سیمای غبارآلود خوزستان؛ وقتی کاه و کلش در مزارع دود میشود
خبرگزاری مهر، گروه استانها – محراب علوی: در روزهایی که خوزستان با افزایش آلودگی هوا، گردوغبار، کاهش کیفیت زیستمحیطی مواجه است، شعلههای پراکنده در مزارع بار دیگر توجهها را به مسئلهای قدیمی اما همچنان حلنشده جلب کرده است؛ «سوزاندن بقایای گیاهی پس از برداشت محصولات کشاورزی».
دود برخاسته از کاه و کلش در برخی مزارع، تصویری از یک چرخه نادرست مدیریتی است؛ چرخهای که در آن محصولی دارای ارزش اقتصادی، غذایی و زیستمحیطی بهعنوان پسماندی مزاحم دیده میشود. در چنین شرایطی، آتش به سادهترین راه برای پاکسازی زمین تبدیل میشود اما پیامدهای آن در هوا، خاک، منابع آب، سلامت انسانها و آینده کشاورزی باقی میماند.
خوزستان با برخورداری از زمینهای وسیع کشاورزی، ظرفیت بالای تولید محصولات زراعی و حضور هزاران بهرهبردار، میتواند از بقایای گیاهی بهعنوان ماده اولیه تولید علوفه، کمپوست، کاغذ و دیگر محصولات سازگار با محیطزیست استفاده کند. تحقق چنین ظرفیتی، نیازمند آموزش میدانی، تجهیزات مناسب، حمایت اقتصادی، همکاری دستگاههای اجرایی و مشارکت خود کشاورزان است.
در مسیرهای ارتباطی خوزستان بهویژه اطراف برخی مناطق روستایی، مشاهده دود سفید، خاکستری یا سیاه از مزارع پس از برداشت، صحنهای آشنا برای مردم است. گاهی این دود تا کیلومترها امتداد پیدا میکند، چشمانداز جاده را کاهش میدهد و بوی سوختگی را در فضای روستاها و شهرهای پیرامونی منتشر میکند.
سوزاندن بقایای گیاهی ممکن است برای برخی کشاورزان راهی سریع و کمهزینه برای آمادهسازی زمین تلقی شود اما این اقدام در عمل بخشی از حاصلخیزی خاک را از بین میبرد. حرارت ناشی از آتش، ریزجانداران مفید خاک را نابود میکند، ساختار خاک را تغییر میدهد، بخشی از مواد آلی را میسوزاند و امکان فرسایش را افزایش میدهد.
عباس معاوی کشاورز یکی از روستاهای شهرستان کارون در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر ضرورت حفظ منابع آب و خاک گفت: بقایای گیاهی نباید بهعنوان زباله دیده شود زیرا کاهکلش میتواند برای تغذیه دام، تقویت خاک و حفظ رطوبت زمین مورد استفاده قرار گیرد.
وی افزود: کشاورزان باید بدانند سوزاندن بقایای مزارع، شاید در ظاهر زمین را سریعتر پاک کند اما در بلندمدت به خاک آسیب میزند، هزینه تولید را افزایش میدهد و کیفیت زمین را کاهش میدهد.
این کشاورز خوزستانی با اشاره به ضرورت استفاده اصولی از بقایای گیاهی توضیح داد: اگر امکانات جمعآوری، انتقال، فرآوری بقایا فراهم شود، کشاورزان نیز انگیزه بیشتری برای پرهیز از آتشزدن خواهند داشت. بسیاری از بهرهبرداران، به دلیل نبود ماشینآلات مناسب، نبود بازار مشخص و دشواری انتقال کاه و کلش، به روشهای سادهتر روی میآورند.
معاوی تصریح کرد: حفظ منابع آب، خاک تنها وظیفه یک دستگاه نیست بلکه کشاورزان، مسئولان، تشکلهای صنفی و دوستداران محیطزیست باید در این مسیر همکاری کنند. استفاده درست از بقایا، هم به محیطزیست کمک میکند، هم میتواند بخشی از هزینههای تولید را جبران کند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خوزستان نیز با تأکید بر ضرورت اتخاذ رویکردی اصولی و پایدار در مدیریت بقایای کشاورزی اظهار کرد: بقایای گیاهی واقعیتی در فرآیند تولید کشاورزی هستند که باید برای مدیریت آنها فکری اساسی کرد. با شناسایی راهکارهای علمی، عملی باید از تبدیل این ظرفیت به یک معضل زیستمحیطی جلوگیری شود.
