قوچانی با کدام سند فروغی را «منجی وطن» میداند؟
یادداشت مهمان؛ جناب آقای قوچانی مدیر مسئول محترم مجله «آگاهی نو»
باسلام، محتوای جریده شماره 18 تحت مدیریت شما، بهویژه سرمقالهتان با اتکا به نقلهای یکسویه و بعضاً بیگانه با تاریخ و قواعد آن باعث تعجب است! چگونه میتوانید صرفاً با استناد به اظهارات محمدعلی فروغی و فرزندانش چنین قضاوت کنید که وی «منجی وطن» بوده است؟! بهفرض که هیچ یک از مخاطبان شما به دنبال تحقیق در مورد این شخصیت از منابع متنوع نباشند، اما قدر مسلم، این سؤال در اذهان آنان شکل خواهد گرفت که چنین فردی با چه پشتوانهای در برابر اراده بیگانگان و اشغالگران کشور ایستاده و وطن را از تهدیدات جدی نجات داده است. فرض کنید در اشغالگری شهریور 1320، بیگانه تجزیه و نابودی ایران را پی میگرفت. مگر جز این است که این متجاوزان دارای قدرت نظامی، سیاسی، تشکیلاتی و... بودند؛ بنابراین در شرایط اشغال با چه پشتوانهای اراده دشمن در هم شکسته میشود؟! آیا این به اصطلاح منجی در میان ملت دارای پایگاه تعیینکنندهای بوده و با استفاده از چنین موقعیتی مقاومت در برابر اهداف شوم را ترویج کرده است؟ به عبارت دیگر، آیا از وی مواضعی سراغ داریم که مردم را به ایستادگی در برابر زیادهخواهیهای مهاجمان به ایران دعوت کرده و به این ترتیب با اتکا به آگاهی ملت، بیگانه را برای رعایت حقوق ایرانیان تحت فشار قرار داده باشد؟ فرض کنید انگلیس به عنوان قدرت مسلط بر ایران راهبرد تجزیه را به منافع خود نزدیک میدید. آیا امثال فروغی به مردم در این زمینه اعلام خطر میکردند؟ همچنین رابطه وی با نیروی مسلح چگونه بوده است؟ آیا در حالی که رضاخان از بدو ورود مهاجمان به کشور بدون توجه به ارتش قصد فرار داشت وی بر خلاف این رویه به حفظ انسجام آن همت گماشت تا کشور مدافعانی غیور داشته باشد؟ پاسخ این پرسشها و دهها پرسش مانند آن، منفی است.
با کمال تأسف باید گفت از فروغی جمله یا عبارتی دال بر منکوب کردن تعدیات فاجعهآمیز اشغالگران به مال، ناموس، استقلال و... این ملُک و ملت نمیتوان یافت؛ در حالی که دعوت ملت به پذیرش خفت و خواری- مستقیم و غیر مستقیم- بهوفور در تاریخ از وی به ثبت رسیده و در همان زمان با واکنشهای مردمی تندی مواجه شده است.
شاید بتوان ادعا کرد که بارزترین و مشهورترین موضع برای منفعل ساختن ملت از پیگیری مطالباتش در صیانت از شأنیت خود و میهن از آنِ فروغی است. به گفته مسعود بهنود، وی از خود، سخنهای تأثر برانگیزی در این دوره به یادگار گذاشت:
«یک بار [در سخنانی در مجلس شورای ملی]، اشغال ایران توسط انگلیس و شوروی را چنین توصیف کرد: «میآیند و میروند، حوائجی دارند و با ما کاری ندارند...» بار دیگر روزی که مشغول صحبت در مجلس [با همین سیاق] بود ناگهان محمدعلی روشن که از آزادیخواهان بود و زجر حبس رضاخان چشیده، سنگی از میان تماشاچیان به طرف او پرتاب کرد (مجلس دقایقی بههم خورد)... یزدانبخش قهرمان، شاعر پرتوان خراسانی [در پاسخ به اظهارات رادیویی فروغی] این گونه سرود:
«دوش در رادیو میگفت رئیسالوزرا / آنکه هیچش غم بیچاره ایرانی نیست
جان من گرچه سخندان و مصالح گوئی / بعمل کار برآید به سخندانی نیست
عهد صوفیگری و دورۀ عرفان بافی / روز هوچیگری و وقت غزلخوانی نیست
تو رئیسالوزرا هستی و این کار بزرگ / در چنین وقت بدین مفتی و ارزانی نیست
از سخنهای تو پیداست به قول سعدی / کالتماس تو بجز راحت نفسانی نیست
چون تو و چند تن دیگر آباد شدید / گر جهان زلزله گیرد، غم ویرانی نیست...»
