در حال باز کردن صفحه… محتوای تازه در راه است
توسعه اکوسیستم هوشمند مالی مستلزم مدیریت ریسک های نوظهور
سیاسی مهر
توسعه اکوسیستم هوشمند مالی مستلزم مدیریت ریسک های نوظهور
مهر سیاسی

توسعه اکوسیستم هوشمند مالی مستلزم مدیریت ریسک های نوظهور

۱۴۰۵/۰۸/۲۹ ۱۴:۵۲ ۲ بازدید ۷ دقیقه مطالعه

یادداشت مهمان- هادی ادیب – کارشناس اقتصادی و تامین مالی: نظام مالی ایران در شرایط تحریم‌های مالی و تجاری و نااطمینانی‌های ژئوپلیتیکی با پیچیدگی فزاینده‌ای در تصمیم‌گیری و تخصیص منابع مواجه است. در این شرایط، روش‌های سنتی و اتکا به اطلاعات تاریخی برای ارزیابی وضعیت بنگاه‌ها و مدیریت ریسک کافی نیست. ازاین‌رو، تحول نظام مالی باید فراتر از دیجیتالی‌سازی خدمات، به سمت شکل‌گیری اکوسیستمی هوشمند، یکپارچه و مبتنی بر مدیریت آینده نگر ریسک حرکت کند؛ اکوسیستمی که کیفیت تصمیم‌گیری، کارایی تخصیص منابع و تاب‌آوری مالی را ارتقا دهد.

اکوسیستم مالی ایران بر سه رکن اصلی شبکه بانکی، بازار سرمایه و صنعت بیمه استوار است؛ بانک‌ها مسئولیت اصلی اعتباردهی و تأمین مالی بنگاه‌ها را بر عهده دارند، بازار سرمایه، منابع را به سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت هدایت می‌کند و صنعت بیمه نیز پوشش و انتقال ریسک را فراهم می‌سازد. بااین‌حال، کارآمدی این ارکان به هماهنگی و تبادل اطلاعات میان آنها وابسته است؛ چراکه اعتبارسنجی، ارزیابی سرمایه‌گذاری و قیمت‌گذاری بیمه‌ای همگی به شناخت دقیق وضعیت مالی و عملیاتی بنگاه‌ها نیاز دارند.

در این میان، هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و کلان‌داده می‌توانند با تحلیل یکپارچه اطلاعات، شناسایی الگوهای پنهان و پیش‌بینی ریسک، تصمیم‌گیری را بهبود بخشند. مزیت اصلی این فناوری‌ها نه در کاربرد پراکنده، بلکه در تقویت ارتباط و هم‌افزایی میان ارکان نظام مالی است.

تصمیم‌های اعتباری و سرمایه‌گذاری در الگوهای سنتی عمدتاً بر صورت‌های مالی، وثایق و اطلاعات تاریخی متکی‌اند؛ درحالی‌که در اقتصاد تورمی و پرنوسان ایران، تغییر نرخ ارز، هزینه مواد اولیه، قیمت انرژی و محدودیت‌های تجاری می‌تواند در کوتاه‌مدت وضعیت نقدینگی و توان بازپرداخت بنگاه‌ها را تغییر دهد. بنابراین، ارزیابی گذشته‌نگر به‌تنهایی تصویر قابل اتکایی از وضعیت فعلی و آینده بنگاه را ارائه نمی‌کند.

استفاده از داده‌های به‌روز، تحلیل جریان نقدی و مدل‌سازی سناریوهای اقتصادی، امکان شناسایی زودهنگام آسیب‌پذیری‌ها و واکنش مؤثرتر به شوک‌ها را فراهم می‌کند. البته تحقق این مزیت مستلزم توجه هم‌زمان به ریسک‌های ناشی از فناوری و استقرار سازوکارهای نظارتی و کنترلی است.

