گاهی بهجای حذف آدمها، باید مسیرشان را تغییر داد
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: حکایتهای اخلاقی و تعلیمی ادبیات فارسی، گاهی با روایت اتفاقهایی عجیب و طنزآمیز، مفاهیمی جدی درباره رفتار انسان، عدالت و شیوه مواجهه با خطا را به تصویر میکشند. در این روایتها، شخصیتها در موقعیتهایی غیرمنتظره قرار میگیرند و واکنش آنها به اتفاقات، درسهایی درباره هوشمندی، مسئولیتپذیری و انتخاب مسیر درست زندگی به همراه دارد. حکایت «ریش نجاتبخش» از جمله همین روایتهاست؛ داستانی که با حضور ناشناس سلطان محمود در میان گروهی از دزدان آغاز میشود و در نهایت، بخشش و فرصت دوباره را در برابر مجازات قرار میدهد.
در روزگاران گذشته، برخی پادشاهان برای آگاهی از وضعیت واقعی مردم، شبانه لباس عوض میکردند و بدون همراهی تشریفات حکومتی، در کوچه و بازار شهر قدم میزدند. آنان میخواستند از نزدیک با مشکلات مردم آشنا شوند، از قیمت کالاها باخبر شوند و بدانند مأموران حکومتی چگونه با مردم رفتار میکنند. چراکه گاهی گزارشهایی که اطرافیان به پادشاه میدادند، با واقعیت زندگی مردم فاصله داشت. وزیران و مأموران نیز ممکن بود با پنهان کردن برخی اتفاقات، دریافت رشوه یا ارائه گزارشهای نادرست، تصویری غیرواقعی از وضعیت جامعه به حاکم ارائه دهند.
به همین دلیل، شبگردی و حضور ناشناس در میان مردم، راهی برای شناخت مستقیم اوضاع شهر به شمار میرفت. پادشاه در چنین گردشهایی میتوانست صدای مردم را بشنود، از مشکلات آنها آگاه شود و حتی عملکرد نگهبانان و مأموران را بررسی کند.
در حکایت «ریش نجاتبخش»، از مولوی، سلطان محمود غزنوی نیز چنین عادتی داشت و شبها برای سرکشی به شهر، لباس ناشناس میپوشید. یک شب زمستانی، در حالی که شهر خلوت و کوچهها کمرفتوآمد بود، لباس کارگری به تن کرد و بهتنهایی در غزنین به گردش پرداخت. او در فکر آن بود که وضعیت شهر و نگهبانان را بررسی کند و ببیند مأموران شبانه وظایف خود را بهدرستی انجام میدهند یا نه.
در یکی از میدانهای شهر، چشمش به پنج مرد افتاد که در گوشهای ایستاده بودند و آهسته با یکدیگر صحبت میکردند. هنوز از کنارشان عبور نکرده بود که جلو آمدند و از او پرسیدند کیست و کجا میرود. محمود با خونسردی پاسخ داد که او هم مانند دیگران آدمی است که در کوچه قدم میزند و دلیلی ندارد دیگران از او بازجویی کنند.
یکی از مردان از او پرسید چقدر پول در جیب دارد. سلطان با خنده گفت اگر پولی داشت، بهجای پرسه زدن در کوچه، جایی میرفت و آسوده میخوابید. مردان که گمان کردند با فردی بیپول و بیکار روبهرو هستند، پیشنهاد کردند به گروهشان بپیوندد. آنها گفتند قصد دارند همان شب دزدی کنند، اما این کار خطرناک است و به مهارت و توانایی خاصی نیاز دارد.
محمود که تا آن زمان با چنین گروهی روبهرو نشده بود، تصمیم گرفت همراهشان شود تا از نقشه و شیوه کارشان سر دربیاورد. دزدان نیز پذیرفتند، اما پیش از آن از او خواستند بگوید چه هنری دارد و چه کمکی میتواند به گروهشان بکند. آنها تأکید داشتند که هرکدام از اعضای گروه باید توانایی مشخصی داشته باشند و حضور فردی که مهارتی ندارد، تنها کار را دشوارتر میکند.
هر یک از دزدان برای خود مهارتی ویژه داشت؛ مهارتی که به باورشان در اجرای نقشههای سرقت به کار میآمد. نخستین نفر ادعا کرد گوش بسیار تیزی دارد و میتواند زبان سگها را بفهمد. او میگفت از صدای پارس سگ تشخیص میدهد که حیوان از حضور دزد خبر میدهد یا صرفاً به دلیل گرسنگی و ناراحتی پارس میکند. به این ترتیب، گروه میتوانست پیش از آنکه صاحبخانه یا نگهبانی متوجه حضورشان شود، از خطر باخبر شود.
نفر دوم از قدرت چشمهایش گفت. به گفته او، هر فردی را که یک بار در تاریکی ببیند، روز بعد در هر لباس و ظاهری میتواند شناسایی کند. این توانایی هنگام فروش اموال دزدی و تشخیص افرادی که ممکن بود آنها را بشناسند، به کارشان میآمد.
