استرآباد گرگان؛ میراثی که با زندگی مردم زنده میماند
خبرگزاری مهر، گروه استانها: گرگان را نمیتوان تنها با خیابانهای امروزی و ساختمانهای تازه شناخت. در دل این شهر، محدودهای تاریخی قرار دارد که بخشهایی از سیمای استرآباد قدیم را همچنان حفظ کرده است؛ مجموعهای از گذرها، خانهها، مسجدها، بازار و فضاهایی که هرکدام بخشی از حافظه شهری را با خود حمل میکنند.
بافت تاریخی گرگان فقط مجموعهای از ساختمانهای قدیمی نیست؛ شبکهای از فضاهای باز و بسته، مسیرهای ارتباطی و عناصر مذهبی، اجتماعی و اقتصادی در آن شکل گرفته که تصویری از شیوه زندگی و شهرنشینی مردمان گذشته به دست میدهد. خانهها، مسجدها، آبانبارها، قناتها، بازار و گذرهای قدیمی، اجزای این مجموعه را تشکیل میدهند و پیوند میان آنهاست که هویت تاریخی محدوده را شکل داده است.
اهمیت این میراث از آنجا بیشتر نمایان میشود که بافت تاریخی استرآباد در سال ۱۳۱۰ با شماره ۴۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و نخستین بافت تاریخی کشور بود که در این فهرست جای گرفت. این محدوده با وسعتی بیش از ۱۵۷ هکتار، فرصتی ارزشمند برای بازخوانی تاریخ معماری و شهرنشینی در شمال کشور است؛ فرصتی که نگهداری از آن به برنامهای فراتر از مرمت چند بنای شاخص نیاز دارد.
پرسش اصلی این است که چگونه میتوان این محدوده را در زندگی امروز شهر حفظ کرد، بیآنکه هویت و اصالت آن زیر فشار توسعه شهری، تغییر کاربریهای نامتناسب یا فراموشی تدریجی قرار گیرد.
از ظرفیت گردشگری تا روایت یک شهر تاریخی
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گلستان، با اشاره به تجربه فعالیت در استانهای مختلف، بافت تاریخی گرگان را مجموعهای کمنظیر میداند که تقریباً همه عناصر یک شهر تاریخی زنده را در کنار یکدیگر دارد.
به گفته فریدون فعالی، حضور همزمان بازار تاریخی، مسجد جامع، امامزاده نور، مصلی، زورخانه و بناها و فضاهای پیرامون آرامگاه استاد محمدرضا لطفی، ظرفیت ویژهای برای معرفی هویت فرهنگی و هنری گرگان ایجاد کرده است.
این عناصر زمانی میتوانند به ظرفیتی اثرگذار برای گردشگری تبدیل شوند که جداگانه و پراکنده دیده نشوند، بلکه در قالب مسیری پیوسته و معنادار به یکدیگر ارتباط پیدا کنند. بازار، بناهای مذهبی، فضاهای فرهنگی و آثار معماری، هرکدام بخشی از روایت شهر را بازگو میکنند و کنار هم قرار گرفتن آنها میتواند تصویری جامعتر از تاریخ و زندگی استرآباد پیش روی بازدیدکنندگان بگذارد.
فعالی معتقد است ظرفیت این محدوده به اندازهای است که میتوان برای گردشگران برنامهای کامل و حتی یکروزه طراحی کرد؛ برنامهای که بازدید از بناها را با شناخت فرهنگ، هنر، معماری و سبک زندگی شهر همراه کند. تحقق این هدف به حضور فعالتر دفاتر و آژانسهای گردشگری و طراحی تورهای تخصصی نیاز دارد تا بافت تاریخی گرگان به یکی از بخشهای اصلی برنامه سفر گردشگران تبدیل شود.
با این حال، گردشگری تنها یکی از مسیرهای احیای این محدوده است و نباید به بهای کنار رفتن ساکنان تمام شود. آنچه به یک بافت تاریخی جان میدهد، حضور مردمی است که در خانههای آن زندگی میکنند، در مغازههایش کسبوکار دارند و مناسبات اجتماعی و فرهنگی محله را زنده نگه میدارند. از همین رو، هر برنامهای برای توسعه گردشگری و سرمایهگذاری باید در کنار حفظ آرامش و کیفیت زندگی ساکنان پیش برود.