(مسعود بهنود، از سید ضیا تا بختیار، سازمان انتشارات جاویدان، چاپ هشتم، 1378، صص 194-192)
سایر شعرا نیز اشعاری علیه فروغی دارند؛ از جمله ادیب الممالک فراهانی، وی از فروغی این گونه در دیوانش یاد میکند:
«یهودیزادهی بینور و بی فروغش دان / که هم مغززکام است هم به ملک ذکاست»(رک: دیوان ادیب الممالک فراهانی)
همچنین ملک الشعرای بهار ابیاتی در نقد عملکرد فروغی دارد. (رک: دیوان ملکالشعرای بهار، تهران 1368، ج دوم، ص 1298)
سیاستمداران برجسته و ملیون واقعی چون نخستوزیر نهضت ملی شدن صنعت نفت هم از منتقدان جدی محمدعلی فروغی بودند. دکتر محمد مصدق چه در دوران سفارت فروغی در آنکارا، که زمینه جدایی بخشهایی از ایران و الحاقش به ترکیه را فراهم ساخت، و چه خدمات ویژهای که به طرق مختلف به انگیسیها میداد آشکارا و در صحن مجلس به وی میتازد:
«در جریان (جنگ) اول جهانی که بعضی از دول از نظر تبلیغات و مصالح خودشان وجوهی در ایران بهمصرف رسانیدهاند دولت انگلیس هم برای حفظ منافع خود پولهایی خرج نمود... یکی از اقلام این مخارج را هم که ماژور مید قونسول انگلیس بمن گفت وجهی معادل شش هزار تومان بود که برای تعزیهداری حضرت سیدالشهداء گرفته و تا دینار آخر آن را خرج کرده بودند. دولت انگلیس تمام پولهائی را که در آن جنگ برای پیشرفت سیاست خود در ایران خرج کرده بود از دولت مطالبه مینمود و دولت انکار میکرد تا اینکه موضوع تغییر سلطنت پیش آمد. محمدعلی فروغی نخستوزیر شد و ضمن نامهای بسفارت انگلیس مطالبات آن دولت را تصدیق کرد. در مجلس ششم... نسبت بفروغی برای تصدیق دعاوی دولت انگلیس من اعتراض کردم.»(خاطرات و تألمات دکتر مصدق، صص 165-164)
این تعلق خاطر فروغی به لندن (که به یک وابستگی تشکیلاتی مرتبط بود) موجب میشود حتی هزینههایی که انگلیسیها برای تحریف اعتقادات مردم ایران کرده بودند تا از مقاومت و ایستادگی آنان در برابر تهاجمات بیگانه کاسته شود را رسماً به عهده گیرد. آیا به این گونه عملکردهای فروغی میتوان رنگ تعلق خاطر به مصالح ملی این دیار زد؟ فروغی به عنوان یکی از جهانوطنان برجسته، منافع سردمداران جهان سرمایهداری را ارجح میدانست؛ لذا به بهانه اینکه باید دل اشغالگران را بهدست آورد تا بعد از پایان جنگ جهانی با رعایت تمامیت ارضی ایران، این دیار را ترک گویند امتیازات بیحد و حصری به آنان میداد. بهنود در مورد این سخاوتمندیها مینویسد:
«او ناگزیر به دادن امتیازات بسیاری به متفقین شد که اهم آنها تعهد برای تأمین احتیاجات نامحدود ریالی آنها بود. قرارداد چنان نوشته شده بود که بعدها ارتش آمریکا توانست با استناد به یک نامه نخستوزیر، به عنوان «مهمان انگلستان» وارد ایران شود و به محض ورود تمام راهآهن سراسری و اداره آن از خلیج تا بحر خزر را به عهده بگیرد و خواستار کنترل بر بنادر جنوب و تمام امور حمل و نقل در داخل ایران شود.»(بهنود، مسعود، از سیدضیا تا بختیار، سازمان انتشارات جاودان، چاپ هشتم، اسفند ماه 1378، ص 192)
