عراقچی: یادداشت تفاهم اسلامآباد دیگر روی میز نیست | برای بازگشایی تنگه هرمز باید ۷ شرط ایران اجرا شود | اورانیوم ۶۰ درصد از ایران خارج نمیشود
به گزارش همشهری آنلاین، مشروح مصاحبه وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در گفت وگو با روزنامه ایران به شرح ذیل است:
عراقچی: ما مسیر طولانیای را در این مذاکرات طی کردیم تا در مقطعی به یادداشت تفاهم اسلامآباد رسیدیم؛ توافقی که برای دستیابی به آن تلاش زیادی صورت گرفت و سرانجام نیز مورد توافق قرار گرفت. رئیسجمهور آمریکا آن را امضا کرد و حتی متن فارسی را هم امضا کرد و سپس رئیسجمهور ایران نیز نسخه های آن را امضا کرد. یعنی هر دو رئیس جمهور هر دو متن را امضا کردند. اما به دلایلی که همه از آن آگاهیم و در پی نقض یکی از بندهای مهم این توافق از سوی آمریکا، بار دیگر شرایط به سمت درگیری پیش رفت.
پس از مدتی، هم ما و هم طرف آمریکایی انگیزه خود را برای ادامه مسیر بر مبنای آن یادداشت تفاهم از دست دادیم. بنابراین، یادداشت تفاهم اسلامآباد در حال حاضر دیگر روی میز نیست و موضوعیت اجرایی ندارد. با این حال، تعهداتی که آمریکا در آن یادداشت تفاهم پذیرفته بود و اصل این موضوع که اجرای آن تعهدات میتواند مسیر را برای دستیابی به توافق نهایی هموار کند، همچنان مورد قبول دو طرف است.
بر همین اساس، ما تعهدات آمریکا در یادداشت تفاهم اسلامآباد را به اضافه برخی موضوعات جدیدی که در این فاصله مطرح شده بود ــ از جمله تحریمهای جدید آمریکا و درخواست برای لغو آنها ــ در قالب یک طرح هفت روزه تنظیم کردیم.
این طرح که به شروط هفتگانه ایران برای بازگشایی تنگه هرمز نیز معروف شد، در واقع شامل مواردی بود که البته اگر بخواهیم آنها را دقیقاً روی کاغذ بیاوریم، تعدادشان اندکی بیشتر از هفت مورد است.
بر اساس این طرح، قرار بود آمریکا در پنج یا شش روز نخست، تعهدات موردنظر را اجرا کند. در روز ششم، ما تنگه هرمز را باز میکردیم و از روز هفتم نیز مذاکرات میان ایران و آمریکا برای دستیابی به توافق نهایی آغاز میشد.
ما این طرح را در اوایل مهرماه امسال، در جریان سفر به نیویورک از طریق واسطهی قطری و بهصورت غیرمستقیم به آمریکاییها ارائه کردیم. از آن زمان تاکنون، یعنی طی حدود دو ماه، رفتوآمد واسطهها ادامه داشت؛ آنها پیشنهادهای آمریکاییها را منتقل میکردند و طرف آمریکایی نیز اعلام میکرد که با خواستههای ایران موافق است، مشروط بر اینکه چند مورد از خواستههای خودش هم به طرح اضافه شود؛ خواستههایی که قرار بود در چارچوب توافق نهایی درباره آنها گفتوگو کنیم.
با نزدیک شدن به انتخابات آمریکا و با توجه به محدود بودن فرصت باقیمانده تا آن زمان، واسطهها توصیه کردند که برای تسریع در اجرای طرح، مدت آن را کوتاهتر کنیم. ما هم با این پیشنهاد مخالفتی نداشتیم و اعلام کردیم که میتوانیم زمانبندی را فشردهتر کنیم. به همین دلیل، طرح هفتروزه را به طرحی دوروزه تبدیل کردیم. بدین صورت که اگر در روز اول آمریکا به تعهداتش عمل کند، ما نیز در روز دوم تنگه را باز میکنیم.