جواد سلطانیکاظمی در گفتگو با خبرنگار مهر بر برگزاری رویدادهای ترویجی از جمله «مدرسه در مزرعه» با حضور کشاورزان، بهرهگیری از ظرفیت خبرگان بخش کشاورزی و کشاورزان پیشرو تأکید کرد، گفت: در این رویدادها باید روشهای صحیح جمعآوری و مدیریت، بهرهبرداری از بقایای کشاورزی بهصورت عملی در مزارع نمایش داده شود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خوزستان همچنین استفاده از ظرفیت سازمانهای مردمنهاد و دوستداران محیطزیست را در پیشبرد این برنامه ضروری دانست، اظهار کرد: مدیریت ترویج، روابط عمومی باید مشارکتهای مردمی را سازماندهی کنند، اطلاعرسانی هدفمند را در دستور کار قرار دهند.
وی، توسعه تعامل با سازندگان ماشینآلات کشاورزی و دعوت از سرمایهگذاران بخش خصوصی را یکی از راهکارهای میانمدت و بلندمدت دانست و تصریح کرد: با این اقدام میتوان زمینه طراحی، تأمین تجهیزات موردنیاز، توسعه روشهای مکانیزه جمعآوری، ایجاد ظرفیتهای فرآوری و بهرهبرداری اقتصادی از بقایای گیاهی را فراهم کرد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خوزستان با تأکید بر ممنوعیت آتشزدن بقایای گیاهی پس از برداشت برنج، از کشاورزان خواست با مدیریت اصولی این بقایا از آلودگی هوا و آسیب به خاک جلوگیری کنند.
سلطانیکاظمی اظهار کرد: بر اساس ماده ۲۰ قانون هوای پاک، آتشزدن بقایای گیاهی پس از برداشت برنج ممنوع است. این اقدام علاوه بر آلودگی هوا، موجب از بین رفتن ریزجانداران مفید خاک و هدررفت سرمایه کشاورزان میشود.
وی با دعوت از کشاورزان استان برای مدیریت بقایای گیاهی افزود: استفاده از روشهای اصولی در مدیریت این بقایا، ضمن حفاظت از خاک و محیطزیست و پیشگیری از آلودگی هوا به تقویت خاک و ارتقای امنیت غذایی کمک میکند.
سلطانیکاظمی با اشاره به ظرفیتهای اقتصادی بقایای گیاهی گفت: با بهرهگیری از شیوههای نوین میتوان این بقایا را فرآوری کرد و به محصولات جدید و سازگار با محیطزیست تبدیل کرد. از این طریق، ضمن جلوگیری از آلودگی برای کشاورزان ارزش افزوده و ثروت ایجاد میشود.
با وجود ممنوعیت قانونی، استمرار آتشزدن بقایا نشان میدهد برخورد حقوقی بهتنهایی برای حل مسئله کافی نیست. کشاورزی که دسترسی مناسب به دستگاه خردکن، بستهبندی، جمعآوری و بازار خرید بقایا ندارد، ممکن است میان هزینه سنگین مدیریت اصولی، سوزاندن کمهزینه یکی را انتخاب کند. بنابراین اجرای قانون باید همزمان با فراهمکردن ابزار، آموزش، مشوقهای اقتصادی دنبال شود.
بقایای گیاهی؛ ماده اولیه ثروتآفرینی
محمد حسنینسب، مدیر هماهنگی، ترویج کشاورزی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت بقایای گیاهی بهعنوان بخشی از محصول تولیدی که با صرف هزینههای کلان به دست میآید، اظهار کرد: این بقایا نقشی کلیدی در اصلاح خاک و افزایش ظرفیت نگهداری آب، مواد غذایی و تأمین بخشی از علوفه دام و همچنین ایجاد پایهای برای تولید محصولات متنوعی نظیر کاغذ، کمپوست و محصولات متعدد دیگر دارد.
وی، مدیریت بقایای گیاهی و منع آتشزدن بقایا در کنار خلق ثروت و ارزش افزوده از محصول پس از برداشت را مسئولیتی شرعی، اخلاقی و قانونی دانست، تصریح کرد: این مهم در راستای حفاظت از خاک برای آیندگان، ارتقای امنیت غذایی، کاهش آلودگی هوا، حفظ ریزجانداران مفید خاک و حفاظت از محیطزیست انجام میشود.
وی با اشاره به قوانین پیشگیرانه تصویبشده در این حوزه از قانون هوای پاک، قانون حفاظت از جنگل، مرتع، قانون مجازات اسلامی و قانون مدیریت پسماند بهعنوان مبانی قانونی پیشگیری از آتشزدن بقایای گیاهی نام برد.
