پارسی از رفعت اندیشهام، درخورَد با فطرت اندیشهام
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: در تاریخ اندیشه سیاسی و ادبی جهان اسلام، کم نیستند متفکرانی که مرزهای جغرافیایی را به چالش کشیدهاند، اما در میان شعرای نواندیش معاصر، محمد اقبال لاهوری (۹ نوامبر ۱۸۷۷ – ۲۱ آوریل ۱۹۳۸) ملقب به «علامه اقبال»، رویکردی ژرفنگر، ساختارشکنانه و در عین حال پیوسته با سنتهای اصیل دینی و عرفانی ارائه داده است. بررسی مفهوم «وطن» و جایگاه «ایران» در آثار منظوم و منثور او، که ایرانی ای بیرون از مرزهای ایران بوده است، گویای نگاهی تمدنی است که مرزهای قراردادی استعمارساخته را برنمیتابد و انسان را در افق وسیعتری از خودآگاهی، اخوت و معنویت تعریف میکند.
مرزهای خاکی در افق نگاه اقبال؛ نقد ملیتگرایی تنگنظرانه
اقبال در اثر خود، رموز بیخودی، صریحاً این گزاره را مطرح میکند که «وطن اساس ملت نیست». منظور او از این بیان ساختارشکن، نقد رویکردی است که ملت را صرفاً بر مبنای اشتراک در خاک، نژاد یا قبیله تعریف میکند. به باور او، تکیه بر اصالتِ صرفاً جغرافیایی، عواطف انسانی را محصور کرده و میان انسانها دیوار چین ایجاد میکند. وقتی افراد جامعه تنها برپایه مرزهای زمینی گروهبندی شوند، اخوت انسانی رنگ میبازد و مفهوم غایی «آدمیت» در لابه لای مرزهای ساختگی گم میشود.
او در ابیاتی هشدار میدهد که چگونه بشر با ساختن بتِ وطن به معنای مادی و مطلق آن، پیکره واحد نوع انسان را به قبایل متخاصم و بیگانه از یکدیگر تبدیل کرده است. این نگاه، به معنای انکارهای ملی نیست، بلکه هشداری است در برابر ناسیونالیسم افراطی و قومگرایی کور که آفت وحدت و صلح جهانی به شمار میرود.
وطن معنوی و «طلوع ملت»؛ فراتر از جغرافیا و نژاد
در کتاب ماندگار جاویدنامه، اقبال تمایز دقیقی میان «خاک» به مثابه ماده خام زمین و «وطن» به عنوان یک مقوله هویتساز برقرار میکند. خاک امری مادی و طبیعی است، اما وطن زمانی تحقق مییابد و اصالت پیدا میکند که بستر «طلوع ملت» باشد؛ یعنی جمعیتی دارای اراده، هدف مشترک، بیداری درون و رسالت تاریخی از دل آن سر برآورند.
بنابراین، از منظر فکری اقبال، خاکِ وطن ارزش ذاتی و مطلق ندارد، مگر آنکه بستر رشد انسانهای آزاد، آگاه، متعهد و خلاق باشد. جانِ انسان نباید در تنگنای شرق و غرب جغرافیایی اسیر بماند. وطن برای او پروژهای معنوی است که انسان در سایه آن به مقام «خودی» و استقلال فکری دست مییابد.
تفسیر کارشناسان و مبرزان حوزه ادبیات تطبیقی و اندیشه اسلامی -از جمله محمدرضا شفیعی کدکنی- بر این است که آرمان نهایی اقبال، ساختن «وطن اسلامی» یا همان امت واحده است؛ مفهومی فراگیر که گاه از آن با تعابیری چون «اسلامستان» یاد میشود. این نگرش اصولی، فرقی میان ترک، عجم، عرب و هندی نمیگذارد، بلکه پیوند میان مسلمانان و آزادگان جهان را بر پایه ایمان، اخوت، اخلاق و فرهنگ مشترک بنا میکند، نه بر مبنای برتریهای نژادی یا مرزهای استعماری.
بازتاب و نقشِ ایران در منظومه فکری و شعری اقبال
با وجود اینکه اقبال متولد و پرورده شبهقاره هند بود، اما «ایران» در ساختار فکری، عاطفی و شعری او نقشی محوری و بیبدیل ایفا میکند. این جایگاه را میتوان در چند لایه بررسی کرد:
ایران، نماد شرقِ بیدار و تمدنساز: ایران در کنار دیگر سرزمینهای اسلامی، بخشی از پیکره بزرگ جهان اسلام است که باید بار سنگین رهایی از استعمار غرب را به دوش بکشد.
ایران سرچشمه زبان و ادب فارسی: اقبال به این حقیقت آگاه بود که ژرفترین اندیشههای فلسفی و عرفانیاش جز با ابزار زبان فارسی قابلیت پرواز و ماندگاری ندارد.
ایران مظهر حافظه تاریخی و عرفانی: ایران برای او تنها یک جغرافیا نیست، بلکه تداعیگر میراثِ بلندپایه فکری، سنتهای عرفانیِ مولوی و حافظ، و شکوهِ معنوی گذشته است.
