مقایسه با یالتا چه چیزی را درباره نشست شنژن آشکار میکند؟/میراث این نشست میتواند بسیار فراتر از میراث کنفرانسی باشد که با اشتیاق آن را مقایسه کردند
به گزارش خبرآنلاین، بنیامینو ایرْدی، پژوهشگر ارشد غیرمقیم صندوق مارشال آلمان در ایالات متحده و بنیانگذار مؤسسه هایگراند در مجله فارنپالسی نوشت: از همان زمانی که برگزاری نشست سهجانبه شنژن در چین برنامهریزی شد، مقایسه آن با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ آغاز شد. این مقایسه، بهویژه در مسکو با استقبال روبهرو شد؛ چراکه کنفرانس یالتا، محل گردهمایی رهبران سه قدرت بزرگ آن زمان، یعنی بریتانیا، اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده، در تاریخ روسیه یادآور بهرسمیت شناخته شدن سلطه شوروی بر نیمی از اروپاست. پیوتر تولستوی، رئیس کمیته امور خارجی پارلمان روسیه، نشست شنژن را «یالتای جدید» نامید. الکساندر دوگین، ایدئولوگ فوقملیگرای روس، این دیدار را «عمیقاً نمادین» توصیف کرد و کرملین نیز اعلام کرد که «اهمیت و نمادگرایی این دیدار را بهسختی میتوان بیش از حد برآورد کرد.»
کرملین در یک نکته حق داشت: اهمیت نشست شنژن بیش از هر چیز به جنبه نمادین آن بازمیگشت، چراکه این دیدار عملاً دستاورد مشخصی به همراه نداشت. بیانیه مشترکی هم که ترامپ، شی جینپینگ و پوتین با عنوان «در مسیر صلح» منتشر کردند، چیزی فراتر از چند موضعگیری کلی در بر نداشت. سه رهبر از اصلاح سازمان ملل سخن گفتند، اما هیچ طرح یا جزئیاتی برای آن ارائه نکردند. درباره ارسال محمولههای سوخت در آینده نیز نه میزان این محمولهها مشخص شد و نه زمان ارسالشان. در زمینه کاهش خطرات هستهای هم صرفاً بر ادامه گفتوگوها تأکید کردند، بیآنکه معلوم باشد این گفتوگوها قرار است به چه نتیجهای برسد. در میان بندهای این بیانیه، تنها موضع صریح به دیوان کیفری بینالمللی مربوط میشد؛ جایی که سه کشور نسبت به آنچه سوءاستفاده از اختیارات قضایی این نهاد میخوانند، هشدار دادند.
«البته روشن بود که این نشست قرار نیست به توافقهای مشخصی منجر شود. چین اساساً تمایلی به ورود جدی به بحث کنترل تسلیحات ندارد؛ بهویژه آنکه همزمان با سرعت در حال افزایش توان هستهای خود است. درباره اوکراین هم سکوت کردند؛ چون روسیه حاضر نیست برای پایان دادن به جنگ، از خواستههای حداکثریاش عقبنشینی کند. ایران نیز جایی در دستور کار نشست نداشت. این در حالی است که مسکو و پکن از تهران حمایت میکنند و ترامپ هم دلیلی نمیدید جنگی را که برای دولتش به مسئلهای پرهزینه و دردسرساز تبدیل شده، به بحث اصلی نشست بکشاند.»
با این همه، قرار نبود محتوای نشست مهمترین دستاورد آن باشد. همین تصویر سه رهبر که در کنار یکدیگر نشستهاند، برای اهمیت بخشیدن به اجلاس کافی بود؛ تصویری که پایتختهایی از تایپه تا کییف و توکیو را نگران کرد که مبادا این سه قدرت، بدون در نظر گرفتن منافع آنها، به تفاهمی پشتپرده برسند. برای درک معنای واقعی نشست شنژن، مقایسه آن با یالتا همچنان مفید است، اما نه بهخاطر شباهتهای این دو رویداد، بلکه بیشتر به دلیل تفاوتهایی که میان آنها وجود دارد.