مدیرکل میراث فرهنگی گلستان همچنین تسهیل سرمایهگذاری را برای احیای بناهای تاریخی ضروری میداند؛ البته در چارچوب ضوابط میراث فرهنگی و با رعایت ویژگیهای اصیل بناها. ساختمانهای تاریخی زمانی از چرخه فرسودگی و بیاستفاده ماندن خارج میشوند که امکان تعریف کاربری مناسب برای آنها فراهم شود و سرمایهگذاران نیز بتوانند با شناخت روشنتری از شرایط، برای مشارکت تصمیم بگیرند.
مدیریت یکپارچه؛ حلقه مفقوده حفاظت از بافت
در این میان، راهاندازی شهرداری ویژه بافت تاریخی میتواند زمینه مدیریت متمرکزتر و هماهنگی بیشتر میان دستگاههای مسئول را فراهم کند. فعالی این اقدام را گامی مهم میداند و تأکید دارد که حفاظت از بافت تاریخی بدون همکاری نزدیک مجموعه میراث فرهنگی و مدیریت شهری به نتیجه مطلوب نمیرسد.
وسعت بیش از ۱۵۷ هکتاری این محدوده و تنوع مصالح و شیوههای ساختوساز در آن، ضرورت چنین هماهنگیای را دوچندان میکند. بناهای چوبی و استفاده از مصالح بومی از ویژگیهایی هستند که حفاظت از آنها به مراقبت مستمر نیاز دارد.
این مسئولیت نمیتواند تنها بر دوش میراث فرهنگی و شهرداری باشد؛ دستگاههای خدماترسان و زیرساختی نیز باید اقدامات عمرانی و خدماتی خود را با ملاحظات حفاظت از میراث تاریخی هماهنگ کنند.
فعالی حفاظت از این میراث را مسئولیتی عمومی میداند که در کنار دستگاههای اجرایی، ساکنان، علاقهمندان به میراث فرهنگی و مجموعههای مرتبط باید در آن مشارکت داشته باشند. به باور وی، اگر مردم خود را در نگهداری از بافت سهیم بدانند و منافع و کیفیت زندگی آنها نیز در برنامههای احیا دیده شود، حفاظت از این محدوده از یک وظیفه اداری فراتر میرود و به بخشی از فرهنگ عمومی شهر تبدیل میشود.
یکی از ایدههای در دست آمادهسازی برای معرفی گستردهتر این محدوده، طرح «بافتموزه» است؛ طرحی که قرار است استرآباد را نه صرفاً بهعنوان مجموعهای از آثار ثبتشده، بلکه بهمثابه فضایی برای روایت تاریخ، تمدن، فرهنگ، معماری و شیوه زندگی معرفی کند.
به گفته مدیرکل میراث فرهنگی گلستان، پیشنهادنامهای نیز برای معرفی جامع بافت تاریخی گرگان در دست تدوین است تا پس از تکمیل مطالعات و فراهم شدن الزامات لازم، مسیر پیگیری ثبت جهانی آن بررسی شود. ایده شکلگیری گذر فرهنگ و هنر نیز در همین چارچوب مطرح شده است؛ مسیری که قرار است ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی محدوده را به هم پیوند دهد. تحقق این طرح به برنامهریزی برای برگزاری رویدادهای فرهنگی و هنری، ایجاد فضاهای اقامتی، رونق بازارها و اجرای برنامههای متنوع در بخشهای مختلف بافت نیاز دارد.
بافت تاریخی؛ موزهای برای تماشا یا محلهای برای زندگی
در امتداد این نگاه، مسئله مدیریت شهری و چگونگی تداوم زندگی روزمره در محدوده تاریخی اهمیت پیدا میکند. شهردار گرگان، معتقد است ویژگی متمایز بافت تاریخی این شهر، ادامه داشتن زندگی در آن است؛ جایی که عناصر مذهبی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی همچنان در کنار یکدیگر حضور دارند و بافت را از مجموعهای صرفاً تاریخی متمایز میکنند.