دزد سوم از نیروی بازوی خود سخن گفت و توضیح داد که میتواند دیوارها را سوراخ کند یا درها را بدون ایجاد صدا از جا دربیاورد؛ مهارتی که راه ورود به خانهها و ساختمانها را برایشان آسان میکرد.
چهارمی نیز مدعی بود با بوییدن خاک میتواند نوع محل و کاربری آن را تشخیص دهد؛ برای مثال، بوی خاک اطراف دکان زرگری را از خاک محلهای دیگر بازمیشناسد. به این ترتیب میتوانست مکانهایی را که احتمال وجود اشیای ارزشمند در آنها بیشتر بود، شناسایی کند.
نفر پنجم هم در پرتاب کمند مهارت داشت و میتوانست قلاب آن را چنان بر فراز دیوار بیندازد که محکم گیر کند و راه ورود به ساختمان را فراهم آورد.
هرکدام با اطمینان از توانایی خود سخن میگفتند و تصور میکردند این مهارتها آنها را به گروهی حرفهای و شکستناپذیر تبدیل کرده است. پس از آنکه هر پنج نفر از تواناییهای خود گفتند، نوبت به مرد ناشناس رسید. سلطان محمود لحظهای فکر کرد و سپس گفت هنر او از همه این مهارتها مهمتر است؛ چراکه تواناییهای دیگران تنها تا زمانی به کار میآید که گرفتار نشده باشند، اما اگر دزدی به دام صاحبخانه یا مأموران بیفتد، دیگر قدرت بازو و چشم و گوش کمکی به او نمیکند.
او ادعا کرد ویژگی خاصش در ریش اوست و اگر گناهکاری گرفتار پاسبان یا حتی جلاد شود، کافی است ریش خود را بجنباند تا آن فرد آزاد شود. این ادعا برای دزدان بسیار عجیب بود؛ اما آنها که از شنیدن چنین وعدهای به وجد آمده بودند، سخنش را باور کردند و او را از همه ماهرتر دانستند. حتی پیشنهاد کردند سهم بیشتری از اموال دزدی به او بدهند و ریاست گروه را بر عهده بگیرد. آنها تصور میکردند با حضور چنین فردی، دیگر نباید نگران گرفتار شدن باشند.
گروه ششنفره حرکت کرد و در مسیر، سگی از مقابلشان گذشت و شروع به پارس کردن کرد. دزد صاحب گوش مدعی شد که سگ میگوید مرد بزرگی همراه گروه است. دیگران نیز با خنده این حرف را به حضور مرد تازهوارد و ریش نجاتبخش او نسبت دادند. آنها هنوز نمیدانستند مردی که به جمعشان پیوسته، نه یک کارگر بیپول، بلکه همان پادشاهی است که در شهر به دنبال شناخت وضعیت مردم میگردد.
آنها پس از عبور از چند کوچه به دیواری رسیدند. یکی از دزدان قصد داشت از آن بالا برود، اما مردی که بوی خاک را تشخیص میداد، گفت این دیوار متعلق به خانه زنی بیوه و فقیر است و سرقت از آنجا فایدهای ندارد. بنابراین راهشان را ادامه دادند تا به دیواری بلندتر رسیدند که درختان باغ از پشت آن دیده میشدند.
دزد پنجم کمند را به بالای دیوار انداخت و پس از اطمینان از استحکام آن، همگی وارد باغ شدند. مردی که قدرت تشخیص خاک را داشت، با بوییدن زمین متوجه شد که در این مکان خزینه جواهر وجود دارد. دزد صاحب بازو نیز در نقطهای مناسب زمین را نقب زد و راهی به سوی خزینه باز کرد.
آنها وارد محل نگهداری اموال شدند و هر مقدار طلا، نقره و جواهر که میتوانستند برداشتند. سپس بیصدا از باغ بیرون رفتند و اموال را در نقطهای زیر خاک پنهان کردند. چون نزدیک صبح بود، تصمیم گرفتند شب بعد بازگردند و دارایی بهدستآمده را میان خود تقسیم کنند.
در پایان، قرار شد یکی از دزدان در نزدیکی محل مخفی کردن اموال بماند و مراقب آن باشد. آنها به سلطان محمود نیز گفتند که فردا شب برای دریافت سهمش به همان محل بازگردد. سلطان که حالا از محل اختفای اموال و هویت دزدان باخبر شده بود، از آنها جدا شد و به قصر بازگشت. او حالا اطلاعاتی در اختیار داشت که میتوانست با کمک آنها، هم دزدان را دستگیر کند و هم اموال سرقتشده را به دست آورد.
وعدهای که در محکمه به یاد سلطان افتاد
صبح روز بعد، سلطان مأموران و سپاهیان را برای دستگیری دزدان فرستاد. اموال سرقتشده ضبط شد و پنج دزد را دستبسته به دیوان عدالت آوردند. آنان در برابر قاضی ایستاده بودند و از ترس مجازات، نگران سرنوشت خود بودند. تمام مهارتهایی که شب گذشته با غرور از آنها سخن گفته بودند، حالا نتوانسته بود مانع دستگیریشان شود.