نخستین تفاوت به جایگاه و اعتبار سه رهبر امروز بازمیگردد. رهبران سه قدرت بزرگ در یالتا، پیروز جنگی بودند که بخش بزرگی از اروپا و آسیا را به ویرانه تبدیل کرده بود. تصمیمهایی که آنها در آن کنفرانس و چند ماه بعد در پوتسدام گرفتند، مرزهایی را ترسیم کرد که بیش از چهار دهه پابرجا ماند. اما سه رهبری که این بار در شنژن گرد هم آمدند، هر یک به شیوه خود با ضعفهایی روبهرو هستند و برای نمایش قدرتی که در واقعیت بهطور کامل در اختیار ندارند، به فرصتی برای ثبت یک تصویر مشترک نیاز داشتند.
چین در کنفرانس یالتا جایی نداشت؛ نه بهعنوان یکی از قدرتهای تصمیمگیر، بلکه خود موضوع مذاکره میان قدرتهای بزرگ بود. فرانکلین روزولت، رئیسجمهور وقت آمریکا، و ژوزف استالین، رهبر شوروی، بدون آنکه با چیانگ کایشک، رهبر جمهوری چین، مشورت کنند، درباره امتیازهای شوروی در منچوری، از جمله حق استفاده از راهآهنهای این منطقه و بندرهای دایرن و پورت آرتور، به توافق رسیدند. حالا، ۸۱ سال بعد، چین در موقعیتی کاملاً متفاوت قرار دارد؛ این بار نه موضوع توافق دیگران، بلکه میزبان نشستی است که سه قدرت بزرگ جهان را گرد هم آورده است.
انتخاب شنژن برای میزبانی این نشست هم معنای خاص خود را داشت. این شهر در سال ۱۹۸۰، زمانی که به نخستین منطقه ویژه اقتصادی چین تبدیل شد، آبادی کوچکی در نزدیکی مرز هنگکنگ بود. اما در چند دهه، چنان گسترش یافت که امروز به یکی از مهمترین مراکز فناوری و تولید صنعتی جهان تبدیل شده است. با این حال، تصویری که شنژن از جهش اقتصادی چین به نمایش میگذارد، دیگر بهتنهایی بازتابدهنده چشمانداز پیش روی این کشور نیست. صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده است رشد اقتصادی چین که در سال جاری ۴.۵ درصد برآورد میشود، در سال ۲۰۲۷ به ۴ درصد کاهش یابد؛ روندی که ضعف تقاضای داخلی و بحران بخش مسکن از عوامل آن هستند. چشمانداز جمعیتی چین نیز نگرانکننده است: برآوردها نشان میدهد جمعیت این کشور تا سال ۲۱۰۰ حدود ۷۸۶ میلیون نفر کمتر خواهد شد. از این رو، میتوان نمایش پرزرقوبرق قدرت در شنژن را تلاشی برای برجسته کردن دستاوردهای گذشته چین و دور نگه داشتن نگاهها از چالشهایی دانست که پیش روی اقتصاد این کشور قرار دارد
برای پوتین، حضور در این نشست دستاورد سیاسی و نمادین بزرگتری به همراه داشت؛ چراکه روسیه از نظر شاخصهای واقعی قدرت، در مقایسه با آمریکا و چین در سطح بسیار پایینتری قرار دارد. صندوق بینالمللی پول تولید ناخالص داخلی آمریکا در سال ۲۰۲۶ را ۳۲.۶ تریلیون دلار و چین را ۲۱.۵ تریلیون دلار برآورد کرده است. این رقم برای روسیه تنها حدود ۲.۷ تریلیون دلار است؛ یعنی تقریباً به اندازه اقتصاد ایتالیا. آمار هزینههای نظامی نیز همین فاصله را نشان میدهد. آمریکا در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۵۴ میلیارد دلار هزینه نظامی داشته، در حالی که این رقم برای چین حدود ۳۳۶ میلیارد دلار و برای روسیه ۱۹۰ میلیارد دلار بوده است. مجموع هزینههای نظامی کشورهای اروپایی عضو ناتو نیز به ۵۵۹ میلیارد دلار رسیده؛ رقمی که تقریباً سه برابر هزینه نظامی روسیه است.
