ترامپ پرونده ایران را با خود به شنژن بردهبود؛ پکن و مسکو بازی نخوردند
به گزارش خبرآنلاین، نشست سهجانبه دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، روز پنجشنبه ۲۸ آبان در شنژن چین برگزار شد؛ نشستی که پیش از آغاز آن، ایران بهعنوان یکی از موضوعات اصلی دستور کار معرفی شده بود اما در بیانیه پایانی حتی یکبار هم نام ایران نیامد. این غیبت، نه نشانه بیاهمیتبودن تهران بلکه نشانهای روشن از اختلاف عمیق میان واشنگتن، پکن و مسکو درباره راهحل پرونده ایران و ناتوانی ترامپ در تبدیل گفتوگوی سهجانبه به یک مسیر عملی برای پایان جنگ است.
ایران در دستور کار بود، اما در بیانیه غایب شد
به روایت ایرنا، ترامپ پیش از نشست بارها اعلام کرده بود که ایران در دستور کار گفتوگوهای سهجانبه قرار دارد. او در گفتوگو با فاکسنیوز در شنژن گفت: «درباره ایران صحبت خواهیم کرد. ما ایران را در وضعیت بسیار خوبی داریم، اما کمی درباره ایران صحبت میکنیم.»
ترامپ همچنین پیشتر گفته بود قصد دارد با شی و پوتین درباره ایران، اوکراین و کنترل تسلیحات هستهای صحبت کند. خبرگزاری رویترز نیز نوشت نشست سهجانبه «میتوانست به جنگ ایران و اوکراین هم اشاره کند».
با این حال، بیانیه پایانی که با عنوان «بیانیه بهسوی صلح» منتشر شد، هیچ اشارهای به ایران، جنگ ایران، تنگه هرمز یا حتی جنگ اوکراین نداشت. رویترز نوشت بیانیه «نه به جنگ روسیه در اوکراین و نه به درگیری آمریکا با ایران اشاره نکرد». یورونیوز نیز تأکید کرد بیانیه «هیچ اشاره صریحی به اوکراین، ایران، کره شمالی یا دیگر مسائل ندارد».
این غیبت، درست در شرایطی رخ داد که ترامپ ایران را بهعنوان یکی از محورهای اصلی مذاکرات معرفی کرده بود. سیانان در تحلیل خود نوشت ترامپ میخواست با شی و پوتین درباره جنگ ایران و اوکراین صحبت کند، چون هر دو کشور روابط نزدیکی با تهران دارند؛ اما بنا بر ارزیابی ایران رسانه نشستی که ایران و اوکراین در آن حضور ندارند، ظرفیت اندکی برای ایجاد صلح دارد.
نشست دو جانبه ترامپ و شی؛ تکرار مواضع، نه گشایش
پیش از نشست سهجانبه، ترامپ و شی در یک نشست دو جانبه نیز درباره ایران گفتوگو کردند، اما نتیجه آن صرفاً تکرار مواضع قبلی بود. ترامپ در آغاز نشست با شی گفت: «هر دو ایالات متحده و چین به بازبودن جریان انرژی در تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای علاقه دارند.»
این جمله، در ظاهر یک نقطه اشتراک را نشان میدهد اما در عمل هیچ چیز تازهای به دست نمیدهد. ترامپ و شی هر دو از «بازبودن تنگه هرمز» و «جلوگیری از سلاح هستهای ایران» حرف زدند، اما هیچ سازوکار، تعهد یا نقشه راه مشخصی اعلام نشد. این تکرار، نشانهای از محدودبودن دیپلماسی ترامپ است. او میخواست ایران را روی میز مذاکره با دو قدرت جهانی بزرگ دیگر بگذارد، اما نتوانست حتی در نشست دو جانبه با شی، یک گام عملی فراتر از شعارهای کلی بردارد.