عراقچی: نه قرار بود در روز دوم تنگه هرمز باز شود و مذاکرات ایران و آمریکا برای دستیابی به توافق نهایی آغاز شود؛ یعنی کل فرایند در دو روز انجام میشد. در روز اول، آمریکاییها اقدامات و تعهدات خود را اجرا میکردند و در روز دوم، ما تنگه هرمز را باز میکردیم و مذاکرات میان ایران و آمریکا آغاز میشد. تأکید میکنم که مذاکرات از روز دوم شروع میشد، نه اینکه در همان روز به نتیجه میرسید.در یادداشت تفاهم اسلامآباد، ما یک بازه زمانی ۶۰ روزه برای مذاکرات در نظر گرفته بودیم که البته قابل تمدید هم بود؛ اما در این طرح، دیگر چنین فرصت زمانیای وجود نداشت و قرار بود مذاکرات بلافاصله آغاز شود و هر چقدر لازم بود ادامه پیدا کند.
بنابراین با یک طرح کاملاً عملیاتی مواجه بودیم که هم خواستههای ما و هم خواستههای طرف مقابل را در بر میگرفت و در عین حال، مسیر را برای مذاکره باز میکرد. ما این طرح را تقریباً ۱۰ روز پیش از انتخابات آمریکا به طرف آمریکایی ارائه کردیم. اگر آن را پذیرفته بودند، چهبسا نتایج و تحولات بعدی نیز به شکل دیگری رقم میخورد. البته برای ما اساساً مهم نبود چه کسی در انتخابات پیروز میشود و چه کسی شکست میخورد؛ آنچه اهمیت دارد، منافع ملی و تأمین خواستههای کشور است.
اما آمریکاییها، به هر دلیلی یا درگیر فضای انتخاباتی بودند، یا موضوع را بهدرستی درک نکردند، یا شرایط لازم برای پاسخ مثبت فراهم نشد، در هر صورت، پاسخ مساعدی به این پیشنهاد ندادند و انتخابات هم برگزار شد و نتیجهای رقم خورد که امروز شاهد آن هستیم. موضع فعلی ما این است که آن طرح دوروزه همچنان روی میز است اما اگر آمریکاییها واقعاً برای دستیابی به توافق جدی باشند، این طرح همچنان میتواند زمینه و امکان لازم را برای رسیدن به توافق فراهم کند. البته در این فاصله تحولاتی هم رخ داده که طبیعتاً باید درباره آنها تعیین تکلیف شود.
عراقچی: برای مثال، ترامپ چند روز پیش اعلام کرد که دیگر تمایلی به توافق ندارد و به ونس نیز گفت که دنبال نخود سیاه برود!
عراقچی: در عمل هم، حتی پیش از آنکه ترامپ آن توییت را منتشر کند، ما هیچ پاسخی از طرف آمریکایی دریافت نکرده بودیم. بنابراین، اگر آنها واقعاً برای توافق جدی هستند، طبیعی است که نخستین انتظار ما این باشد که موضع خود را اصلاح کنند. البته اینکه آقای ترامپ هر روز موضع تازهای بگیرد و حتی اظهارات روز قبل خود را تغییر دهد، اتفاق چندان عجیبی نیست، اما نخستین خواسته ما این است که صریحاً اعلام کند خواهان توافق است. علاوه بر این، ما به مجموعهای از اقدامات اعتمادساز نیاز داریم تا مطمئن شویم این بار شرایط با دفعات گذشته متفاوت است و طرف آمریکایی واقعاً با جدیت وارد مسیر مذاکره شده است. درباره شکل و چگونگی این اقدامات نیز با واسطهها گفتوگوهایی داشتهایم.
اگر این دو شرط محقق شود، ما آمادگی داریم درباره طرح خود و چگونگی اجرای آن با طرف آمریکایی گفتوگو کنیم. خواسته ما کاملاً روشن است: هفت شرطی که مطرح کردهایم باید اجرا شود تا تنگه هرمز باز شود. البته اگر آمریکاییها درباره نحوه اجرای این شروط پیشنهاد یا نظری داشته باشند، ما آماده گفتوگو هستیم. اینکه چگونه این موارد را روی کاغذ بیاوریم، چگونه تنظیم کنیم و به چه شکلی به توافقی مطلوب برای هر دو طرف برسیم، موضوعی است که میتوانیم درباره آن مذاکره کنیم.
