راز خطرناک سکته در سفرهای طولانی
به گزارش تابناک؛ سفرهای طولانی با هواپیما، قطار یا خودرو معمولا با ساعتها نشستن و محدود شدن حرکت همراه هستند؛ شرایطی که شاید در نگاه اول چندان نگران کننده به نظر نرسند، اما میتوانند خطر تشکیل لخته خون در سیاهرگهای عمقی پا را افزایش دهند. این عارضه که ترومبوز سیاهرگی عمقی (DVT) نام دارد، در برخی موارد میتواند به مشکلی جدیتر و حتی مرگبار به نام آمبولی ریه منجر شود.
اگرچه احتمال بروز لخته خون در بیشتر مسافران پایین است، اما افرادی که سابقه بیماریهای خاص، جراحی اخیر یا عوامل خطر دیگری دارند، باید توجه بیشتری به این موضوع داشته باشند. آگاهی از دلیل بروز این عارضه و رعایت چند نکته ساده در طول سفر میتواند به کاهش خطر آن کمک کند.
چرا سفرهای طولانی خطر لخته شدن خون را افزایش میدهند؟
یکی از مهمترین عوامل تشکیل لخته خون، بی حرکتی طولانی مدت است. هنگامی که فرد برای چندین ساعت در هواپیما، خودرو یا قطار مینشیند و پاهای خود را به اندازه کافی حرکت نمیدهد، جریان خون در سیاهرگهای پا کندتر میشود. در نتیجه، احتمال تجمع خون و تشکیل لخته در سیاهرگهای عمقی افزایش پیدا میکند.
در پروازهای طولانی، فضای محدود صندلیها نیز میتواند حرکت پاها را دشوارتر کند. فشار لبه صندلی در پشت رانها و زانوها و قرار گرفتن پاها در وضعیت نامناسب برای مدت طولانی ممکن است شرایط گردش خون را نامساعدتر کند.
این مشکل فقط به سفرهای هوایی محدود نیست. سفرهای طولانی با اتوبوس، قطار و خودرو نیز میتوانند همین شرایط را ایجاد کنند. به طور کلی، هرچه مدت بی حرکتی بیشتر باشد، احتمال بروز ترومبوز افزایش پیدا میکند.
بر اساس اطلاعات مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا، سفرهای بیش از چهار ساعت میتوانند خطر تشکیل لخته خون را افزایش دهند؛ هرچند این خطر برای بیشتر افراد همچنان پایین است و در افرادی که عوامل خطر دیگری دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
ترومبوز سیاهرگی عمقی چیست و چه ارتباطی با آمبولی ریه دارد؟
ترومبوز سیاهرگی عمقی یا DVT زمانی اتفاق میافتد که یک لخته خون در یکی از سیاهرگهای عمقی بدن، معمولا در پاها، تشکیل شود. این لخته میتواند جریان طبیعی خون را مختل کند و باعث درد، تورم و التهاب در ناحیه درگیر شود.
خطر اصلی زمانی ایجاد میشود که بخشی از لخته از محل تشکیل خود جدا شود و از طریق جریان خون به ریهها برسد. در این حالت، لخته میتواند یکی از شریانهای ریوی را مسدود کند؛ عارضه ای که آمبولی ریه نام دارد.
آمبولی ریه میتواند تنفس و اکسیژن رسانی بدن را مختل کند و در موارد شدید، به افت فشار خون، آسیب قلبی و مرگ منجر شود. به همین دلیل، تشخیص به موقع علائم لخته خون اهمیت زیادی دارد.
چه افرادی بیشتر در معرض خطر لخته خون هنگام سفر هستند؟
اگرچه هر فردی ممکن است پس از بی حرکتی طولانی مدت دچار لخته خون شود، برخی شرایط احتمال بروز این عارضه را افزایش میدهند. مهمترین عوامل خطر عبارت اند از:
سابقه لخته خون: افرادی که قبلا به ترومبوز سیاهرگی عمقی یا آمبولی ریه مبتلا شده اند، بیشتر در معرض خطر قرار دارند.
سن بالاتر: احتمال تشکیل لخته خون با افزایش سن بیشتر میشود.
اضافه وزن و چاقی: وزن بالا یکی از عوامل موثر در افزایش خطر ترومبوز است.
جراحی یا آسیب دیدگی اخیر: به ویژه جراحیهای بزرگ، شکستگیها و آسیبهای اندام تحتانی که تحرک فرد را محدود میکنند.
بارداری و دوره پس از زایمان: تغییرات هورمونی و فیزیولوژیکی این دوران میتوانند احتمال تشکیل لخته را افزایش دهند.
مصرف داروهای حاوی استروژن: برخی قرصهای ضدبارداری و داروهای هورمون درمانی با افزایش خطر لخته شدن خون ارتباط دارند.
سرطان و درمانهای مرتبط با آن: برخی سرطانها و روشهای درمانی مانند شیمی درمانی خطر ترومبوز را افزایش میدهند.
اختلالات ارثی انعقاد خون: بعضی افراد به دلیل عوامل ژنتیکی مستعد تشکیل لخته هستند.
برخی بیماریهای مزمن: نارسایی قلبی، بیماریهای التهابی روده و بعضی بیماریهای جدی دیگر میتوانند در این زمینه نقش داشته باشند.
محدودیت حرکتی: افرادی که به دلیل گچ گرفتگی پا، بیماری یا مشکلات جسمی نمیتوانند به راحتی حرکت کنند، بیشتر در معرض خطر هستند.
ترکیب چند عامل خطر با یکدیگر اهمیت ویژه ای دارد. به عنوان نمونه، فردی که اضافه وزن دارد و هم زمان از داروهای حاوی استروژن استفاده میکند، ممکن است در مقایسه با فردی که هیچ کدام از این شرایط را ندارد، بیشتر در معرض خطر باشد.