در چنین شرایطی، جایگاه پوتین در نشست شنژن را باید ثمره نزدیک به دو دهه رفتار تهاجمیِ فزاینده و حسابشده او دانست؛ رویکردی که برای مسکو اعتباری به ارمغان آورده که بسیار فراتر از وزن واقعی اقتصادی و نظامی این کشور است. جنگ گرجستان، مداخله نظامی در سوریه، حملات سالهای ۲۰۱۴ و ۲۰۲۲ به اوکراین و حملات ترکیبی کنونی روسیه در سراسر اروپا، همگی حلقههایی از زنجیره اقداماتی هستند که بر یک محاسبه مشترک استوارند. مسکو توانسته است انفعال اروپا را به سرمایهای برای تثبیت جایگاه خود تبدیل کند و آنچه را از نظر قدرت اقتصادی و نظامی در اختیار ندارد، با آمادگی برای توسل به زور جبران کند؛ ارادهای که هیچیک از رقبای روسیه از خود نشان نمیدهند.
این محاسبه پوتین زمانی جواب داد که اروپا ترجیح داد پیامدهای رفتار روسیه را نادیده بگیرد. آلمان در سال ۲۰۱۴، در برابر تصرف کریمه و مداخله نظامی روسیه در منطقه دونباس، چشمپوشی کرد و همزمان به پیشبرد پروژه نورد استریم ۲ ادامه داد؛ پروژهای که وابستگی انرژی اروپا به مسکو را بیش از پیش تثبیت کرد. از سال ۲۰۲۲ نیز کشورهای اروپایی هزینه دفاع از اوکراین را تأمین کردهاند، بیآنکه هیچگاه عزم خود را برای تلاش در جهت پیروزی کییف جزم کنند. واشنگتن نیز در تشویق پوتین سهم خود را داشته است؛ از خط قرمز بیاثر باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین آمریکا، در سوریه در سال ۲۰۱۳ گرفته تا تصمیم ترامپ برای کاهش تحریمهای روسیه و اعطای جایگاهی به مسکو در میان قدرتهای بزرگ، آن هم پیش از هرگونه توافقی برای حلوفصل جنگ روسیه در اوکراین.
برای ترامپ، این نشست فرصتی بود تا پس از رشتهای از ناکامیها، نفسی تازه کند و دستکم در عرصه نمایش قدرت، دستاوردی برای خود دستوپا کند. دموکراتها در انتخابات سوم نوامبر کنترل هر دو مجلس نمایندگان و سنا را به دست آوردند و در شماری از پایگاههای سنتی جمهوریخواهان، برای نخستین بار پس از چندین نسل پیروز شدند. حمله ناکام به ایران نیز در این شکست انتخاباتی بیتأثیر نبود؛ بهویژه از آن رو که پیامدهای آن به افزایش قیمت بنزین دامن زد.
ترامپ هیچگاه علاقه و تحسین خود را نسبت به رهبرانی که بدون قیدوبندهای دموکراتیک حکومت میکنند، پنهان نکرده است. برای رئیسجمهوری که با کنگرهای مخالف روبهروست و در طول سال دستاورد چندانی در سیاست خارجی برای عرضه ندارد، نشستن پشت یک میز در کنار دو تن از این رهبران، آن هم با آن همه تشریفات و نمایش پرزرقوبرق، ارزش سیاسی زیادی داشت. او همزمان با آغاز نشست به خبرنگاران گفت: «این یک پیروزی بزرگ برای ماست.»
اما جهان امروز از نظر معادلات راهبردی، تفاوتی اساسی با سال ۱۹۴۵ دارد. رهبران حاضر در کنفرانس یالتا میخواستند نظمی را که پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفته بود، تثبیت کنند؛ نظمی که هر سه با آن کنار آمده بودند. اما سه قدرت حاضر در شنژن، برخلاف آنها، در پی حفظ وضع موجود نیستند و هر یک به شیوه خود میخواهند نظم حاکم بر جهان را تغییر دهند.
چین در پی گسترش نفوذ خود بر تایوان و کنار زدن آمریکا از جایگاه قدرت برتر فناوری جهان است. روسیه جنگ خود در اروپا را ادامه میدهد و در همان حال، رابطهاش با پکن هر سال بیش از پیش به سود چین نامتوازن میشود. آمریکا نیز در حالی که در باتلاق جنگ ایران گرفتار شده، در حال بازتعریف روابط خود با متحدان و بازنگری در سیاست تجاریاش است. آتشبس تجاری واشنگتن و پکن در ژانویه به پایان میرسد و ماجرای انویدیا نیز نشان میدهد که رقابت فناورانه دو کشور تا چه اندازه عمیق و گسترده شده است. هر سه قدرت با نظمی جهانی روبهرو هستند که در حال دگرگونی است و میکوشند از این دوره گذار برای تقویت موقعیت خود بهره ببرند.