گسترش فناوری‌های هوشمند، مخاطرات نظام مالی را از ریسک‌های متعارف اعتباری، نقدینگی و بازار فراتر برده است. حملات سایبری، خطا و سوگیری داده‌ها، ضعف مدل‌های هوش مصنوعی، تصمیم‌های الگوریتمی غیرقابل‌توضیح، تمرکز فناوری و وابستگی به ارائه‌دهندگان خدمات دیجیتال، از مهم‌ترین ریسک‌های نوظهور این حوزه به شمار می‌روند.

یکی از نگرانی‌های مهم، استفاده هم‌زمان مؤسسات مالی از مدل‌ها و الگوریتم‌های مشابه است. چنین وضعیتی ممکن است تصمیم‌های اعتباری و سرمایه‌گذاری را به یکدیگر نزدیک کند و در شرایط بحرانی، با خروج هم‌زمان منابع، کاهش اعتباردهی یا تشدید نوسانات بازار همراه شود. از سوی دیگر، وابستگی مشترک مؤسسات مالی به زیرساخت‌های دیجیتال و ارائه‌دهندگان فناوری می‌تواند یک اختلال سایبری یا عملیاتی را به سایر بخش‌های نظام مالی منتقل کند و زمینه شکل‌گیری ریسک سیستمی را افزایش دهد.

بنابراین، هوشمندسازی باید هم‌زمان با اعتبارسنجی مدل‌ها و الگوریتم‌ها، حفاظت از داده‌ها، تقویت امنیت سایبری، آزمون تاب‌آوری عملیاتی و حفظ نظارت انسانی بر تصمیم‌های حساس مالی پیش برود. در واقع، مدیریت ریسک فناوری باید از سطح یک موضوع عملیاتی در هر مؤسسه فراتر رود و به بخشی از چارچوب نظارت بر ثبات کل نظام مالی تبدیل شود.

شبکه بانکی به دلیل سهم بالای خود در تأمین مالی اقتصاد، یکی از مهم‌ترین محورهای توسعه اکوسیستم هوشمند مالی است. استفاده از هوش مصنوعی و تحلیل داده می‌تواند فرآیند اعتبارسنجی، پیش‌بینی نکول، مدیریت نقدینگی، شناسایی تقلب و پایش مطالبات غیرجاری را بهبود دهد.

مهم‌ترین ظرفیت این تحول، حرکت از اعتباردهی صرفاً مبتنی بر وثایق به سمت ارزیابی جریان نقدی و عملکرد واقعی بنگاه‌هاست. تحلیل اطلاعات حساب‌های بانکی، قراردادهای فروش، سفارش‌های خرید و مطالبات تجاری می‌تواند تصویر دقیق‌تری از ظرفیت اقتصادی و توان بازپرداخت بنگاه ارائه دهد؛ رویکردی که به‌ویژه برای بنگاه‌های کوچک و متوسط، به دلیل محدودیت وثایق و سابقه اعتباری، اهمیت دارد.

همچنین، مدیریت هوشمند دارایی و بدهی، پیش‌بینی جریان‌های نقدی، پایش شکاف سررسیدها و شناسایی تمرکز ریسک می‌تواند زمینه استقرار سامانه‌های هشدار زودهنگام را فراهم کند. البته تحقق این ظرفیت‌ها مستلزم توجه هم‌زمان به کیفیت داده‌ها، امنیت اطلاعات و مسئولیت تصمیم‌های الگوریتمی است.

در بازار سرمایه، فناوری‌های هوشمند می‌توانند از طریق تحلیل اطلاعات مالی و معاملاتی، شناسایی معاملات مشکوک و رفتارهای غیرمتعارف و بهبود مدیریت ریسک پرتفوی، کیفیت نظارت و تصمیم‌گیری را ارتقا دهند.

این موضوع در اقتصاد تورمی ایران، به‌ویژه در فرآیند ارزش‌گذاری شرکت‌ها، اهمیت بیشتری دارد. تغییرات نرخ ارز، مفروضات جریان نقدی، هزینه سرمایه و چشم‌انداز اقتصادی می‌توانند ارزش برآوردی بنگاه‌ها را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهند. تحلیل هوشمند سناریوها و حساسیت متغیرها می‌تواند به بهبود این فرآیند کمک کند؛ هرچند جایگزین تحلیل بنیادی و قضاوت تخصصی تحلیلگران نخواهد شد.

