دگرگونسازی در بستر سینما و رسانه
عزیزالله محمدی(امتدادجو) امروز نهتنها ایران، بلکه جامعه جهانی و انسانِ در سیطره رسانه، به هر شیوه ممکن و با هر وسیله کارآمد، مترصد کسب آرامش است و میخواهد خود را از حجم انبوه دغدغه و مسائل گریبانگیر روحی و روانی رها کند.همانگونه که تاکنون اشاراتی درخصوص دیکتاتوری و انحصارطلبی ماهیت رسانههای امروز داشتیم؛ رسانه با توجه به «ماهیت انحصارطلب» خود و میل به گستره و شعاع تأثیرگذاری نامحدود، همواره میکوشد تا به هر شکل اطمینانبخش شمار مخاطب خود را افزایش و شعاع اثربخشی خود را به حوزه و عرصهها و شئون مختلف زندگی آنها تسری دهد.سقف و انتهای تعریف هر رسانهای فارغ از جهانبینی حاکم بر آن، این است که مخاطب تسلیم خواسته او شود و خود را در اختیار جهانبینی حاکم بر اهداف رسانه قرار بدهد. غریزهشناسی، هویتسنجی، ذائقهسازی، رویاسازی، شخصیتسازی، دگرگونسازی و مجموعه اقدامات رسانهای (ساختاری و محتوایی) دیگر، از لایههای پنهان و آشکار برای تأثیرگذاری بر مخاطب است تا انسانی که لاجرم میخواهد از هر گونه اخباری مطلع شود و یا کنشگری را دوست دارد و یا بهدنبال سرگرمی و تفریح است در اختیار رسانه قرار بگیرد.در میان تمامی مواردی که رسانهها بهدنبال دگرگونی در آن هستند تا مخاطب را در اختیار بگیرند؛ دگرگونسازی و دگراندیشی مخاطب، برای رسانه از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است که از طریق تسخیر و تغییر هویت و ذائقه، جهان رؤیاگونهای دیگر را برای او میسازد.در این میان بهدلیل تفاوت جهانبینی و تضاد منافع ایران با جهان سلطه که تقریباً عموم رسانههای پروپاگانداساز جهانی را در اختیار دارند؛ ایران در تمام دنیا بیشترین هجمه رسانهای را ذیل جنگ ترکیبی و شناختی متحمل است که مضاف بر آنها، در راستای دستیابی به همان تغییرات و دگرگونسازی، رسانههای فارسی زبان بیشماری با محوریت چند رسانه شناختهشده مثل BBC، اینترنشنال، VOA و یا شبکههای تلویزیونی اختصاصی پخش فیلم، میکوشند تا اذهان را تسخیر و اراده جمعی را با انتقال مفهوم کنشگری (تهیجی یا رادیکال) در دست بگیرند.شبکههای فارسیزبانِ خارجنشین و جماعت فارسیزبانان در خدمت اسرائیل، در پی القای نوعی شبهآگاهی کاذب و مبتذل با هدف ترویج بیمسئولیتی به مخاطبان خود هستند؛ به این ترتیب که بهجای آسیبشناسی و آموزش نگاه انتقادی در مواجهه با چالشها، مسائل و کاستیها، این دیدگاه تقلیلگرا و تکبعدی را تشییع میکنند که در همه مسائل حکومت مقصر است و عوامل و فرآیندهای مختلف، در ایجاد آسیبها و مشکلات اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی از جمله نقش خود شهروندان را به کل نادیده میگیرند.مثلاً اگر دریاچهای در کشور خشک میشود اصلاً به این نمیپردازند که برخی افراد صدها هزار چاه عمیق غیرقانونی زدهاند؛ بلکه فقط حکومت مقصر است. (این مقصر بودن حکومت هم داستانی دارد و اگر در هر موردی برخورد قهری کند که وااسفاهای بیشتری به راه میافتد!) اگر شما چند برابر متوسط جهانی انرژی هدر میدهید، حق شماست و در برابر کمترین کمبود سوخت و انرژی فقط و فقط حکومت مقصر است! خلاصه اگر بد رانندگی میکنید، حکومت مقصر است. اگر طبیعت را نابود میکنید فقط حکومت مقصر است! اگر فرار مالیاتی میکنید، تقصیر حکومت است که اصلا مالیات میگیرد! اگر جریمه رانندگی میشوید، حکومت مقصر است که اجازه نمیدهد تخلف کنید و حقوق دیگران را زیر پا بگذارید! اگر هوای شهرتان آلوده است، فقط حکومت مقصر است و...القای این نوع نگاه به مسائل و کاستیها و آسیبها به مخاطبان توسط این رسانهها باعث میشود که ما با برخی از شهروندان بیکیفیت مواجه باشیم که حاضر به پذیرش هیچ مسئولیت و تکلیف اجتماعی نیستند و نگاه اجتماعیشان تکبعدی و سطحی است.اساس حرکت و قاببندی این رسانهها علاوه بر ایجاد خبر، تلاش برای باورپذیر کردن القائات و تصویرسازی عینی از آنچه منتقل ساختهاند هست که باید برای برجستهسازی آنها صورتهای عینی در قالبهای هنری و یا ژورنالیستی به وجود بیاید.نگاه به عرصه هنر، به ویژه سینما یا تئاتر گویای آن است که این عرصه همسو با شبکههای فارسیزبان برای دگرگونسازی اجتماعی و هویتی آگاهانه یا ناآگاهانه دستخوش تأثیراتی است که شتاب پذیرش جامعه برای تغییر ذائقه و یا بیگانگی از هویت خود را بیشتر میکند.