چگونه در سفرهای طولانی از تشکیل لخته خون جلوگیری کنیم؟
خبر خوب این است که با رعایت چند اقدام ساده میتوان احتمال تشکیل لخته خون در طول سفر را کاهش داد. مهمترین توصیهها عبارت اند از:
اگر در هواپیما هستید، در صورت امکان از جای خود بلند شوید و چند دقیقه در راهرو قدم بزنید. هنگام سفر با خودرو نیز توقفهای منظم داشته باشید و برای چند دقیقه راه بروید. در قطار و اتوبوس نیز هر زمان شرایط اجازه میدهد، از فرصت حرکت استفاده کنید.
حتی اگر امکان بلند شدن از صندلی را ندارید، میتوانید با چند حرکت ساده به بهبود گردش خون کمک کنید. پاشنه پاها را در حالی که پنجهها روی زمین قرار دارند بالا و پایین ببرید. سپس پنجهها را بالا بیاورید و پاشنهها را روی زمین نگه دارید. انقباض و رها کردن عضلات ساق پا و حرکت دادن مچ پا نیز مفید است.
لباسهای بسیار تنگ، به ویژه در ناحیه کمر و پاها، ممکن است حرکت را دشوار کنند. بهتر است در سفرهای طولانی لباس هایی انتخاب کنید که امکان تغییر وضعیت و حرکت راحت را فراهم میکنند.
از قرار دادن وسایل در فضای پای خودداری کنید
قرار دادن کیف و چمدان کوچک زیر صندلی هواپیما ممکن است فضای حرکت پاها را محدود کند. بهتر است تا حد امکان فضای کافی برای کشیدن و حرکت دادن پاها داشته باشید.
اگر با هواپیما سفر میکنید، انتخاب صندلی کنار راهرو میتواند بلند شدن و قدم زدن را آسانتر کند. این موضوع به خصوص برای افرادی که به دلیل محدودیت فضا کمتر حرکت میکنند، اهمیت دارد.
در طول سفر به اندازه کافی مایعات بنوشید و از مصرف نوشیدنیهای الکلی خودداری کنید. البته باید توجه داشت که کم آبی بدن به تنهایی به عنوان دلیل اثبات شده ترومبوز مرتبط با سفر شناخته نشده است؛ بنابراین نوشیدن آب جایگزین حرکت و فعال نگه داشتن عضلات پا نمیشود.
آیا جوراب واریس یا جوراب فشاری میتواند از لخته خون جلوگیری کند؟
جورابهای فشاری مدرج یکی از گزینه هایی هستند که ممکن است برای برخی مسافران در معرض خطر مفید باشند. این جورابها با اعمال فشار کنترل شده، به ویژه در ناحیه مچ پا، به بازگشت خون از اندامهای تحتانی کمک میکنند.
مطالعات نشان داده اند که استفاده از جورابهای فشاری مناسب میتواند احتمال تشکیل لختههای بدون علامت را در برخی مسافران کاهش دهد. با این وجود، این جورابها برای همه افراد ضروری نیستند و انتخاب نوع و اندازه مناسب آنها اهمیت دارد.
افرادی که سابقه ترومبوز، جراحی اخیر، سرطان فعال یا چند عامل خطر هم زمان دارند، بهتر است پیش از سفر درباره استفاده از جوراب فشاری با پزشک مشورت کنند.
آیا مصرف آسپرین یا داروهای رقیق کننده خون قبل از پرواز ضروری است؟
خیر. مصرف خودسرانه آسپرین یا داروهای ضدانعقاد برای پیشگیری از لخته خون در سفر توصیه نمیشود.
آسپرین بیشتر بر عملکرد پلاکتها و تشکیل لختههای شریانی اثر میگذارد و برخلاف تصور رایج، روش مناسبی برای پیشگیری معمول از ترومبوز وریدی مرتبط با سفر نیست. همچنین داروهای ضدانعقاد میتوانند خطر خونریزی را افزایش دهند.
برخی افراد که به دلیل سابقه لخته خون، جراحی اخیر یا بیماریهای خاص در معرض خطر بسیار بالاتری قرار دارند، ممکن است به پیشگیری دارویی نیاز داشته باشند. در چنین شرایطی، پزشک با توجه به وضعیت فرد و خطر خونریزی درباره استفاده از داروهایی مانند هپارین با وزن مولکولی پایین تصمیم میگیرد.
بنابراین، اگر سابقه لخته خون دارید یا چند عامل خطر در شما وجود دارد، بهتر است پیش از برنامه ریزی برای سفر طولانی با پزشک مشورت کنید.
علائم لخته خون بعد از سفر را جدی بگیرید
یکی از نکات مهم درباره ترومبوز مرتبط با سفر این است که علائم آن لزوما بلافاصله پس از پایان سفر ظاهر نمیشوند. گاهی نشانههای بیماری چند روز یا حتی چند هفته بعد بروز میکنند.
علائم شایع ترومبوز سیاهرگی عمقی عبارت اند از:
تورم یک پا یا دست، به ویژه در مقایسه با اندام مقابل
درد یا حساسیت غیرعادی در ساق پا یا ران
احساس سنگینی یا ناراحتی در اندام مبتلا
البته همه افراد مبتلا به ترومبوز سیاهرگی عمقی علامت مشخصی ندارند و نبود نشانههای ظاهری نیز لزوما به معنای نبود لخته خون نیست.
اگر پس از یک سفر طولانی دچار تورم یا درد غیرعادی در پا شدید، باید در اسرع وقت ارزیابی پزشکی انجام دهید.