از نگاه مجید طاهری، ارزش این محدوده فقط در بناهایی نیست که از گذشته باقی ماندهاند، بلکه در پیوندی است که میان این بناها و زندگی امروز شهر برقرار است. همین ویژگی میتواند بافت تاریخی را به یکی از ظرفیتهای اصلی معرفی گرگان تبدیل کند؛ ظرفیتی که در کنار جنگل النگدره، امکان شناساندن چهرهای متفاوت از شهر را به گردشگران فراهم میکند.
طاهری با اشاره به اقدامات انجامشده برای استقرار شهرداری ویژه بافت تاریخی میگوید ساختمان این مجموعه با حمایت شورای اسلامی شهر، سال گذشته خریداری و مرمت شده است. مدیریت شهری تلاش کرده راهاندازی این مجموعه با سالگرد ثبت ملی بافت تاریخی استرآباد همزمان شود؛ اقدامی که میتواند آغاز مرحله تازهای در ساماندهی امور این محدوده باشد.
البته شهردار گرگان تأکید دارد که حفاظت و احیای بافت تاریخی مأموریتی نیست که شهرداری و شورای شهر بهتنهایی از عهده آن برآیند. میراث فرهنگی، استانداری، راه و شهرسازی، سرمایهگذاران، فعالان فرهنگی و از همه مهمتر ساکنان و کسبه، هرکدام در این مسیر نقش دارند و بدون همراهی آنها نمیتوان به نتیجهای پایدار رسید.
آنچه در نگاه طاهری اهمیت دارد، پرهیز از تبدیل بافت تاریخی به موزهای بسته و بیارتباط با زندگی امروز است. قرار نیست ساکنان به حاشیه بروند و محدوده تنها به مقصدی برای بازدید گردشگران تبدیل شود؛ بلکه باید شرایطی فراهم شود که مردم در خانههای خود بمانند، کسبوکارها رونق داشته باشند، خانههای تاریخی احیا شوند و گردشگران نیز در کنار جریان طبیعی زندگی محله با هویت تاریخی شهر آشنا شوند.
در این چارچوب، حفاظت و توسعه دو مفهوم متضاد نیستند. میتوان ضمن صیانت از اصالت معماری و هویت تاریخی، زمینه رونق اقتصادی، گردشگری و سرمایهگذاری را فراهم کرد؛ به شرط آنکه توسعه به تغییر ماهیت بافت منجر نشود و نیازهای ساکنان نیز در تصمیمگیریها مورد توجه قرار گیرد.
راهاندازی شهرداری ویژه بافت تاریخی نیز قرار است این هماهنگی را تقویت کند؛ به این معنا که مسائل محدوده با نگاه تخصصیتر و پیگیری منسجمتری دنبال شود. چنین ساختاری زمانی اثرگذار خواهد بود که ارتباط آن با مردم و فعالان محلی مستمر باشد و تصمیمها از دل نیازهای واقعی بافت بیرون بیاید.
هویت معماری در پیوند میان بناها و فضاها
برای شناخت دقیقتر ظرفیتهای معماری و فضایی استرآباد، نگاه کارشناسی به ویژگیهای کالبدی آن نیز ضروری است. مصطفی بهزادفر، عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت ایران، که نزدیک به پنج دهه در حوزه بافتهای تاریخی فعالیت علمی و حرفهای داشته و شهرهای تاریخی متعددی را مطالعه کرده است، ترکیب عناصر موجود در بافت گرگان را متمایز میداند.
به گفته وی، چوب، سفال و آجر سه عنصر هویتساز در معماری این محدوده هستند؛ عناصری که در کنار یکدیگر بخشی از ویژگیهای بصری و کالبدی استرآباد را شکل دادهاند. اهمیت این مصالح تنها به حضور آنها در بناها محدود نیست، بلکه شیوه بهکارگیری و ارتباطشان با ساختار کلی بافت نیز در شناخت معماری بومی شهر نقش دارد.
بهزادفر در کنار مصالح، به رابطه میان فضاهای ساختهشده و فضاهای باز و همچنین پیوستگی عرصههای شهری اشاره میکند؛ ویژگیای که به اعتقاد وی در بسیاری از بافتهای تاریخی دیگر به این شکل دیده نمیشود. این پیوستگی نشان میدهد که بافت را نمیتوان مجموعهای از بناهای منفرد دانست؛ ارزش آن در ارتباط میان فضاها، مسیرها و عناصری است که در کنار هم ساختار شهری را پدید آوردهاند.