فروغی بهخوبی بر این واقعیت واقف بود که هرگز انگلیس اجازه ماندن نیروهای شوروی و آمریکا در ایران را نخواهد داد؛ زیرا ماندن ارتش این دو کشور به معنی جدی شدن سهمخواهی آنان در نفت ایران بود که رضاخان با تمام توان طی دو دهه انحصار سلطه انگلیس بر نفت این دیار را پاس داشته بود؛ لذا تا کودتای 28 مرداد 1332 تحت هیچ شرایطی حتی آمریکا نتوانست سهمی در نفت ایران بیابد؛ بنابراین باز گذاشتن دست بیگانه بهویژه انگلیسیها در ایران به بهانه تلاش برای حفظ تمامیت ارضی کشور خیانتی بیش نبود که مسعود بهنود نیز به آن اذعان دارد:
«اما مهمترین بیتدبیری- و به تعبیری خیانت- دولت فروغی لغو انحصار بازرگانی خارجی کشور بود و آزاد گذاشتن خرید و فروش ارز... این عملاً گرانی و قحطی را دامنهیی گسترده داد، تا آنجا که نرخها 113 درصد ترقی کرد... امکانات گسترده ریالی در اختیار متققین قرار گرفت. با آشکار شدن عوارض این تصمیمات، دولت ناگزیر شد با انتشار چهارصد میلیون ریال اسکناس تازه، به قیمت وارد آوردن فشاری خرد کننده بر طبقات فقیر، مشکلات روزمره خود را حل کند.»(همان، ص 193)
میتوان گفت انتقاد از فروغی محدود به دکتر مصدق نبود و سایر سیاستمداران کهنهکار در جلسات، رسماً عملکرد فروغی را تخطئه میکردند و استعفای وی را خواستار میشدند:
«در آن جلسه مشورتی جز دکتر مصدق که درباره نحوه مقابله با زیادهخواهیهای دو کشور اشغالگر سخن گفت، تنها قوام بود که درباره مسائل روز نیز به بحث و گفتوگو پرداخت. دولت فروغی را متهم کرد که با سستی و تعلل، به زورگوییهای آنان جلوه قانونی داده است، و بهصراحت پیشنهاد کرد که این دولت جای خود را به دولت قدرتمندی بسپارد که بتواند در مقابله با زورگوییهای روس و انگلیس بایستد.»(همان، ص 191)
البته افزایش قدرت خرید ریالی متفقین در ایران که به واسطه آن میتوانستند مواد غذایی را از بازار جمع و سفره ملت را خالی کنند تنها خدمت فروغی برای کاهش هزینه بیگانه مهاجم نبود، وی حتی نیروهای مورد نظر انگلیس را به مناصب حساس کابینه خود گمارد:
«انگیسیها از عجز و درماندگی رژیم بهره بردند، و در این روزها با چند حرکت وضع خود را تثبیت کردند، فروغی هر آن چه آنها میخواستند چشم بسته امضا میکرد. از آن جمله وارد کردن حسن مشرف نفیسی- وکیل شرکت نفت جنوب- در کابینه و سپردن وزارت دارایی به او بود. او فوراً نرخ لیره را نسبت به ریال دو برابر کرد...»(همان، ص 179)
این بدان معنی بود که بخش اعظم هزینه اشغالگر را ملت ایران پرداخت میکرد. در مسائل داخلی نیز فروغی به وعده خود برای برگزاری انتخابات آزاد وفادار نماند و حتی حاضر نشد استعفای جنایتکاری همچون سرپاس مختاری را بپذیرد، اما در نهایت زیر فشار شدید افکار عمومی و روزنامههای تازه و صاحب نامانی که کسان خود را در زندانها از دست داده بودند، فروغی ناگزیر شد به برکناری و حبس مختاری و نیرومند (رئیس زندانها) و راسخ (رئیس بهداری) و... رضایت بدهد، (اما به واسطه) آهی (وزیر دادگستری) میکوشید در هر فرصت به بقیه عوامل رژیم اطمینان بدهد که قرار نیست دستگیریها ادامه داشته باشد. سخن او در باره سرپاس مختاری و زندان راحت او، موضوعی شد تا روزنامهها ظاهرسازیها و فریبکاریهای دولت فروغی را افشا کنند.(همان، ص 191)
این تقابل شدید اقشار مختلف مردم با فروغی موجب شد که دولت وی بیش از 6 ماه دوام نیاورد.
