آفت شهرتطلبی، خودبزرگبینی و بحران بلوغ حرفهای در فوتبال ایران
به گزارش خبرنگار مهر، فوتبال ایران در سالهای اخیر شاهد ظهور استعدادهای جوانی بوده است که گاهی با چند نمایش درخشان حضور در ترکیب تیمهای بزرگ یا دعوت به تیم ملی، بهسرعت در مرکز توجه رسانهها و هواداران قرار میگیرند. این اتفاق در نگاه نخست نشانهای امیدوارکننده از پویایی فوتبال و ظهور نسلی تازه از بازیکنان مستعد است اما در کنار این فرصت ارزشمند پدیدهای نیز در حال شکلگیری است که نمیتوان بهسادگی از کنار آن گذشت: فاصله گرفتن سرعت رشد شهرت از میزان بلوغ شخصیتی و حرفهای برخی بازیکنان.
دکتر سیدمقداد سادات جامعه شناسی ورزشی در یادداشتی برای گروه ورزشی خبرگزاری مهر در این مورد نوشته است: «حاشیههای مطرحشده درباره بعضی بازیکنان جوان، از جمله ماجرای امیرحسین محمودی و اختلافات منتسب به او با باشگاه پرسپولیس، فارغ از صحت جزئیات روایتهای منتشرشده، فرصتی برای طرح یک پرسش اساسی فراهم میکند:
چرا گاهی چند بازی خوب و اندکی شهرت، این تصور را در ذهن یک بازیکن جوان ایجاد میکند که جایگاهی فراتر از موقعیت واقعی خود دارد و میتواند برای باشگاه، مربی یا ساختار حرفهای فوتبال تعیین تکلیف کند؟
البته مطالبه قرارداد بهتر، شرایط مطلوبتر و برخورداری از حقوق حرفهای، حق طبیعی هر بازیکن است. هیچکس نمیتواند مذاکره برای منافع شغلی را نشانه خودخواهی یا رفتار غیرحرفهای بداند.
مسئله از جایی آغاز میشود که مذاکره حرفهای جای خود را به زیادهخواهی، تقابل، تهدید و این تصور میدهد که شهرت و محبوبیت، فرد را از قواعد مشترک یک مجموعه مستثنا میکند. در چنین شرایطی، دیگر صرفاً با یک اختلاف قراردادی مواجه نیستیم بلکه باید ریشههای اجتماعی و فرهنگی یک رفتار را بررسی کنیم.
یکی از مفاهیم کلیدی برای تحلیل این پدیده، تفاوت میان موقعیت واقعی اجتماعی یک فرد و تصوری است که او از جایگاه خود دارد. بازیکنی که پس از چند مسابقه موفق ناگهان به چهرهای شناختهشده تبدیل میشود، ممکن است در مدت کوتاهی با شرایطی مواجه شود که پیش از آن تجربه نکرده است؛ افزایش دنبالکنندگان در شبکههای اجتماعی، پیامهای تحسینآمیز هواداران، توجه رسانهها، پیشنهادهای مالی و حضور در کانون بحثهای عمومی.
این تغییر سریع میتواند احساس اهمیت و قدرت را در فرد تقویت کند. بازیکن جوان بهتدریج ممکن است تصور کند دیگر صرفاً یک استعداد در حال رشد نیست، بلکه به چهرهای تعیینکننده و غیرقابل جایگزین تبدیل شده است. در چنین شرایطی، گاهی میزان توجه عمومی با ارزش واقعی حرفهای اشتباه گرفته میشود.
واقعیت این است که شهرت الزاماً به معنای اعتبار پایدار نیست و دیده شدن نیز لزوماً به معنای بزرگ شدن نیست ممکن است بازیکنی از نظر رسانهای به چهرهای محبوب تبدیل شود، اما هنوز در مدیریت روابط حرفهای، کنترل هیجانات، پذیرش انتقاد و شناخت مناسبات سازمانی به بلوغ لازم نرسیده باشد این همان شکافی است که میتوان آن را بحران بلوغ حرفهای نامید وضعیتی که در آن توانایی فنی بازیکن از ظرفیت شخصیتی و اجتماعی او برای مدیریت موفقیت پیشی میگیرد.