از این منظر، هرگونه مداخله در بافت تاریخی باید با شناخت رابطه میان اجزای آن انجام شود. مرمت یک خانه یا بنای شاخص، اگر از پیوند آن با گذرها و فضاهای اطراف غفلت کند، بهتنهایی نمیتواند هویت کلی محدوده را حفظ کند. همانطور که حفاظت از مصالح بومی اهمیت دارد، نگهداری از ساختار فضایی و ارتباط میان بخشهای مختلف بافت نیز باید در برنامههای احیا جایگاه داشته باشد.
این استاد دانشگاه همچنین نام و میراث هنری استاد محمدرضا لطفی را فرصتی برای پیوند دادن موسیقی، فرهنگ و میراث معماری گرگان میداند. از نگاه وی، این نام میتواند در معرفی متمایز بافت تاریخی نقشآفرین باشد و به شناساندن ظرفیتهای فرهنگی شهر در کنار ویژگیهای معماری آن کمک کند. قرار گرفتن میراث موسیقایی در کنار آثار تاریخی، امکان روایت چندوجهیتری از هویت گرگان را فراهم میکند؛ روایتی که در آن معماری و هنر از یکدیگر جدا نیستند.
بهزادفر نیز بر این نکته تأکید دارد که بافت تاریخی نباید به موزهای بسته تبدیل شود. حفظ بناها زمانی معنای کاملتری پیدا میکند که زندگی اجتماعی و فرهنگی در آن ادامه داشته باشد و فضاهای تاریخی همچنان امکان میزبانی از فعالیتهای انسانی را داشته باشند. به همین دلیل، احیای بافت باید به گونهای پیش برود که میان حفاظت از میراث گذشته و نیازهای زندگی امروز تعادل برقرار شود.
به اعتقاد وی، سال ۱۴۰۵ میتواند آغاز مسیر تازهای در توجه به بافت تاریخی گرگان باشد. یکصدمین سالگرد ثبت ملی استرآباد نیز فرصتی برای بازنگری در شیوه حفاظت و احیای این محدوده فراهم میکند؛ فرصتی که میتواند گرگان را به نمونهای موفق در صیانت از میراث تاریخی، بازآفرینی فضاهای قدیمی و تداوم زندگی در آنها تبدیل کند.
استرآباد زمانی زنده میماند که مردم در آن بمانند
اکنون بافت تاریخی گرگان در نقطهای قرار گرفته که ظرفیتهای معماری، فرهنگی و گردشگری آن بیش از گذشته مورد توجه است؛ از ایده بافتموزه و گذر فرهنگ و هنر گرفته تا راهاندازی شهرداری ویژه و تلاش برای جذب سرمایهگذاری. با این همه، نتیجه این برنامهها را نه در تعداد طرحها و عنوانها، بلکه در تغییری باید جستوجو کرد که در کیفیت حفاظت از بناها و زندگی روزمره محلهها ایجاد میشود.
استرآباد برای ادامه حیات به مرمت خانهها، نگهداری از مصالح بومی، ساماندهی گذرها و معرفی ظرفیتهای گردشگری نیاز دارد؛ اما هیچکدام از این اقدامات بهتنهایی کافی نیست. خانهای که مرمت شود اما امکان زندگی در آن وجود نداشته باشد، بازاری که فقط برای بازدید گردشگران رونق بگیرد و محلهای که ساکنانش بهتدریج از آن کنار گذاشته شوند، نمیتوانند تصویر کاملی از یک بافت تاریخی زنده ارائه دهند.
میراث استرآباد در پیوند میان گذشته و امروز معنا پیدا میکند؛ در خانههایی که همچنان محل زندگیاند، بازارهایی که امکان فعالیت اقتصادی دارند و فضاهایی که فرهنگ و هنر در آنها جریان مییابد. بافت تاریخی گرگان زمانی دوباره جان میگیرد که مردم در آن بمانند، کسبوکارها در کنار بناهای ارزشمند رونق داشته باشند و گردشگری به تقویت زندگی محله کمک کند، نه اینکه جای آن را بگیرد.
حفظ استرآباد، در نهایت، فقط نگه داشتن یادگارهای یک شهر قدیمی نیست؛ تلاشی است برای آنکه این میراث همچنان بخشی از زندگی گرگان باقی بماند.