جناب قوچانی! با وجود این توصیفات از نگاه جامعه به فروغی، عنوان میکنید: «اما چگونه محمدعلی فروغی توانست همانند ققنوس باز گردد و ایران را از تجزیه و اشغال نجات دهد و کاری که نظامیان از آن عاجز بودند را با سیاسیون و دپیلماتها انجام دهد.»!(آگاهی نو، شماره 18، بهار 1405، ص 18)
ادعای غریبی است! آیا میتوان متصور بود که سیاستمداری بدون پشتوانه مردمی به عنوان کانون اتکای محوری حکمرانی، بتواند به حساب آید، بهویژه آنکه از قدرت سخت نیز کاملاً بیبهره باشد؟! فروغی به دلیل درخدمت پهلویها بودن و به واسطه تبعیت از راهبرد انگلیس محبوبیتی در میان اقشار مردم نداشت، که صرفاً به مواردی از آن اشاره شد. اما در مورد نداشتن پشتوانه قوای مسلح تا بتواند از تمامیت ارضی کشور دفاع کند در این سر مقاله به گونهای سخن گفته شده که گویا ارتش قدرتمندی وجود داشته است، اما به دلیل خیانت قزاقان رشد یافته به موازات رضاخان، ملت ایران این بازوی دفاعی خود را از دست داده است:
«با وجود حمله و تجاوز متفقین ارتش پهلوی، خودسر و بدون اجازه شاه و نخستوزیر جنگ را رها کرده و سربازان را مرخص کرده بود؛ به همین علت رضاشاه در آن روزها از سوی ارتش احساس خیانت میکرد. همان ارتشی که او جایگزین دولت ساخته بود و به جای سیاستمداران به نظامیان اتکا کرده بود و حال میخواست همان نظامیان را که ترک مخاصمه کرده بودند مجازات کند:
«روز دوشنبه بیجاره نخجوان و ریاضی مورد تعرض اعلیحضرت شدند.» (1:639)(آگاهی نو، ص15)
جناب قوچانی! شما به دلیل اهمیت موضوع دو بار در سر مقاله خود به این موضوع پرداختهاید و هر دو بار بر خلاف مستندات تاریخ به تبرئه پهلویها در این خیانت بزرگ همت گماردهاید؛ زیرا بهدرستی معترفید که اعلام ترک مخاصمه از سوی ایران در شرایطی که دشمن متجاوز از بمباران شهرهای ایران و پیشروی برای اشغال تمامی کشور دست بر نداشته به این دلیل که راه را کاملاً برای اشغالگران هموار میساخت یک خیانت بزرگ بود:
«مرحوم فروغی تلفن را برداشتند با ولیعهد، اعلیحضرت [بعد] بسیار [تندو] شدید [صحبت کردند] که اگر من باید مملکت را سر و سامان بدهم اینجوری نمیشود بدون اطلاع من کی سربازخانهها را تعطیل کرده؟!»(2:45) در واقع این یک خیانت ملی بود که ارتش بدون اجازه دولت و حتی پادشاه اعلام ترک مخاصمه کرد و دست از دفاع از وطن در برابر تجاوز بیگانه کشید: «گویا رضاشاه هم خبر نداشتند... در حدود نهم شهریور رضاشاه آمد پایین [به شهر] در وزارت جنگ که در آنجا... نخجوان را حتی گویا یک کشیده زده بودند. ریاضی را هم پاگونهایش را کندند [و] فرستاد به زندان [چون] آن دوتا را در امر آزاد کردن سربازها مقصر میدانستند.»(2:46) (آگاهی نو، ص 19)