از سوی دیگر، توسعه پلتفرم‌های هوشمند سرمایه‌گذاری و ابزارهایی مانند تأمین مالی جمعی، اوراق بدهی و صکوک می‌تواند ارتباط میان سرمایه‌گذاران و بنگاه‌های مولد را تقویت کند. در مقابل، ریسک‌های الگوریتمی، حملات سایبری، معاملات خودکار و همگرایی تصمیمات سرمایه‌گذاری، ضرورت توسعه نظارت هوشمند و مدیریت ریسک فناوری را افزایش می‌دهد.

در صنعت بیمه نیز تحول فناورانه نباید به الکترونیکی‌کردن فرآیندهای صدور و پرداخت خسارت محدود شود. هدف اصلی باید ارتقای ارزیابی و قیمت‌گذاری ریسک، شناسایی تقلب، پیش‌بینی خسارت و مدیریت ذخایر فنی باشد.

تحلیل داده‌های بیمه‌گذاران و سوابق خسارت می‌تواند به طراحی محصولات متناسب با نیازهای جدید اقتصاد کمک کند. توسعه بیمه‌های ریسک سایبری، وقفه در کسب‌وکار، ریسک‌های صنعتی و انرژی و بیمه‌های مبتنی بر شاخص‌های آب‌وهوایی نیز می‌تواند تاب‌آوری بنگاه‌ها را در برابر اختلالات و شوک‌های اقتصادی افزایش دهد. در این مسیر، کنترل خطای مدل‌های قیمت‌گذاری، حفاظت از اطلاعات بیمه‌گذاران، کاهش وابستگی فناورانه و مدیریت تمرکز ریسک‌های همبسته، از الزامات حفظ پایداری صنعت بیمه است.

با وجود اهمیت هوشمندسازی هر یک از سه رکن، معیار اصلی موفقیت اکوسیستم هوشمند مالی در ایران باید میزان اثرگذاری آن بر تأمین مالی تولید و بهبود تخصیص منابع باشد. این هدف زمانی محقق می‌شود که بانک‌ها، بازار سرمایه و صنعت بیمه از عملکرد جزیره‌ای فاصله بگیرند و در قالب زنجیره‌ای یکپارچه از تأمین مالی، سرمایه‌گذاری و پوشش ریسک فعالیت کنند.

در این الگو، شبکه بانکی با اتکا به اطلاعات مالی و جریان نقدی بنگاه‌ها، اعتبار و سرمایه در گردش موردنیاز را تأمین می‌کند؛ بازار سرمایه از طریق سهام، اوراق بدهی، صکوک و تأمین مالی جمعی، منابع بلندمدت را به سمت توسعه فعالیت‌های اقتصادی هدایت می‌کند؛ و صنعت بیمه با پوشش ریسک‌های اعتباری، عملیاتی و تجاری، پایداری این فرآیند را افزایش می‌دهد.

برای عملیاتی‌شدن این ارتباط، توسعه پلتفرم‌های مالی تولیدمحور اهمیت ویژه‌ای دارد. این پلتفرم‌ها می‌توانند بانک‌ها، شرکت‌های تأمین سرمایه، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، سکوهای تأمین مالی جمعی و شرکت‌های بیمه را به زنجیره ارزش بنگاه‌ها متصل کنند. در این ساختار، اطلاعات مربوط به جریان نقدی، قراردادهای فروش، سفارش‌های خرید، ظرفیت تولید و سوابق عملکرد بنگاه، با رعایت الزامات قانونی و حفاظت از داده‌ها، مبنای مشترکی برای اعتبارسنجی بانکی، ارزیابی سرمایه‌گذاری و طراحی پوشش بیمه‌ای قرار می‌گیرد.