برای مثال، اگر بخواهند زمانبندی دوروزه را به یک روز یا حتی دو ساعت تغییر دهند، برای ما مسئلهای نیست؛ آنچه اهمیت دارد، تحقق خواستههای ماست. اگر خواستههای ایران تأمین شود، تنگه هرمز باز خواهد شد. حتی اگر درباره جزئیات و چگونگی اجرای همین شروط هم نیاز به گفتوگو باشد، ما آمادگی داریم در سطح کارشناسی وارد مذاکره شویم. بنابراین، در اصل گفتوگو و بررسی پیشنهادها مشکلی نداریم؛ اما این امر منوط به آن است که طرف آمریکایی ابتدا مواضع خود را اصلاح کند و اقدامات اعتمادساز لازم را انجام دهد.
عراقچی: آنها چنین خواستههایی داشتند. همانطور که عرض کردم، طرح دوروزه صرفاً شامل خواستههای ایران نبود، بلکه مطالبات طرف آمریکایی را هم در بر میگرفت. بنابراین با یک طرح متوازن مواجه بودیم که تلاش شده بود خواستههای هر دو طرف در آن لحاظ شود.
عراقچی: ببینید، سیاست در آمریکای امروز بسیار پیچیده است؛ البته همیشه پیچیده بوده اما به نظر میرسد اکنون این پیچیدگی بهمراتب بیشتر شده است. در داخل کاخ سفید، افراد و جناحهای مختلفی حضور دارند که هرکدام تلاش میکنند ترامپ را به سمت دیدگاه و رویکرد خودشان سوق دهند.
یک جریان معتقد است که باید وارد جنگ شد. نتانیاهو هم هر روز در حال تماس و رایزنی است و هر روز با طرح یک توطئه جدید، تلاش میکند آمریکا را به سمت جنگ بکشاند.
همین یکی دو روز گذشته شاهد طرح ادعاهایی بودیم که واقعاً نمیدانم چه تعبیری برای آنها به کار ببرم؛ ادعاهایی مضحک و مسخره از جمله اینکه ایران قصد دارد با بمب شیمیایی به واشنگتن حمله کند، دست به ترور رهبران ما بزند یا موشکهای خود را زیر سدها پنهان کرده است. اینها ادعاهایی کاملاً بیاساس و مضحک هستند. با این حال، نکته عجیب این است که چنین حرفهایی را نه جامعه آمریکا، بلکه رهبران سیاسی آمریکا میپذیرند. برای مثال آقای بسنت وزیر خزانه داری امریکا میرود در پایگاه نظامی و محل زندگی خود را تغییر میدهد.
به هر حال، یک طرف ماجرا اسرائیل است؛ نتانیاهو که بقای سیاسی خود را در شعلهور شدن سه باره جنگ میبیند، تلاش میکند آمریکا را بار دیگر به یک جنگ دیگر بکشاند. در کنار این جریان، افرادی هم در کاخ سفید و واشنگتن حضور دارند که چنین رویکردی را دنبال میکنند. در مقابل، به نظر میرسد جریانی نیز وجود دارد که همچنان به مذاکره باور دارد و میخواهد از مسیر دیپلماسی به نتیجه برسد. این جریان، مذاکره و دستیابی به یک دستاورد دیپلماتیک را برای خود یک دستاورد میداند.
در این میان، جریان دیگری هم اخیراً شکل گرفته که معتقد است نه میتوان به توافق رسید و نه جنگ گزینه مناسبی است؛ بلکه باید از طریق فشارهای اقتصادی و تحریمها، به تصور خودشان، ایران را به تسلیم وادار کرد. خود ترامپ هم در چنین فضایی قرار دارد؛ وضعیتی که همه با آن آشنا هستند. او مرتب میان ایدهها و رویکردهای مختلف در حال جابهجایی است و مواضعش را تغییر میدهد.
عراقچی: من معتقدم امکان دستیابی به یک فرمول برای حل این مسئله وجود دارد. البته ما در این زمینه چند خط قرمز مشخص داریم؛ نخست اینکه این مواد از کشور خارج نخواهد شد و دوم اینکه این ذخایر متناسب با نیازهای ما با هر تعریفی که از این نیازها داشته باشیم، مورد استفاده قرار خواهد گرفت. در این میان، ایدهها و فرمولهای مختلفی از سوی واسطهها مطرح شده است.