از نگاه بوردیو؛ وقتی شهرت با قدرت اشتباه گرفته میشود
برای درک عمیقتر این مسئله، نظریات «پیر بوردیو» جامعهشناس برجسته فرانسوی، چارچوب تحلیلی مناسبی در اختیار ما قرار میدهد. بوردیو در تحلیل روابط اجتماعی از مفاهیمی همچون سرمایه اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و نمادین استفاده میکند.
در فوتبال، توانایی فنی، تجربه مسابقه، شناخت قواعد حرفهای، ارتباطات سالم، درآمد و شهرت رسانهای، همگی بخشهایی از سرمایه یک بازیکن محسوب میشوند یک فوتبالیست جوان ممکن است در مدت کوتاهی سرمایه نمادین قابل توجهی به دست آورد نامش بر سر زبانها بیفتد مورد تحسین قرار بگیرد و از محبوبیت عمومی برخوردار شود.
اما این سرمایه لزوماً باتجربه، دانش حرفهای، ثبات عملکرد و اعتبار ورزشی تثبیتشده همراه نیست مشکل زمانی شکل میگیرد که سرمایه نمادین، بدون رشد متناسب سایر سرمایهها افزایش پیدا کند. در این شرایط، بازیکن ممکن است بر مبنای شهرت خود مطالبه کند، در حالی که هنوز تجربه و اعتبار لازم برای مدیریت چنین انتظاراتی را به دست نیاورده است.
به زبان ساده، او پیش از آنکه به یک ستاره واقعی تبدیل شود، احساس ستاره بودن پیدا میکند از سوی دیگر، مفهوم عادتواره یا هابیتوس در اندیشه بوردیو نیز برای فهم این مسئله اهمیت دارد. هابیتوس به مجموعهای از عادتها، نگرشها و الگوهای رفتاری اشاره دارد که فرد در جریان تجربههای اجتماعی و حرفهای خود کسب میکند.
بازیکنی که هنوز فرصت کافی برای درونی کردن قواعد، مسئولیتها و فرهنگ فوتبال حرفهای را نداشته، ممکن است از نظر فنی در سطح بالایی قرار بگیرد، اما در مواجهه با موقعیتهای پیچیده اجتماعی و مدیریتی همچنان فاقد تجربه لازم باشد بنابراین استعداد ورزشی بهتنهایی نمیتواند جایگزین بلوغ حرفهای شود.
شبکههای اجتماعی؛ کارخانه تولید ستارههای زودرس نمیتوان از شهرت زودهنگام بازیکنان جوان سخن گفت اما نقش شبکههای اجتماعی را نادیده گرفت در گذشته یک فوتبالیست برای تبدیل شدن به چهرهای شناختهشده باید سالها عملکرد قابل توجهی از خود نشان میداد امروز گاهی چند بازی درخشان، چند تصویر پربازدید و موجی از تعریف و تمجید هواداران کافی است تا یک استعداد جوان به موضوع اصلی بحثهای ورزشی تبدیل شود.
شبکههای اجتماعی این امکان را به بازیکنان دادهاند که مستقیماً با هواداران ارتباط برقرار کنند فرصتی ارزشمند که البته میتواند به بستری برای شکلگیری تأییدطلبی دائمی نیز تبدیل شود بازیکنی که هر روز با صدها پیام تحسینآمیز مواجه میشود ممکن است بهتدریج تحمل شنیدن نقد و مخالفت را از دست بدهد در چنین فضایی، هر تصمیم مخالف خواسته او به جای آنکه یک تصمیم حرفهای یا مدیریتی تلقی شود، نوعی بیاحترامی یا دشمنی تعبیر میشود از سوی دیگر، برخی رسانهها و صفحات پرمخاطب نیز با مقایسه زودهنگام بازیکنان جوان با ستارههای بزرگ فوتبال، انتظارات غیرواقعی ایجاد میکنند.
عنوانهایی مانند «پدیده» جدید فوتبال یا ستاره آینده اگر بدون پشتوانه کارشناسی و ارزیابی مستمر به کار روند، میتوانند بیش از آنکه به رشد بازیکن کمک کنند، تصویری اغراقآمیز از جایگاه او بسازند در این میان، خانواده، دوستان، مدیران برنامه و مشاوران نیز مسئولیت مهمی دارند. بازیکن جوان در دوران افزایش شهرت، بیش از هر زمان دیگری به افرادی نیاز دارد که واقعیت را به او یادآوری کنند، نه کسانی که با وعدههای بزرگ و تشویقهای بیمحابا، انتظارات او را از واقعیت دورتر سازند.
