتر است! مسئله فقط توقیف چند سریال و برنامه نیست؛ مسئله ادبیاتی است که یک نهاد رسمی برای توصیف آثار هنری و سازندگانشان به کار میبرد. وقتی محصول کاری گروهی از نویسندگان، کارگردانان، بازیگران و دهها نیروی متخصص با یک برچسب کلی «ناپاک» خوانده میشود، با ایراد نظارتی ساده روبهرو نیستیم؛ با نوعی توهین به هنرمندان و فعالان فرهنگی طرفیم که ماهها برای تولید همین آثار وقت و انرژی گذاشتهاند. ظاهراً در فرهنگ لغت تازه مدیران جامجم، هنرمند تا زمانی که مطابق سلیقه آنها تولید کند، هنرمند است و بهمحض اختلافنظر، به تولیدکننده محتوای ناپاک تنزل پیدا میکند! سیستم نظارتی ما جوری است که انگار مجوز گرفتن، تازه شروعِ دردسر است؛ یعنی به تهیهکننده میگویند: «ما بهت مجوز دادیم، ولی این یعنی حق نداری خوشحال باشی! منتظر باش تا ببینیم باد از کدام سمت میوزد تا بزنیم زیرِ کاسهکوزهات!»
ظاهراً بلاتکلیفیِ اهالی فرهنگ و هنر، بخشی از درسهای اخلاقی و تربیتیِ مدیران است تا عواملِ سریال یاد بگیرند قبل از ساخت هر سکانس، استخاره کنند یا دستکم یک صلوات نذرِ سلامتیِ گشتِ ارشادِ فرهنگیِ جامجم بفرستند. اگر نهاد ناظر به بخشی از یک اثر ایراد دارد، میتواند دقیقاً بگوید کدام بخش، با استناد به کدام ضابطه و به چه دلیل. اما ظاهراً این کارها زیادی پیچیده است و استفاده از یک برچسب اخلاقی، هم کمهزینهتر است و هم امکان سخنرانی درباره صیانت از خانواده را فراهم میکند. با این روش دیگر نیازی نیست کسی توضیح بدهد مشکل دقیقاً کجاست؛ کافی است مهر ناپاکی روی اثر بخورد تا پرونده از نظر صادرکنندگان حکم مختومه شود! اما ماجرا یک وجه دیگر هم دارد که نمیتوان بهسادگی از کنارش گذشت: رقابت صداوسیما با شبکه نمایش خانگی. واقعیت این است که تلویزیون در سالهای اخیر بخش قابلتوجهی از میدان جذب مخاطب را به پلتفرمهای نمایش خانگی واگذار کرده است. مخاطبانی که زمانی انتخاب چندانی جز شبکههای تلویزیونی نداشتند، حالا گزینههای دیگری پیش روی خود میبینند و ظاهراً همین مسئله چندان به مذاق مدیران جامجم خوش نمیآید. صداوسیما که سالها با بودجه عمومی و امکانات گسترده، میدان اصلی تولید و پخش محصولات تصویری را در اختیار داشته، حالا با رقیبانی روبهروست که بخشی زیادی از مخاطبانش را جذب کردهاند. در چنین شرایطی، تشدید فشارهای نظارتی و لغو مجوز آثار این پلتفرمها، ناخواسته این شائبه را تقویت میکند که شاید مسئله فقط دغدغههای فرهنگی نباشد. کجای دنیا میتوان چنین شاهکار مدیریتیای پیدا کرد که یک سازمان، همزمان رقیب، داور و ناظر رقیبش باشد! ماجرا شبیه این است که در یک مسابقه فوتبال، داور را از میان بازیکنان تیم حریف انتخاب کنند و بعد هم انتظار داشته باشند کسی به نتیجه بازی اعتراض نکند! در ایران اما این ابتکار به نام ساترا ثبت شده است؛ نهادی که زیرمجموعه صداوسیماست و قرار است بر شبکه نمایش خانگی نظارت کند؛ یعنی رقیب را گذاشتهاند بالای سر رقیب تا هم بازی کند، هم سوت بزند و هم اگر لازم شد، کارت قرمز نشان بدهد!