برخی از این پیشنهادها قابل بررسی هستند، بعضی نقاط مثبت بیشتری دارند و برخی دیگر با ملاحظات و نقاط منفی بیشتری همراهاند. به هر حال، معتقدم در موضوع مواد هستهای میتوان به یک راهحل منصفانه رسید که هم مبتنی بر منافع ملی ما باشد و هم نیازهای کشور را تأمین کند. البته این موضوع را نمیتوان بهصورت منفرد و جدا از سایر مسائل بررسی و درباره آن تصمیمگیری کرد. این مسئله باید در چارچوب یک بسته مورد بررسی قرار بگیرد.در نهایت، تصمیمگیریها در کمیته مذاکرات شورای عالی انجام میشود و سپس در خود شورای عالی به تصویب میرسد.
این تصمیمات نیز مراحل مشخصی را طی میکنند تا به مصوبه نظام تبدیل شوند. بنابراین، درباره همه این موضوعات بر اساس منافع کشور تصمیمگیری میشود و پس از طی مراحل قانونی و تصمیمگیری به مرحله اجرا درمیآید.
عراقچی: این بحث، واقعاً بحثی گسترده، جدی و دارای ابعاد مختلف است که موافقان و مخالفان خودش را دارد. هم کسانی که معتقدند دکترین هستهای کشور باید به همین شکل فعلی حفظ شود و هم کسانی که از ضرورت تغییر آن صحبت میکنند(این که چطور عوض بشود هم خودش بحث جداگانهایست)، هر دو استدلالها و منطق خودشان را دارند.
من معتقدم نباید تصور کنیم کسانی که خواهان تغییر دکترین هستند، منطق سستی دارند؛ آنها هم منطق قویای دارند. در طرف مقابل هم کسانی که بر حفظ دکترین فعلی تأکید میکنند، منطق و استدلالهای محکمی دارند. بنابراین با یک بحث کاملاً جدی و راهبردی برای کشور مواجه هستیم. به نظر من، اصل طرح و بررسی این موضوع نهتنها ایرادی ندارد، بلکه اتفاقاً خوب است که چنین بحثی در فضای کارشناسی و نخبگانی کشور بهصورت جدی مطرح شود؛ چراکه مستقیماً با منافع ملی و عالی کشور سروکار دارد.
هر دکترینی که در نهایت انتخاب کنیم، چه از منظر منافع و چه از منظر هزینههای احتمالی، تصمیمی با آثار و تبعات بسیار مهم خواهد بود.کسانی که معتقدند دکترین هستهای باید تغییر کند، استدلالشان این است که دکترین موجود نتوانسته از تأسیسات هستهای ما محافظت کند.
آنها میگویند عضویت و ماندن ما در پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT)، قرار گرفتن تأسیسات هستهای کشور تحت نظارت پادمان و آژانس بینالمللی انرژی اتمی و پایبندی به چارچوبهای نظارتی موجود، نتوانسته است مانع حمله و بمباران این تأسیسات شود. از نگاه آنها، وقتی این سازوکارها نتوانستهاند امنیت تأسیسات هستهای ما را تضمین کنند، باید به فکر راهکار دیگری، دستکم برای حفاظت از برنامه هستهای کشور، باشیم. از طرف دیگر خروج از چارچوب فعلی و تغییر دکترین نیز تبعات سادهای ندارد.
عراقچی: روسیه و چین هم در این زمینه مواضع مخالفی دارند. آنچه اهمیت دارد این است که تا این لحظه، دکترین ما تغییری نکرده و مواضع رسمی ما همچنان همان مواضع قبلی است.
البته در جامعه بحثی در این باره شکل گرفته و من هیچ ایرادی نمیبینم که دیدگاههای مختلف مطرح شوند و همه بتوانند نظرات خودشان را بیان کنند. همانطور که عرض کردم، هر دو طرف استدلالها و منطق خاص خودشان را دارند. من لزوماً همه این استدلالها را قبول ندارم اما نمیتوان انکار کرد که هر کدام بر مبنای منطقی مطرح میشوند. بنابراین، اجازه بدهیم این بحث در فضای کارشناسی و نخبگانی کشور ادامه پیدا کند و دیدگاههای مختلف شنیده شود. با این حال، تأکید میکنم که موضع رسمی ما در این زمینه همچنان همان موضع پیشین است و تغییری نکرده است.