یکی دیگر از ابعاد مهم این موضوع، نوع نگاه بازیکن به باشگاه است باشگاه فوتبال صرفاً محلی برای دریافت دستمزد و حضور در مسابقات نیست بلکه نهادی است که فرصت رشد، آموزش، دیده شدن و ورود به سطح بالاتر فوتبال را فراهم میکند.
از منظر جامعهشناسی سازمانی، باشگاه مجموعهای از روابط، مسئولیتها، منافع و قواعد مشترک است بازیکن، مربی، مدیرعامل، مدیر ورزشی و مدیر برنامه هرکدام در این ساختار جایگاه و وظایف مشخصی دارند در چنین فضایی، هیچ فردی نباید صرفاً به دلیل محبوبیت عمومی خود را فراتر از قواعد مجموعه بداند.
اگر بازیکن تصور کند شهرتش میتواند تصمیمهای مدیریتی یا فنی باشگاه را تحت تأثیر قرار دهد، رابطه حرفهای بهتدریج از مسیر اعتماد و همکاری خارج میشود و به عرصه تقابل و قدرتنمایی تبدیل خواهد شد البته نباید این واقعیت را نادیده گرفت که باشگاهها نیز همواره بینقص عمل نمیکنند ضعف مدیریت، نبود شفافیت در قراردادها، رفتارهای سلیقهای، خلف وعده و فقدان سازوکارهای روشن برای حل اختلاف، میتوانند زمینه نارضایتی بازیکنان را فراهم کنند.
از منظر جامعهشناسی سازمانها، زمانی که قواعد روشن، شفاف و یکسان برای همه اعضا وجود نداشته باشد، روابط حرفهای به جای آنکه بر مبنای اعتماد و قانون شکل بگیرد، به روابط شخصی و چانهزنیهای مبتنی بر قدرت وابسته میشود بنابراین مسئولیت اصلاح این وضعیت تنها بر دوش بازیکن نیست باشگاه نیز باید با رعایت حقوق حرفهای، شفافیت قراردادی و رفتار عادلانه، زمینه شکلگیری فرهنگ سازمانی سالم را فراهم کند.
وقتی شهرت به ابزار قدرتنمایی تبدیل میشود
از منظر جامعهشناسی قدرت، شهرت میتواند به ابزاری برای تأثیرگذاری بر دیگران تبدیل شود. بازیکنی که از محبوبیت عمومی برخوردار است ممکن است به این نتیجه برسد که میتواند از حمایت هواداران و بازتاب رسانهای برای افزایش قدرت چانهزنی خود استفاده کند در این شرایط، مرز میان مذاکره حرفهای و قدرتنمایی رسانهای کمرنگ میشود.
فرد به جای آنکه مطالبات خود را از مسیرهای قانونی و سازمانی پیگیری کند، ممکن است فضای عمومی را به عرصه فشار بر باشگاه تبدیل کند.
در اینجا میتوان از نظریه «ماکس وبر» درباره اقتدار نیز بهره گرفت اقتدار در یک سازمان زمانی پایدار است که نقشها و حدود اختیارات به رسمیت شناخته شوند محبوبیت شخصی بهخودیخود جایگزین اقتدار سازمانی و قواعد حرفهای نمیشود یک بازیکن هر اندازه هم محبوب باشد همچنان بخشی از یک ساختار جمعی است که ادامه حیات آن به رعایت قواعد مشترک وابسته است.
چرا برخی استعدادها زود میآیند و زود میروند؟
تجربه فوتبال ایران نشان داده است که شهرت اولیه همیشه به موفقیت پایدار منجر نمیشود. بازیکنانی بودهاند که در سنین پایین درخشیدهاند، اما چند سال بعد نامشان از ترکیب تیمهای بزرگ و حتی محافل رسانهای کنار رفته استالبته نمیتوان تمام این ناکامیها را به غرور یا حاشیه نسبت داد.
مصدومیت، تغییر شرایط فنی، تصمیمهای اشتباه مدیریتی، رقابت شدید و عوامل اقتصادی نیز در سرنوشت بازیکنان تأثیرگذارند. با این حال، یکی از عوامل قابل تأمل، ناتوانی در مدیریت موفقیت اولیه است بازیکنی که بخش عمده انرژی خود را به جای تمرین، پیشرفت و تثبیت جایگاه فنی، صرف مسائل حاشیهای کند بهتدریج از مسیر اصلی فاصله میگیرد. در این وضعیت، شهرتی که قرار بود سکوی پرتاب باشد، به مانعی برای رشد تبدیل میشود.