فرصت ازدسترفته: همکاری چین و روسیه برای خروج از بنبست
نشست شنژن میتوانست فرصتی باشد برای استفاده آمریکا از ظرفیت چین و روسیه در خروج از بنبست جنگ ایران. هر دو کشور روابط نزدیکی با تهران دارند و میتوانستند در هر مذاکرهای نقش مؤثر داشته باشند. اما ترامپ بهجای استفاده از این ظرفیت، بر موضعگیریهای ستیزهجویانه و تقابلی خود اصرار کرد.
او پیش از نشست گفت: «ما به هیچ کمکی نیاز نداریم. ما نیروی دریایی، نیروی هوایی و پدافند هوایی ایران را شکست دادهایم.» او همچنین اعلام کرد برای پایان جنگ ایران به کمک پکن و مسکو نیاز ندارد.
این موضع، درست در آستانه نشست سهجانبه، پیامی روشن به پکن و مسکو میداد: واشنگتن حاضر نیست پرونده ایران را به یک سازوکار سهجانبه یا میانجیگری مشترک گره بزند. ترامپ میخواست نشان دهد که آمریکا از موضع قدرت مذاکره میکند و تهران را با فشار نظامی، محاصره دریایی و هزینههای اقتصادی به امتیازدهی وادار خواهد کرد؛ نه اینکه چین و روسیه را در نقش میانجی یا ذینفع پرونده ایران بپذیرد.
اختلاف مواضع؛ از «فشار» تا «منافع مشترک»
فاصله مواضع سه طرف درباره ایران نه تنها در لحن بلکه در تعریف مسئله و ابزار حل آن بود. ترامپ ایران را مسئلهای میدانست که باید با ادامه فشار و «معامله» از موضع برتر حل شود؛ اما چین و روسیه حاضر نشدند در قالب یک بیانیه رسمی، خود را درگیر سیاست فشار نظامی و اقتصادی واشنگتن کنند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا، در گفتوگو با فاکسنیوز در شنژن گفت: «آنها میخواهند معامله کنند، اما من معاملهای میخواهم که ماندگار باشد… یک راه یا راه دیگر، ما به نتیجه میرسیم.» او همچنین تأکید کرد تهران باید به توافقی تن دهد که فراتر از یک رئیسجمهور آمریکایی بماند و ایران نتواند توان نظامی و هستهای خود را بازسازی کند.
در مقابل، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در اظهارات رسمی خود پس از نشست، بر «احترام متقابل، همزیستی مسالمتآمیز، همکاری برد-برد و گفتوگو» تأکید کرد و گفت سه کشور باید «طرفهای درگیری را به گفتوگو تشویق کنند». این عبارتها میتوانستند به ایران اشاره داشته باشند، اما عمداً مبهم و غیرمستقیم بودند؛ چون پکن نمیخواست رسماً خود را درگیر یک پرونده حساس مثل جنگ ایران کند.
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، نیز در بیانیه مشترک، بر «صلح جهانی» و «ثبات راهبردی» تأکید کرد اما هیچ اشارهای به ایران نکرد. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، پیش از نشست گفته بود: «هیچ توافقی در این نشست نمیتواند به کشورهای دیگر تحمیل شود.» این جمله، پیام روشنی درباره ایران هم داشت: مسکو نمیخواست در قالب یک بیانیه سهجانبه علیه تهران موضع بگیرد.
چین بزرگترین خریدار نفت ایران و «شریان اقتصادی» تهران و بزرگترین شکاف در کمپین تحریمی واشنگتن است؛ بنابراین پکن نمیتوانست در بیانیهای رسمی از سیاست فشار حداکثری آمریکا علیه ایران حمایت کند.
ترامپ در نشست دو جانبه با شی گفت: «هر دو ایالات متحده و چین به بازبودن جریان انرژی در تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای علاقه دارند.» این جمله نشان میداد پکن حاضر است درباره «بازبودن تنگه هرمز» و «جلوگیری از سلاح هستهای ایران» همنظر شود، اما نه درباره ابزارهای فشار یا محدودکردن روابط اقتصادی با تهران.