اجازه بدهید این دو موضوع را جداگانه مورد تأمل و بررسی تاریخی قرار دهیم. بهدرستی اذعان میدارید که اعلام ترک مخاصمه به صورت یکسویه در حالی که با مهاجمان به کشور عزیزمان ایران در این زمینه به توافقی نرسیده بودیم و آنان به پیشروی در خاکمان و بمباران شهرها ادامه میدادند خیانت بود، اما این خیانت را به سران ارتش نسبت میدهید؛ در حالی که اختلاف چندانی در روایات تاریخی در این زمینه وجود ندارد. حتی محسن فروغی در نقل خاطرات پدر در مورد چگونگی پذیرش نخستوزیری در شهریور 1320 به صراحت به نحوه اتخاذ این تصمیم با حضور کلیه اعضای کابینه میپردازد:
«بعد رضا شاه ادامه میدهد: با همین وزرا کار کنید چون واقف به امور جاری و گذشته هستند. نهایت چون سهیلی زبان هر دویآنها را میفهمد برود وزارت امور خارجه و عامری هم جای سهیلی در وزارت کشور بنشیند. در همان جلسه هیئت وزیران، مذاکرات آغاز میشود و شاه تأکید میکند که تشریفات ظاهری را فوراً انجام دهند و مذاکره با دو سفارتخانه را آغاز نمایند. در ضمن در همان جلسه برای جلوگیری از خونریزی و خرابی تصمیم به ترک مخاصمه گرفته میشود. در همان وقت، سرلشکر ضرغامی که ستاد جنگ تشکیل داده بود احضار میشود و دستور ترک مخاصمه به وی ابلاغ میگردد تا او به کلیه لشکرها و پادگانها ابلاغ نماید.»(ذکاءالملک فروغی و شهریور 1320، انتشارات علمی، تنظیم کننده: باقر عاقلی، چاپ دوم، 1370، ص 61)
جناب قوچانی! ندیدن این روایت که فرزند فروغی طی آن بهصراحت دستور رضاخان در مورد ترک مخاصمه را منعکس میکند و اسناد فراوان دیگر حول این موضوع که با یک جستوجوی ساده میتوانست در دسترس شما قرار گیرد، علیرغم اذعان به همراهی همهجانبه محمدعلی فروغی به عنوان رئیسالوزرا در همان روز اول انتصاب با این دستور رضاخان که شما آن را بهدرستی خیانت خواندهاید، قابل تأمل است. فروغی در اولین حضور در مجلس شورای ملی نیز بهصراحت به این تصمیم رضاخان اشاره میکند و به تایید صریح آن میپردازد:
«دولت به پیروی [از] نیات صلحخواهانه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی به قوای نظامی کشور هم اکنون دستور میدهد که از هرگونه عملیات مقاومتی خودداری نمایند تا موجبات خونریزی و اخلال امنیت مرتفع شود و آسایش عمومی حاصل گردد.»(همان، ص 71)
محسن فروغی که در این ایام با پدرش همراه است مسئله مصوب کردن ترک مخاصمه در هیئت دولت را اینگونه روایت میکند:
«پس از اخذ رأی اعتماد و پایان جلسه مجلس به اتفاق وزیران عازم ساختمان وزارت خارجه شدیم و بلافاصله جلسه هیئت دولت به ریاست پدرم تشکیل شد. به قرار اطلاع، در این جلسه، نخستوزیر و وزیر خارجه شرح ملاقات بامداد خود را با سفیر شوروی و وزیر مختار انگلیس به اطلاع هیئت وزیران رسانیدند و برای جلوگیری از اختلال در امر امنیت، پیشنهاد ترک مخاصمه مورد تصویب قرار گرفت و مقرر شد نامههای در این مورد به سفارتین نوشته شود.»(همان، ص 72)