اما سومین تفاوت و شاید مهمترین آنها، بیش از هر چیز در غیبت اروپا از نشست شنژن خود را نشان میدهد؛ غیبتی که حاصل چند دهه افول جایگاه راهبردی این قاره است. در یالتا، اروپا در جمع قدرتهای پیروز جنگ قرار داشت. البته فرانسه به دلیل چهار سال اشغال از سوی آلمان و استقرار رژیم همکار ویشی، جایی در کنفرانس نداشت. برای لهستان و بخش بزرگی از اروپای مرکزی نیز یالتا یادآور توافقی است که قدرتهای بزرگ، بدون در نظر گرفتن خواست و منافع آنها و به زیانشان، بر سر آن به تفاهم رسیدند. با این همه، وینستون چرچیل، نخستوزیر بریتانیا، در آن نشست نماینده قدرتی اروپایی بود که از سال ۱۹۳۹ در جنگ حضور داشت. نظمی هم که او در شکلگیری آن نقش داشت، از ترتیبات مربوط به اشغال آلمان پس از جنگ گرفته تا تأسیس سازمان ملل متحد، بر پایه اصول آزادی بنا شده بود.
اما در نشست شنژن حتی یک رهبر اروپایی هم حضور نداشت؛ تصویری آشکار از اینکه اروپا تا چه اندازه جایگاه راهبردی خود را در جهان از دست داده است. این نشست در حاشیه مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) برگزار شد؛ مجمعی با عضویت ۲۱ اقتصاد حوزه اقیانوس آرام که هیچیک از کشورهای اتحادیه اروپا در آن عضویت ندارند.
با این حال، مسئله فقط کنار ماندن اروپا از یک نشست مهم بینالمللی نیست. واقعیت این است که هر سه رهبر حاضر در شنژن، هر یک به شیوهای متفاوت، در برابر منافع اروپا عمل میکنند.
چین از مسیر تجارت به منافع اروپا ضربه میزند. اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵ با کسری تجاری ۳۵۹.۸ میلیارد یورویی در برابر چین روبهرو شد. بخش عمده واردات اروپا از چین را ماشینآلات مکانیکی و تجهیزات و ماشینآلات الکتریکی تشکیل میدهد؛ درست همان صنایع کلیدی که اروپا برای حفظ و حمایت از آنها تلاش میکند.
روسیه اما با توسل به زور، اروپا را تحت فشار گذاشته است. جنگ این کشور علیه اوکراین وارد پنجمین سال خود شده و عملیات جنگ ترکیبی مسکو، از خرابکاری و نفوذ پهپادها گرفته تا انتشار اطلاعات نادرست و ارعاب، دیگر به مرزهای اوکراین محدود نمیماند و تا قلب قلمرو اتحادیه اروپا پیش رفته است.
رویکرد آمریکا شکل دیگری دارد: تحقیر ایدئولوژیک اروپا. این نگاه را میشد بهروشنی در سخنرانی جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در کنفرانس امنیتی مونیخ در سال ۲۰۲۵ دید؛ رویکردی که بعدتر در سند راهبرد امنیت ملی واشنگتن نیز بازتاب یافت. در این سند، از خطر «محو تمدنی» اروپا سخن گفته شده و حمایت آمریکا از احزاب «میهنپرست» این قاره در دستور کار قرار گرفته است؛ تعبیری که نویسنده آن را پوششی برای اشاره به احزاب راست افراطی میداند. این مواضع در کنار تعرفههایی قرار میگیرند که واشنگتن بر کالاهای اروپایی وضع کرده است؛ تعرفههایی با سطحی که در روابط فراآتلانتیکی پس از جنگ جهانی دوم سابقه نداشته است.
در واقع، این رویکرد آشکارا ضداروپایی، تنها وجه اشتراک واقعی سه قدرت در نشست شنژن بود؛ خصومتی که بیتردید از ضعف اروپا تغذیه میکند، اما بیش از آن، ریشه در جهانبینی مشترک این سه رهبر درباره قدرت دارد. همین مسئله است که نشست شنژن را از یالتا متمایز میکند. یالتا گردهمایی رهبرانی با جهانبینیهای متفاوت بود. روزولت و چرچیل نماینده دموکراسیهای لیبرالی بودند که در آستانه شکست نازیسم قرار داشتند، در حالی که استالین رهبری دولتی انقلابی را بر عهده داشت که چشماندازی کاملاً متفاوت از نظم سیاسی و اقتصادی و حتی از ماهیت انسان ارائه میکرد. این شکاف ایدئولوژیک تنها سه سال بعد به جنگ سرد تبدیل شد. با وجود تمام پیامدهای زیانباری که توافق یالتا برای کشورهایی داشت که در سوی شوروی قرار گرفتند، این کنفرانس همچنان نمادی از عملگرایی و امکان توافق میان قدرتهایی با اختلافات عمیق ایدئولوژیک است.