از «ای جوانان عجم» تا کوههای استوار؛ تصویر ایرانِ فرهنگی
یکی از برجستهترین تجلیات دلبستگی اقبال به این دیار، غزل مشهور «ای جوانان عجم» است. او در این سروده با سوز و گداز عاشقانهای خطاب به نسل جوان ایرانی، خود را با «نیاکان» آنان پیوند میزند و از نویدِ رهایی و شکستن زنجیرهای استبداد و استعمار سخن میگوید.
چون چراغ لاله سوزم در خیابان شما ای جوانان عجم، جان من و جان شما
غوطهها زد در ضمیر زندگی اندیشهام تا به دست آوردهام افکار پنهان شما
مهر و مه دیدم، نگاهم برتر از پروین گذشت ریختم طرح حرم بر کافرستان شما
میرسد مردی که زنجیر غلامان بشکند دیدهام از روزن دیوار زندان شما
حلقه گرد من زنید، ای پیکران آب و گل آتشی در سینه دارم از نیاکان شما
او خود را «برهمنزادهای» میداند که رمز آشنای روم و تبریز است؛ یعنی پیوندی عمیق میان حکمت شرق (روم و مولانا) و ژرفای فرهنگی تبریز برقرار میکند:
مرا بنگر که در هندوستان دیگر نمیبینی برهمنزادهای، رمز آشنای روم و تبریز است
اگرچه زاده هندم، فروغ چشم من است ز خاک پاک بخارا و کابل و تبریز
یا در ترجیع بند معروف خود اینطور میگوید:
از خواب گران خواب گران خواب گران خیز
همچنین در تصاویری که از جغرافیای طبیعی ایران ارائه میدهد، نام کوههایی چون دماوند، الوند، بیستون و البرز بارها تکرار میشود؛ کوههایی که در شعر او نماد استواری، پایداری، عظمت روح ایرانی و ایستادگی در برابر طوفانهای سهمگین تاریخاند. این انتخابها نشان میدهد که ایرانِ ذهنی اقبال، سرزمینی نمادین، ریشهدار و فرهنگی است که مرزهای رسمی سیاسی یارای محدود کردن آن را ندارند.
چرا فارسی؟ تبیین انتخاب زبان دری به عنوان بستر اندیشه
انتخاب زبان فارسی توسط اقبال لاهوری برای بیان افکار فلسفی، اجتماعی و عرفانی، گزینشی آگاهانه و برخاسته از نیازهای درونی او بود. خود او در نامهها و اشاراتش تصریح کرده است که «حرف دل» را نمیتواند به زبان اردو بیان کند و ظرفیت، عذوبت و شیرینیِ طرز گفتار دری، تناسب بیشتری با وسعت اندیشههایش دارد.
دلایل این انتخاب را میتوان در این موارد خلاصه کرد: ظرفیت بالای فلسفی و عرفانی، فارسی زبانی است که قرنها با حکمت، فلسفه و عرفان اسلامی-ایرانی (بهویژه افکار مولانا جلالالدین بلخی) آمیخته شده و گنجایش بیان دقیقترین مفاهیم «خودی» و آزادی را داراست. همچنین پیوند ناگسستنی او با سنت مولوی، اقبال مرید راستین مولانا بود و برای گفتوگو با این سنت بزرگ، ناگزیر باید از زبانی بهره میبرد که زبان مادریِ این اندیشه بود:
گرچه دودم از تبار آتشم... و در انتها میگوید:
همچنین داشتن گستره مخاطبان فراملی، امتیاز زبان فارسی نسبت به دیگر زبانهاست. در روزگار اقبال، زبان فارسی حلقه اتصال میان شبهقاره هند، ایران، افغانستان و آسیای میانه بود. بهرهگیری از این زبان به او اجازه میداد پیام بیداری مشرقزمین را به گوش مخاطبان وسیعتری در سراسر جهان اسلام برساند.
مطالعه و بازخوانی آرای اقبال لاهوری در روزهای نزدیک به زاد روز او، درباره «وطن» و «ایران»، ما را با متفکری روبهرو میسازد که ملیگرایی را از انحصار خاک بیرون کشیده و با رشد بر بستر اندیشههای مولوی، آن را به تکاملی اخلاقی و معنوی پیوند زده است. در این منظومه، ایران نه یک اقلیم جغرافیایی منفرد، بلکه قلب تپنده فرهنگ، زبان فارسی، عرفان اصیل و پایگاه امید به بیداری شرق است. اقبال با گزینش زبان فارسی و ترسیم آرمانشهر وحدت اسلامی، به ما یادآوری میکند که هویت راستین انسان در گرو شناخت ریشههای فرهنگی، خودآگاهی درون و رهایی از بندهای مادی و جغرافیایی است؛ و در این مسیر مسئولیت ایران و زبان فارسی را بیشتر و پیشتر از دیگر کشورها و زبانها و مردمان میبیند.