در زمینه ترک مخاصمه هرچند رضاخان پیشنهاد نداده، بلکه دستور صادر کرده بود و دیگر نیازی به طی چنین روندی نداشت، اما فروغی نیز در این وادی- چه در مجلس و چه در هیئت دولت- برای خود کارنامهای رقم میزند؛ بهویژه آنکه گزارش این اقدامات را به سفارتین اشغالگران منعکس میسازد. این عملکرد در حالی که متجاوزان در حال بسط اشغال خود به سراسر کشور بودند به نوعی شاخص همراهی و هموار کردن راه آنان بود. در این خدمت به بیگانه رضاخان و فروغی نیازی به پنهانکاری یا دیگران را سپر این رسوایی قرار دادن نمیبینند؛ البته در ادامه این روایتگری روشنتر میشود که همه این تصمیمات مربوط به لندن است و شاه و نخستوزیر میبایست در برابر آن کرنش و به تعبیری که در «آگاهی نو» آمده خیانت کنند. محسن فروغی در این زمینه ادامه میدهد:
«پدرم پس از صرف نهار مدتی به استراحت پرداخت. آنگاه همه دور او جمع شدیم تا از مذاکرات صبح با سفیران خارجی مطلع شویم. سربسته گفت: حضرات، ایران را یک کشور اشغال شده میدانند و معتقدند هر نوع تصمیمی در اینجا منوط به اراده آنان است. قوای آنها در حال پیشروی است و قرار شد خواستههای خودشان را در پاسخ نامه اعلام کنند و اضافه کرد سفیر روس ذاتاً مردی آرام و منطقی به نظر میرسد ولی آلت دست این بولارد شده که دیپلماتی محیل و مرموز و بدذات است.»(همان، ص 74)
دیگر منابع و مستندات نیز طراح بودن لندن در اشغال ایران را بهخوبی روشن میسازند و این که تبعیتکنندگان از سیاست انگلیس- چه در شاکله پنهان فراماسونری و چه در اغلب شبکه مدیران انگلوفیل- خود را هماهنگ میکردند.
جناب قوچانی! شما بدون اشاره به این هماهنگیها به این خیانت اذعان دارید، اما در تحریفی آشکار جای عوامل مجری سیاستهای لندن را تغییر میدهید تا در منجیتراشی خود با مشکل مواجه نباشید. اما در مورد خیانت دوم یعنی انحلال ارتش قبل از استقرار اشغالگران، قبل از اینکه نگاهی جامعتر به این موضوع مهم تاریخی بیفکنیم یادآور میشویم که اگر در همان روایتهای یک سویه خود تأمل بیشتری میداشتید تصور نمیکردید مخاطب بهسهولت با شما همراه خواهد شد. به این چند نکته در نقلهای خود یک بار دیگر توجه کنید:
1ـ در آن چه به نقل از فروغی آوردهاید عبارت «بیچاره» آمده است: «روز دوشنبه بیچاره نخجوان و ریاضی مورد تعرض اعلیحضرت شدند(1:639)» (آگاهی نو، شماره 18،ص 15) واژه «بیچاره» در مورد کسانی به کار گرفته میشود که در امری به ناحق مجازات شوند؛ بنابراین فروغی با بهکارگیری این عبارت، من غیر مستقیم موضع خود را منعکس کرده است. 2ـ در باره این ادعا که رضاخان از انحلال ارتش مطلع نبوده در جملهای که از فروغی نقل شده وی از کلمه «گویا» استفاده میکند؛ یعنی قضاوت دقیق خود را به عنوان نخستوزیر و مطلعترین فرد بعد از شاه منعکس نمیسازد و قطعیت را به صورت غیر مستقیم در هالهای از ابهام فرو میبرد: «گویا رضاشاه هم خبر نداشتند...»(همان، ص 19) 3ـ در بند (پاراگراف) بعدی خبر از ناراحتی شدید فروغی از برخورد خشن رضاخان با دو تن از افسران است که مدعیاند آنان بدون هماهنگی با فرمانده خود به انحلال ارتش مبادرت ورزیده بودند: «نخستوزیر گرچه از اقدام خودسرانه و خائنانه سران ارتش عصبانی بود، اما با این اقدام رضاشاه هم مخالف بود: تقریباً در حدود دو شب بعد از داستان پاگون کندن، مرحوم فروغی حالشان به هم میخورد... آن حمله قلبی شدید آمد و بستری شدند و علتش را هم حدس میزدیم که همان حالت خشونت [رضاشاه] با دو افسر و پرخاشها و اینها [باشد]...»(2:47) (همان، ص 19)
جناب قوچانی! فروغی که در چند دوره نخستوزیری رضاخان جنایات هولناکی از وی در مورد اقشار مختلف جامعه شاهد بود و هرگز دم برنیاورد، الا در مورد خویشاوندش اسدی- نایبالتولیت آستان قدس رضوی- که در ادامه به آن باز خواهیم گشت، چگونه در مورد پاگون کندن و سیلی خوردن دو خائن این چنین رقیقالقلب میشود؟! آیا نقل این روایت این هدف را دنبال نمیکند که مخالفت با روایتی کذب و برخورد با دو بیچاره! را به ثبت رساند؟ 4ـ آخرین نکته در این زمینه، خبر از برخورد بسیار تند فروغی با محمدرضا میدهید و این که چرا بدون اطلاع وی به عنوان نخستوزیر سربازخانهها تعطیل میشود:
«فروغی نه تنها امور کشوری (دولت) را در دست گرفت بلکه وارد امور لشکری (ارتش) هم شد: «مرحوم فروغی تلفن را برداشتند با ولیعهد، اعلیحضرت [بعد] بسیار [تند و] شدید [صحبت کردند] که اگر من باید مملکت را سروسامان بدهم اینجوری نمیشود بدون اطلاع من کی سربازخانهها را تعطیل کرده؟»(2:45) (همان، ص 19)
اگر فروغی روایت پهلویها در مورد این خیانت تاریخی را قبول داشت چرا باید با ولیعهد تماس بگیرد و با او در این زمینه بسیار تندی کند و اگر قبول نداشت چرا اعتراض خود را متوجه رضاخان به عنوان تصمیمگیر اصلی و تابع محض انگلیسیها و تصمیماتشان نمیکند؟ این روش یادآور حکایت ملانصرالدین در مورد چموشیهای گاوش است. روزی این حیوان از طویله میگریزد و ملا هر چه در پیاش میدود نمیتواند مهارش کند. عاقبت خسته و کوفته به طویله باز میگردد و شروع به زدن گوسالهاش میکند. اهل روستا معترض میشوند که گاو سرکشی کرده، چرا گوساله را میزنی؟ ملا در پاسخ میگوید شما نمیدانید. این گوساله اگر بزرگ شود و ادب نگردد بسیار بدتر و سرکشتر خواهد بود!