قاضی پس از بررسی ماجرا، دستور داد برای مجازات آنها جلاد را حاضر کنند. درست در همین هنگام، سلطان محمود با لباس رسمی وارد جایگاه شد. یکی از دزدان که قدرت شناسایی افراد را داشت، با دیدن چهره پادشاه متوجه شد مردی که شب گذشته همراهشان بوده، کسی جز سلطان محمود نیست. دزد صاحب گوش نیز سخن سگ را به یاد آورد و فهمید منظور حیوان از حضور مردی بزرگ در میان گروه، خود پادشاه بوده است.
قاضی از دزدان خواست به جرم خود اعتراف کنند. آنها پذیرفتند که مرتکب سرقت شدهاند، اما گفتند اگر قرار است عدالت اجرا شود، باید هر شش نفر مجازات شوند؛ زیرا شب گذشته شش نفر در سرقت حضور داشتند و اکنون تنها پنج نفر در محکمه ایستادهاند.
قاضی از آنها خواست نفر ششم را معرفی کنند. دزدان پاسخ دادند که هر کدام مهارتی داشتهاند و آن را در جریان سرقت به کار گرفتهاند، اما نفر ششم نیز هنری داشته که قرار است در این لحظه به کمکشان بیاید. آنها یادآوری کردند که کسی در میانشان بوده که وعده داده بود با جنباندن ریش خود، گرفتاران را نجات دهد.
سلطان محمود لبخندی بر لب داشت و دزدان نیز جرئت نداشتند راز همراهی پادشاه را آشکارا بیان کنند. آنها میدانستند مردی که اکنون بر جایگاه پادشاهی نشسته، همان فردی است که شب گذشته با آنها همراه شده بود؛ اما نمیدانستند آیا واقعاً به وعده خود عمل خواهد کرد یا نه. سرانجام یکی از آنها این شعر را به صدای بلند خواند:
این بیت، یادآوری طنزآمیزی از وعده شب گذشته بود؛ وعدهای که دزدان در ابتدا آن را نشانه قدرتی خارقالعاده میدانستند، اما حالا تنها راه امیدشان برای رهایی شده بود. سلطان با شنیدن این حرف خندید و دستور داد چون این دزدان برای نخستین بار مرتکب چنین جرمی شدهاند و اموال سرقتشده نیز بازگردانده شده است، از مجازاتشان صرفنظر کنند.
البته بخشش او به معنای نادیده گرفتن کامل خطا نبود؛ پادشاه به آنها هشدار داد که از این پس در صورت تکرار جرم، مجازات خواهند شد. به این ترتیب، دزدان از مجازاتی که در انتظارشان بود نجات پیدا کردند؛ اما ماجرا به همینجا ختم نشد.
سلطان محمود تنها به آزاد کردن دزدان اکتفا نکرد. او دستور داد هر یک از آنها را متناسب با مهارتی که داشتند، به کاری بگمارند تا تواناییهایشان بهجای ارتکاب جرم، در مسیر درست به کار گرفته شود. مهارت تشخیص صدا، قدرت شناسایی افراد، توانایی کار با ابزار و بازو، شناخت مکانها و مهارت در پرتاب کمند، هرکدام میتوانستند در حرفهای مفید مورد استفاده قرار گیرند.
این تصمیم، بخش مهمی از پایان حکایت است؛ چراکه سلطان تنها به مجازات نکردن دزدان بسنده نکرد، بلکه برای تغییر مسیر زندگی آنها نیز چارهای اندیشید. او بهجای آنکه تواناییهایشان را نادیده بگیرد، تلاش کرد همان قابلیتها را از مسیر نادرست به سمت کار و فعالیت سازنده هدایت کند. به این ترتیب، فرصتی فراهم شد تا افرادی که تا آن زمان مهارتهای خود را در خدمت سرقت قرار داده بودند، بتوانند از آنها برای کسب روزی و زندگی بهتر استفاده کنند.
حکایت «ریش نجاتبخش» در کنار روایت طنزآمیز خود، به مسئله مهمی در شیوه برخورد با خطاکاران اشاره میکند: مجازات تنها راه مواجهه با جرم نیست و گاهی فراهم کردن امکان اصلاح و بازگشت به زندگی درست، میتواند نتیجهای ماندگارتر داشته باشد. البته در این داستان، بخشش سلطان با بازگرداندن اموال و تعهد دزدان به ترک کار خلاف همراه است؛ بنابراین، عفو به معنای چشمپوشی بیقیدوشرط از جرم نیست.
از سوی دیگر، داستان نشان میدهد که هر انسانی ممکن است تواناییهایی داشته باشد که مسیر استفاده از آنها به انتخاب و شرایط زندگیاش بستگی دارد.
جلد چهارم از «قصههای خوب برای بچههای خوب» /مهدی آذریزدی/ انتشارات امیرکبیر