عراقچی: ببینید، من کاملاً با شما موافقم که وضعیت «نه جنگ، نه صلح» بههیچ وجه وضعیت مطلوبی نیست. در سطوح عالی کشور نیز همین نگاه وجود دارد و معتقدیم که این وضعیت باید به پایان برسد. طبیعتاً برای خروج از این شرایط، دو گزینه بیشتر پیش روی ما نیست: یا جنگ یا صلح. جنگ را که هیچ کسی تأیید نمیکند که وضعیت خوبی است. بنابراین، راهحل ما این است که به سمت یک راهحل توافقی و دستیابی به توافق حرکت کنیم.
اما نکته مهمی که فکر میکنم درباره آن اجماع وجود دارد، این است که ما به دنبال یک توافق خوب، شرافتمندانه و عزتمندانه هستیم. هیچکسی خواهان توافقی نیست که عزت ما را زیر سؤال ببرد.
ما در جنگ مقاومت کردیم و اجازه ندادیم طرف مقابل به پیروزی برسد. بنابراین، قطعاً نمیتوانیم در عرصه دیپلماسی به توافقی تن بدهیم که در واقع، خودمان پیروزی را به طرف مقابل تقدیم کنیم. فکر میکنم همه بر این موضوع اتفاق نظر داریم که همانطور که در جنگ پیروز شدیم، در توافق هم باید پیروز شویم.
البته باید به این نکته هم توجه داشت که در جنگ ممکن است یک طرف به پیروزی مطلق برسد اما وقتی وارد مسیر توافق میشوید، در واقع پذیرفتهاید که یک بده بستان صورت بگیرد. در هر بده بستانی هم طبیعی است که هر دو طرف امتیازاتی بدهند و در مقابل، امتیازاتی به دست بیاورند.
عراقچی: بله اما مسئله اصلی این است که چه امتیازی باید بدهیم.نکته اینجاست که شما پس از این همه مقاومت، نباید امتیازی به طرف مقابل بدهید که بتواند آن را بهعنوان پیروزی خودش معرفی کند. قطعاً چنین امتیازی را نباید واگذار کرد.
ما خواستههای برحقی داریم. بالاخره جنگی علیه ما اتفاق افتاده و مورد تهاجم قرار گرفتهایم؛ آن هم در شرایطی که هیچ تقصیری نداشتیم و در حال مذاکره بودیم. هیچ کسی نمیتواند انکار کند که ما دو بار در حال مذاکره بودیم و در هر دو نوبت به ما حمله شد. بار سوم نیز مذاکره کردیم، به توافق رسیدیم و توافق وارد مرحله اجرا شد، اما باز هم طرف مقابل آن را نقض کرد و جنگ دیگری آغاز شد. یعنی در طول دو سال گذشته، سه بار تجربه مذاکره و جنگ را پشت سر گذاشتهایم.
بنابراین، اگر قرار است از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» خارج شویم، باید به شرایطی برسیم که اطمینان داشته باشیم جنگ دوباره بازنمی گردد و بار دیگر با وضعیت «نه جنگ، نه صلح» مواجه نخواهیم شد. برای رسیدن به این نقطه باید صبر کنیم تا شرایط لازم فراهم شود و بتوانیم به یک نتیجه موفقیتآمیز برسیم. چه فایدهای دارد امروز توافقی انجام بدهیم که دو ماه بعد دوباره نقض شود و جنگ از سر گرفته شود؟
آخرین بار هم که پس از ۱۵ روز از توافق دوباره جنگ آغاز شد. از جنگ ۱۲ روزه تا جنگ ۴۰ روزه نیز حدود هشت ماه فاصله بود. بنابراین، ما باید بهگونهای توافق کنیم که این توافق دائمی و نهایی باشد و دیگر شاهد بازگشت جنگ نباشیم.
در نتیجه، خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» و رسیدن به توافق، قطعاً مطلوب است؛ اما به شرط آنکه توافق، توافق خوبی باشد. هر توافقی ارزش آن را ندارد که صرفاً برای خروج از شرایط فعلی به آن تن بدهیم. باید پیچیدگیهای این مسئله را بهدرستی درک کنیم.