به هر حال، وقتی در رقابت جذب مخاطب قافیه را به رقیب باختهای، دو راه بیشتر نداری: یا کیفیت تولیداتت را بالا ببری و برای بازگرداندن تماشاگر تلاش کنی، یا به سراغ سادهترین راه بروی و کاری کنی که رقیب هم نتواند محصولش را به مخاطب برساند! ظاهراً گزینه دوم برای برخی مدیران جذابیت بیشتری دارد. اگر نمیتوانی مخاطب را پای تلویزیون نگه داری، شاید بتوانی با لغو مجوز رقیب، دستکم لذت زمینگیر کردن او را تجربه کنی! اینطور دستکم آمار تماشای شبکه نمایش خانگی پایین میآید؛ هرچند معلوم نیست این مخاطب قرار است بعد از آن به تماشای کدام برنامه تلویزیون بنشیند. مشکل اینجاست که مخاطب را نمیتوان با حذف گزینههای دیگر به تلویزیون وفادار کرد. تماشاگر امروز انتخاب میکند و اگر از یک پلتفرم ناراضی باشد، سراغ گزینه دیگری میرود؛ نه اینکه با بسته شدن راه شبکه نمایش خانگی، ناگهان عاشق برنامههای صداوسیما شود. رقابت در دنیای رسانه با کیفیت، خلاقیت و احترام به سلیقه مخاطب معنا پیدا میکند، نه با سنگاندازی در مسیر رقیب. البته اگر قرار باشد هر بار که یک رقیب مخاطب بیشتری جذب کرد، نسخه توقیف و لغو مجوز برایش پیچیده شود، دیگر چه نیازی به تولید برنامههای جذاب است؟ کافی است واحد نظارت را تقویت کنیم و بهجای ساخت سریال، فهرست سریالهای ممنوعه بسازیم! نکته جالبتر آنجاست که همین سازمان، خود یکی از بزرگترین تولیدکنندگان محصولات نمایشی کشور است و باید بیش از هر نهادی با مشکلات تولید، محدودیتهای مالی و دشواریهای جذب مخاطب آشنا باشد. اما ظاهراً وقتی پای تولیدات خودش در میان است، باید همه شرایط را درک کرد و وقتی نوبت به رقیب میرسد، ناگهان معیارها سختگیرانهتر میشوند. گویی محصولات تلویزیون از بدو تولد شناسنامه پاکی دارند و آثار شبکه نمایش خانگی باید برای اثبات بیگناهی خود هر روز در دادگاه فرهنگی حاضر شوند!
از سوی دیگر، در همین روزها مدام از اصلاحات، تعامل با جامعه و ضرورت توجه به تغییرات اجتماعی سخن گفته میشود. اما ظاهراً تعریف بعضی مدیران از اصلاحات این است که همه باید خودشان را با خطوط قرمز آنها تنظیم کنند؛ حتی اگر این خطوط هر روز جابهجا شوند! در این میان، نه مخاطب حق انتخاب چندانی دارد، نه تولیدکننده از امنیت حرفهای برخوردار است و نه هنرمند میداند حاصل ماهها کارش سرانجام رنگ انتشار را خواهد دید یا خیر. صداوسیما اگر به محتوای آثار اعتراض دارد، بهتر است دلایلش را شفاف و مستند اعلام کند؛ نه اینکه با یک برچسب کلی، هم آثار را زیر سؤال ببرد و هم شأن حرفهای سازندگانشان را مخدوش کند. «ناپاک» خواندن یک محصول هنری، استدلال نیست؛ همانطور که حذف رقیب هم نشانه پیروزی در رقابت نیست. شاید بهتر باشد مدیران جامجم پیش از آنکه برای آثار دیگران گواهی پاکی صادر کنند، فکری به حال وضعیت خودشان و رابطه ازدسترفته با مخاطبان بکنند. بالاخره نمیشود سالها در جذب تماشاگر عقب ماند، بعد بهجای بازنگری در تولیدات خود، سراغ پاکسازی محصولات رقیب رفت. اگر با توقیف آثار دیگران میشد پاکی را به جامعه تزریق کرد، لابد تا امروز صداوسیما پاکترین رسانه جهان و محبوبترینشان هم بود! اما حیف که با ناپاک خواندن رقیب، نمیتوان پاکی را به نام خود سند زد؛ همانطور که با پاک کردن صورتمسئله، نمیتوان ناپاکی عملکرد خود را پنهان کرد.