راهکار چیست؟ تربیت فوتبالیست حرفهای، نه صرفاً بازیکن مستعد
برای مقابله با این پدیده، نصیحت اخلاقی بهتنهایی کافی نیست. فوتبال ایران به برنامهای جدی برای تربیت اجتماعی و حرفهای بازیکنان جوان نیاز دارد.
نخست، آموزش سواد رسانهای و مدیریت شهرت باید از ردههای پایه آغاز شود. بازیکن باید بداند محبوبیت در فضای مجازی الزاماً به معنای اعتبار پایدار نیست و هر موفقیت اولیه، مسئولیتهای بیشتری به همراه دارد.
دوم، باشگاهها باید در کنار مربیان فنی، از مشاوران روانشناسی ورزشی، متخصصان حقوق قراردادها و کارشناسان مدیریت رسانه استفاده کنند. بازیکن جوان باید شیوه مذاکره، مدیریت اختلاف، کنترل هیجان و مواجهه با انتقاد را بیاموزد.
سوم، خانوادهها و مدیران برنامه باید درک کنند که منافع بلندمدت بازیکن همیشه در کسب بیشترین امتیاز در کوتاهترین زمان خلاصه نمیشود گاهی حفظ آرامش و رابطه حرفهای با باشگاه، ارزشمندتر از دستیابی به یک امتیاز مالی یا رسانهای مقطعی است.
چهارم، باشگاهها نیز باید مسئولانه رفتار کنند. مدیران نباید تحت تأثیر هیجان رسانهای، به بازیکنان جوان امتیازات غیرمتعارف بدهند یا با برخوردهای احساسی و تنبیهی، اختلافات را تشدید کنند. شفافیت در قراردادها، رعایت حقوق بازیکن و اجرای یکسان مقررات برای همه اعضای تیم از ضرورتهای مدیریت حرفهای است.
در نهایت، رسانهها نیز باید از ستارهسازی شتابزده فاصله بگیرند و به جای بزرگنمایی چند مسابقه موفق، بر استمرار عملکرد، کیفیت فنی و رفتار حرفهای بازیکنان تمرکز کنند.
کلام آخر : شهرت، آغاز مسئولیت است نه پایان مسیر
فوتبال به استعداد نیاز دارد، اما استعداد بدون بلوغ کافی نیست. ماجرای مطرحشده درباره امیرحسین محمودی را میتوان بهانهای برای طرح یک مسئله بزرگتر در فوتبال ایران دانست مسئلهای که محدود به یک بازیکن، یک باشگاه نیست. این پدیده از ضعف در فرایند تربیت حرفهای، فرهنگ شهرتطلبی، تأثیر شبکههای اجتماعی و گاهی نارسایی ساختارهای مدیریتی فوتبال حکایت دارد باید پذیرفت که بزرگ شدن در فوتبال با مشهور شدن تفاوت دارد.
شهرت ممکن است با چند مسابقه خوب به دست آید، اما بزرگی حاصل سالها تلاش، ثبات عملکرد، انضباط، یادگیری و مسئولیتپذیری است. فوتبالیست حرفهای کسی نیست که فقط در زمین مسابقه توانایی خود را نشان دهد او باید بیرون از زمین نیز قدرت مدیریت رفتار، روابط و موقعیت اجتماعیاش را داشته باشد.
شاید مهمترین وظیفه باشگاهها این باشد که پیش از تبدیل کردن یک استعداد جوان به ستاره رسانهای، به او بیاموزند چگونه ظرفیت ستاره شدن را پیدا کند. خطرناکترین اتفاق برای یک استعداد جوان، مشهور شدن زودهنگام نیست خطر واقعی آنجاست که فرد پیش از رسیدن به بلوغ حرفهای، شهرت را با بزرگی و محبوبیت را با قدرت اشتباه بگیرد.
استعداد لازم است اما بدون مسئولیتپذیری و درک درست از جایگاه خود در ساختار تیم، آن استعداد ممکن است به سرمایهای سوخته تبدیل شود. زمان آن رسیده است که به جای واکنشهای موردی و قضاوتهای شتابزده درباره بازیکنان، به فکر اصلاح ریشهای فرهنگ حرفهای در فوتبال ایران باشیم.