به این ترتیب، چرخه‌ای پیوسته از ارزیابی ریسک، تأمین مالی، سرمایه‌گذاری، پوشش بیمه‌ای و پایش عملکرد بنگاه شکل می‌گیرد. چنین رویکردی می‌تواند عدم تقارن اطلاعاتی و هزینه ارزیابی ریسک را کاهش دهد و دسترسی بنگاه‌های مولد به منابع مالی را بهبود بخشد. البته هوشمندسازی به‌خودی‌خود منابع مالی جدید خلق نمی‌کند، بلکه با افزایش دقت تصمیم‌گیری و کارایی تخصیص منابع، استفاده مؤثرتر از ظرفیت‌های موجود تأمین مالی را امکان‌پذیر می‌سازد.

تحقق این الگو به اقدامات پراکنده در هر یک از بخش‌های مالی محدود نمی‌شود و به چارچوبی هماهنگ در سطح ملی نیاز دارد. وزارت امور اقتصادی و دارایی با مشارکت بانک مرکزی، سازمان بورس و اوراق بهادار و بیمه مرکزی می‌تواند در تدوین سیاست‌های مشترک و ایجاد هماهنگی میان سه رکن اصلی نقش‌آفرینی کند.

در این چارچوب، ایجاد زیرساخت حکمرانی و تبادل امن داده‌های مالی، توسعه بانکداری باز و تأمین مالی باز، تدوین استانداردهای مدیریت ریسک هوش مصنوعی، ایجاد محیط‌های آزمون تنظیم‌گری برای نوآوری‌های مالی و تقویت زیرساخت‌های پردازش امن اطلاعات باید در اولویت قرار گیرد.

همچنین، توسعه نظارت هوشمند یا ساپ‌تک (SupTech) می‌تواند امکان پایش مستمر سلامت مالی بانک‌ها، وضعیت توانگری شرکت‌های بیمه، رفتارهای غیرمتعارف معاملاتی و ریسک‌های مشترک میان نهادهای مالی را فراهم کند. تدوین چارچوب ملی مدیریت ریسک فناوری، تعیین مسئولیت حقوقی تصمیم‌های الگوریتمی، تقویت امنیت سایبری، توسعه هویت دیجیتال و ارتقای سواد داده در سطوح مدیریتی نیز از الزامات این تحول است.

برای ارزیابی میزان پیشرفت، لازم است شاخص‌هایی مانند کاهش زمان و هزینه اعتبارسنجی، بهبود کیفیت پرتفوی اعتباری، کاهش مطالبات غیرجاری و تقلب مالی، افزایش سهم تأمین مالی تولیدمحور و ارتقای تاب‌آوری عملیاتی به‌صورت مستمر پایش شوند.

توسعه اکوسیستم هوشمند مالی، بیش از آنکه یک پروژه فناورانه باشد، ضرورتی برای بازآرایی سازوکار تخصیص منابع و ارتقای ظرفیت نظام مالی در مواجهه با عدم‌قطعیت است. موفقیت این تحول به میزان توانایی سیاست‌گذاران و نهادهای مالی در عبور از رویکردهای بخشی، ایجاد قواعد مشترک و تبدیل داده به مبنایی قابل اتکا برای تصمیم‌گیری بستگی دارد.

از این منظر، اولویت سیاست‌گذاری نباید صرفاً گسترش ابزارهای دیجیتال باشد؛ بلکه باید بر ایجاد زیرساخت نهادی و تنظیم‌گری لازم برای بهره‌برداری امن، مسئولانه و اثربخش از فناوری متمرکز شود. چنین رویکردی می‌تواند به افزایش اعتماد عمومی، بهبود کارایی نظام مالی و تقویت ظرفیت اقتصاد برای جذب شوک‌ها و تداوم فعالیت‌های مولد کمک کند.

در نهایت، مزیت رقابتی نظام مالی آینده نه در میزان استفاده از فناوری، بلکه در توانایی آن برای تبدیل نوآوری به ثبات، کارایی و ارزش اقتصادی پایدار شکل خواهد گرفت.

آل را نصب کن دسترسی سریع، بدون فروشگاه