شنژن دقیقاً نقطه مقابل یالتا بود. البته این به معنای نبود اختلاف منافع میان سه قدرت حاضر در نشست نیست. واشنگتن میخواهد پکن را وارد یک چارچوب سهجانبه کنترل تسلیحات کند؛ چارچوبی که وزارت امور خارجه چین آن را «نه عادلانه، نه معقول و نه واقعبینانه» میداند. ایالات متحده با ایران در جنگ است و اختلال در تردد کشتیها از تنگه هرمز، تأمین انرژی چین را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. روسیه و چین هم متحدان راهبردی یکدیگر نیستند و تشریفات دیپلماتیک نشست شنژن نشان داد که روابط این دو کشور تا چه اندازه نامتوازن شده است.
با وجود تمام این اختلافات، در مهمترین مسئلهای که در یالتا رهبران را از یکدیگر جدا میکرد، یعنی چگونگی مهار و مشروعیتبخشی به قدرت، سه رهبر شنژن بیش از آنکه به تقریباً هر رهبر دیگری در جهان شباهت داشته باشند، به یکدیگر نزدیکاند. هر سه حاکمیت ملی را حق دولتهای قدرتمند برای اقدام بدون محدودیتهای خارجی میدانند. هر سه جهان را بر اساس حوزههای نفوذ تفسیر میکنند و توافقهای دوجانبه را بر قواعد و سازوکارهای چندجانبه ترجیح میدهند.
از این مهمتر، هر سه آنها سازوکارهای نظارت و موازنه قدرت، دادگاههای مستقل و مطبوعات آزاد را چه در داخل کشورهای خود و چه در عرصه بینالمللی، مزاحم و مانعی بر سر راه قدرت میدانند. در همین چارچوب، معنادار است که یکی از چهار بند اعلامیه مشترک آنها ــ و تنها بندی که برخلاف عبارتپردازیهای کلیشهای و کمرمق سایر بندها، موضعی نسبتاً صریح دارد ــ از مصونیت مقامهای دولتی دفاع میکند و به دیوان کیفری بینالمللی درباره سوءاستفاده از صلاحیت قضایی خود هشدار میدهد.
از این منظر، هر سه رهبر به عمیقترین معنای کلمه، ضدغربی هستند. رد بنیانهای فکری و ایده اصلی غرب، برای شی جینپینگ و پوتین آموزهای دیرینه و تثبیتشده است، اما اکنون ایالات متحده، کشوری که زمانی تعریفکننده و مدافع غرب بود، نیز بخش قابلتوجهی از همین گرایش را با آنها به اشتراک گذاشته است.
این همان تغییری است که جهان از سال ۱۹۴۵ تاکنون تجربه کرده است. در یالتا، رهبران با جهانبینیهای ایدئولوژیک متضاد برای برقراری توازن قدرت با یکدیگر مذاکره کردند؛ اما در شنژن، سه رهبر با جهانبینی مشترک، هرچند با منافع رقیب، درباره مسائل جهان به گفتوگو نشستند و بهجای دستاوردهای واقعی، صرفاً به نمادسازی بسنده کردند. دو ابرقدرت جهان و همراه روسی آنها در حبابی از مناسبات خودساخته قرار داشتند؛ نشستی که نه غرب و نه هیچ قدرت دیگری در آن نمایندهای نداشت.
با وجود فقدان دستاوردهای ملموس، شاید همین مسئله مهمترین نتیجه نشست شنژن باشد. اگر آنچه این هفته شاهدش بودیم، نشانهای از همترازی و آرایش مجدد و پایدار روابط ایالات متحده با دیگر قدرتها باشد، میراث این نشست میتواند بسیار فراتر از میراث کنفرانسی باشد که با اشتیاق فراوان آن را با آن مقایسه کردند.