همچنین علی طبیبی کارشناس کشاورزی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: سوزاندن بقایای گیاهی خطایی راهبردی در چرخه تولید زراعی محسوب میشود. خاک بستر اصلی حیات است و شعلههای آتش موجودات زنده میکروسکوپی درون زمین را نابود میسازند.
این کارشناس تصریح کرد: بهرهبرداران نیازمند حمایتهای فنی مستمر هستند. ماشینآلات مکانیزه جمعآوری باید توسعه یابند ضمن اینکه تامین تجهیزات خردکن کاهکلش ضرورت حیاتی دارد.
طبیبی بیان کرد: قانون هوای پاک ضمانت اجرایی محکمی طلب میکند. از سوی دیگر مراکز تحقیقاتی باید طرحهای جایگزین ارائه دهند. تبدیل ضایعات به کمپوست ارزش افزوده کلانی ایجاد میکند. ضمن اینکه مشارکت تشکلهای مردمی کلید حل بحران آلودگی محیط زیست است به همین دلیل امیدوارم سیاستهای حمایتی دولت انگیزه کشاورزان را افزون سازد.
آموزش میدانی، حلقه مفقوده مدیریت بقایا
یکی از مهمترین نیازهای خوزستان در حوزه مدیریت بقایای کشاورزی، تبدیل آموزشهای عمومی به برنامههای عملیاتی است. توصیههای کلی درباره ممنوعیت آتشزدن، هنگامی اثرگذار خواهد بود که کشاورز در مزرعه خود روش جمعآوری، خرد کردن، انتقال و مصرف بقایا را ببیند.
برگزاری «مدرسه در مزرعه» میتواند فرصتی برای نمایش روشهای مختلف کشت مستقیم، استفاده از بقایای گیاهی، تولید کمپوست و آمادهسازی علوفه دام باشد. در چنین برنامههایی، کشاورز پیشرو میتواند تجربه خود را منتقل کند، کارشناس فنی میتواند روش علمی را توضیح دهد و دستگاه اجرایی میتواند نیازهای منطقه را شناسایی کند.
از سوی دیگر، مدیریت بقایا باید با شرایط هر شهرستان هماهنگ باشد. بقایای برنج در مناطق شالیزاری، بقایای گندم در دشتهای وسیع و بقایای نیشکر در مناطق تخصصی این محصول، هرکدام نیازمند برنامه اجرایی متفاوت هستند. یک نسخه واحد نمیتواند پاسخگوی همه مناطق باشد.
همکاری سازمان جهاد کشاورزی، ادارهکل حفاظت محیطزیست، فرمانداریها، دهیاریها، تشکلهای کشاورزی و بخش خصوصی میتواند مسیر اجرای برنامه را هموار کند. همچنین لازم است گزارش بازدیدهای میدانی، میزان کاهش آتشزدن و روشهای موفق مدیریت بقایا بهصورت شفاف منتشر شود تا افکار عمومی در جریان نتایج قرار گیرد.
فرآوری بقایای گیاهی بدون حضور بخش خصوصی، ماشینآلات مناسب و بازار مصرف پایدار به نتیجه مطلوب نمیرسد. سرمایهگذار زمانی وارد این حوزه خواهد شد که از تأمین ماده اولیه، امکان خرید بقایا، بازار فروش محصولات فرآوریشده و حمایتهای قانونی اطمینان داشته باشد.
ایجاد مشوق برای کشاورزانی که از سوزاندن بقایا خودداری میکنند نیز میتواند اثرگذار باشد. تخفیف در خدمات فنی، اولویت دریافت ماشینآلات، حمایت از خرید محصول فرآوریشده و پرداخت تسهیلات کمبهره برای تجهیزات مدیریت بقایا، نمونههایی از سیاستهای تشویقی هستند.
تجربه نشان داده است که حفاظت از محیطزیست هنگامی پایدار میشود که با اقتصاد خانوار کشاورز پیوند بخورد. اگر کاه و کلش برای کشاورز هزینه اضافی داشته باشد اما برای آن بازار و ارزش اقتصادی ایجاد شود، انگیزه حفظ آن افزایش خواهد یافت. به همین دلیل، نگاه به بقایای گیاهی باید از «پسماند» به «منبع تولید» تغییر کند.
خوزستان برای عبور از این وضعیت به برنامهای نیاز دارد که هم قانون را اجرا کند هم کشاورز را تنها نگذارد. کاه و کلش میتواند بهجای دود در آسمان به مادهای برای تقویت خاک، تأمین علوفه، تولید محصولات سازگار با محیطزیست و ایجاد درآمد تبدیل شود. انتخاب میان این دو مسیر، انتخاب میان تداوم آلودگی و ساختن آیندهای پایدار برای کشاورزی استان است.