سیانبیسی نوشت چین ممکن است بهدلیل آسیب تنگه هرمز به تأمین انرژیاش، خواهان پایان جنگ باشد اما این با حمایت از فشار آمریکا فرق دارد. به عبارت دیگر، پکن خواهان ثبات انرژی است، نه مشارکت در فشار بر تهران.
روسیه: منافع راهبردی، نه میانجیگری
روسیه بهعنوان متحد راهبردی ایران، انگیزهای برای فشار بر تهران در قالب یک توافق سهجانبه نداشت؛ بهویژه که هرگونه فشار بر ایران میتواند موقعیت آمریکا و اسرائیل را در برابر مسکو نیز بهبود دهد و منافع مسکو را در منطقه به خطر بیاندازد.
سیانبیسی نوشت روسیه ممکن است بخواهد در جنگ اوکراین امتیاز بگیرد، چیزی که آمریکا و چین حاضر به پرداختنش نیستند؛ همین منطق در پرونده ایران هم کار میکند. در نتیجه به نظر میرسد ولادیمر پوتین حاضر است در عکسها و بیانیههای کلی حضور داشته باشد، اما نه در تعهدی مشخص درباره پایان جنگ یا محدودکردن برنامه هستهای ایران.
ترامپ پس از نشست، بهجای استفاده از ظرفیت دیپلماتیک، اتهامزنیهای پیشین علیه تهران را از سر گرفت. او در گفتوگو با فاکسنیوز گفت: «من عجلهای برای تصمیمگیری درباره ایران ندارم. خواهیم دید بعد از آغاز سال چه اتفاقی میافتد.» همزمان مقامهای آمریکا و بخشی از رسانهها بار دیگر اتهامزنی به ایران در مورد به کارگیری از سلاحهای شیمیایی را از سر گرفتند.
این جمله، در ظاهر نشانهای از شکیبایی و حفظ وضع موجود است، اما در عمل پیام روشنی به تهران میدهد: گزینه نظامی همچنان روی میز است و ترامپ نمیخواهد آن را کنار بگذارد. او همزمان با نشست شنژن، همچنان گزینه حمله جدید به ایران را بررسی میکرد؛ بنابراین نشست شنژن نه پایاندهنده بحران ایران، بلکه بخشی از فرایند تصمیمگیری ترامپ درباره گام بعدی بود.
تهران پیش از نشست، روسیه و چین را «شرکای راهبردی» خواند و پس از نشست هم بر «امنیت منطقهای بدون مداخله» تاکید کرد. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه پیش از نشست گفت ایران با روسیه و چین «تماس نزدیک» دارد و آنها را «شرکای راهبردی» میداند که مواضع تهران را خوب میشناسند.
بقائی همچنین اظهارات ترامپ درباره ادعای سلاح بیولوژیک یا شیمیایی ایران را «بیاساس» و «بهانه جنگ» خواند.
شینهوا در گزارش اصلی نوشت سه رهبر درباره «بحران اوکراین، عدم اشاعه هستهای، وضعیت خاورمیانه و شبهجزیره کره» گفتوگو کردند. در گزارش رسانه رسمی جمهوری خلق چین، اشاره مستقیم به نام ایران نشدهاست که نشان میدهد چین پرونده منطقه را در قالب کلی خاورمیانه برداشت میکند، نه صرفا مساله ایران.
خبرگزاری تاس روسیه نیز در گزارش اصلی نشست هیچ اشارهای به نام ایران نکرد و فقط در یک گزارش جداگانه به نقل از ترامپ به آن اشاره کرد.
نشست شنژن نشان داد ایران هم موضوع مذاکره بوده و هم عرصهای که سه قدرت روی آن به اجماع نرسیدهاند؛ این فقدان اجماع، نه نشانه بیاهمیتبودن تهران بلکه نشانه عمق اختلاف میان واشنگتن، پکن و مسکو درباره راهحل پرونده ایران است.