اگر با تعمق و دقت حتی ساده و اندک به مجموعهای از آثار تولید شده نگاه مختصر و گذرایی نیز داشته باشیم؛ خواهیم دید که نمونههای بسیار زیادی از اقدامات ساختاری، شکلی و محتوایی در طول فرآیند دگرگونسازی در حال انجام است.در این فرصت، با رویکرد آسیبشناسی بدون نامبردن از فیلم خاصی چند مورد از مواردی را که حداقل در فیلمهای در حال پخش، نمایان است را جهت تنویر اذهان و بیان پارادوکس این فیلمها با موضوع هنر که تحت تأثیر القائات رسانهای تولید میشوند را ذکر میکنم:تأکید بیش از اندازه بر گریم و کم و زیاد کردن وزن بازیگران زن و بر ساختن صورتهای غیرواقعی که باید در خدمت ژانر باشد وگرنه نهتنها کمکی به فیلم نکرده بلکه باعث خلق صحنههای مضحک و کمیک میشود. نقص فیلمنامه و ضعف کارگردانی با لوکیشن بدیع و جذاب جبران نمیشود؛ لوکیشن زمانی مهم است که در خدمت روایت و داستان باشد وگرنه بردن دوربین به کافهها، کوهستانهای زاگرس و البرز و جنگلهای شمال بدون فیلمنامه و کارگردانی قوی چیزی به فیلم اضافه نمیکند.معنویت و معناگرایی با مُنگلبودن متفاوت است؛ اینکه یک کاراکتر دستوپاچلفتی یا عقبمانده ذهنی را لباس کارگری و چوپانی و نگهبانی و... بپوشانیم و تصور کنیم فیلم «معناگرا» ساختهایم، یکجور توهین به مخاطب است.یک حیاط قدیمی با ایوان و پنجرهای رنگی و یک حوضچه با ماهی و سیب قرمز و چند هنداونه شناور وسط حوض که در آن رفتارهای خشونتبار و ضد اخلاق دیده میشود؛ باعث القای نوستالژی و صمیمت و گرمای خانواده نمیشود؛ کارگردان برای خلق خانواده به فضا و داستان و کاراکتر نیازمند است.با عربدهکشی و فحاشی مداوم و خالکوبی و لختشدن وسط خیابان میتوان کلیپ چند دقیقهای اینستاگرام تهیه کرد، ولی نمیتوان شخصیتپردازی کرده و اثر سینمایی جدی و قابلتأمل ساخت.با ادا و اَطوار صورت و دهان و شوخیهای جنسی و بالا پایین کشیدن شلوار و امثالهم کُمدی خلق نمیشود. کـُمدی نیاز به شخصیتپردازی دارد که از طریق ایجاد تضاد میان «شخصیت» و «موقعیت» و یا رفتار کاراکتر مخاطب به خنده وادار میشود.اثر هنری قابل اعتنا نیاز به فضاسازی دارد؛ کارگردانی که در جنوب یا شمال فیلم میسازد باید ابتدا علت انتخاب آن محیط و فضا با روایت داستان را برای تماشاگر بقبولاند و سپس فضا را به شکل باورپذیر برای تماشاگر بسازد.سینما نیاز به فیلمنامه دارد؛ فیلمنامهنویس باید کاراکتری باورپذیر با محیط و جامعهای که داستان در آن رخ میدهد بسازد؛ نویسنده باید جامعه و خانواده و طبقات اجتماعی و فرهنگ عمومی و اعتقادات و باورها و... محیطی که داستان در آن رخ میدهد را بشناسد تا شخصیتی قابل باور و پذیرش بسازد.سینما نیاز به کارگردانی دارد که دوربین را بشناسد و بر روی تکتک نماهایش اندیشیده باشد؛ سینما به کارگردانی نیاز دارد که دکوپاژ و میزانس را بفهمد، به کارگردانی نیاز دارد که فرم را بشناسد، فرق شخصیت با تیپ، فرق دیالوگ با وراجی، فرق شوخی با لودگی و امثال اینها را بفهمد.سینما به مانند نقاشی و شعر و ادبیات و سایر هنرها بیش از همه نمایش رؤیاست. سینما به مانند همه هنرها نیازمند آشنازدایی از امور مبتذل و روتین روزمره است. وظیفه سینما نمایش عریان فلاکت و بدبختی و کثافت نیست. وظیفه سینما تبدیل واقعیت اجتماعی به درام و نمایش است.متلک گفتن به دولت و حکومت را هنر و فیلم سیاسی نمیگویند. پرداختن به کثافتکاری و ترور مخالفان و خریدن روزنامهنگاران و رفتارهایی از این قبیل را هم هنر و فیلم سیاسی نمیتوان نامید.فحاشی به سیاستمداران هم هنر و فیلم سیاسی نیست. عربدهکشی و لاتبازی در خیابان و یا به تصویر کشیدن تظاهرات و ماشین آبپاش و این دست شلوغبازیها هم هنر و فیلم سیاسی نیست و موارد بیشمار دیگری که نشان از دو موضوع دارد:یا عوامل سازنده فیلم دستوربگیر و سفارشبگیر برای اجرای پروژه دگرگونسازی هویتی و اجتماعی از طریق بستر هنر و سینما هستند. یا عاری از هر گونه فهم نسبت به موضوع هنر و دغدغه هنرمندانه به مسائل اجتماعی و هویتی هستند و فقط در ژست هنرمندانه و پوزیشن هنری بهدنبال تجاریسازی ساختههای خود به نام اثر هنری هستند و هیچ مسئولیت و تعهدی در قبال نیاز جامعه ندارند...و لاغیر!