هرچند ولیعهد در این زمان بازرس کل ارتش بود و علیالقاعده نمیتوانست از چنین تصمیمات کلانی بیاطلاع باشد، اما پرخاش و تندی به وی به این دلیل نبوده که محمدرضا آمر یا حتی عامل چنین اقدامی بوده است، بلکه صرفاً به دلیل ترس از رضاخان به این ترتیب در صدد پررنگتر کردن نقش خود در اداره کشور بر میآید وگرنه وی و کابینهاش کاملاً بر حقیقت ماجرا وقوف داشتند. برای نمونه، دکتر محمد سجادی- وزیر راه پهلوی اول و یکی از معتمدان وی- در یادداشتهایی تحت عنوان «پیش بینی واقعه سوم شهریور 1320» مینویسد: «روز ششم یا هفتم شهریور در حدود غروب بود که اعضای هیأت دولت سوی کاخ روان گردید[ند]. همینکه جلوی در ورودی سعدآباد رسیدیم با تعجب دیدیم که اسکورت شاه آماده حرکت است و شاه نیز جلوی اتومبیل ایستاده و به یکی از افسران دستوراتی میدهد. جلو رفتیم و پرسیدیم: اعلیحضرت قصد کجا را دارند؟ شاه گفتند: چون روسها به کرج نزدیک میشوند میخواهم پایتخت را به اصفهان انتقال دهم و حال نیز عازم اصفهان میباشم. همگی شاه را از این مسافرت برحذر داشتیم و گفتیم صلاح مملکت و صلاح ملت در این است که اعلیحضرت از تهران خارج نشوند، چون عواقب این کار بمراتب بدتر از ورود قشون شوروی به تهران است و اگر مردم بفهمند شخص اعلیحضرت از تهران خارج شدند... آشوبطلبان (مخالفان پهلویها) از فرصت استفاده کرده و بلوای عظیمی براه خواهند انداخت. شاه اظهارات ما را شنید و پرسید: واقعاً اینطور است؟ گفتیم بلی اینطور است و صلاح اعلیحضرت در این است که منصرف شوند. در این وقت اعلیحضرت فقید دستور داد والاحضرت ولایتعهد بیایند. اعلیحضرت فعلی بسرعت خود را به پدر رسانده و رضاشاه فرمودند: فوراً به رئیس ستاد ارتش تلفن کن دستوراتی که صادر کرده بودند کانلمیکن بداند. ما راجع به این دستورات اطلاعی نداشتیم. وقتی اعلیحضرت بر تعجب ما واقف شد گفتند: بلی، به ستاد ارتش دستور داده بودند سربازان را مرخص نمایند تا روس و انگلیس بدانند ما با کسی سر جنگ نداریم. وقتی شاه این بیان را نمود همه در جای خود خشک شدیم. یعنی چه؟ چرا سربازان را مرخص نمودند، این کار مشکل بزرگی برای دولت بوجود خواهد آورد، چون سربازان گرسنه و بدون پول مجبور خواهند بود دست به غارت بزنند. به شاه عرض کردیم: بنظر ما صلاح نبود که سربازان مرخص شوند. اعلیحضرت فقید فرمودند: همینطور است. من برای همین به ولیعهد گفتم به ستاد تلفن نماید که آن دستور را کان لم یکن نماید، ولی بدانید تصمیم را شورایعالی جنگ گرفته است! شاه از مسافرت به اصفهان منصرف گردید ولی دستور کان لم یکن دیر صادر شده بود، چون سربازان ساعتی قبل، از باغ شاه و لشکر 2 مرخص شده بودند و در خیابانها و کوچهها پراکنده گردیدند.»(مکی، حسین، تاریخ بیست ساله، ج هفتم، انتشارات علمی، چاپ اول، 1363، ص 522 به نقل از سالنامه دنیا، شماره 13)
بنابراین در این خیانت امرای نیروهای مسلح نقشی نداشتند کما اینکه دادرسی ارتش طی گزارشی نخجوان و ریاضی را بیتقصیر اعلام کرد: «روز 25 شهریور پس از استعفای شاه، دادرسی ارتش گزارشی در مورد بیتقصیر بودن آن دو نفر تهیه کرد و پس از تصویب هر دو آزاد شدند و به مشاغل بالاتری ارتقاء یافتند.» (ذکاءالملک فروغی و شهریور 1320، ص 95)
اما باید دید ماجرای غوغا در کاخ سعدآباد چه بود و به چه ماجرایی باز میگشت. محسن فروغی در این زمینه مینویسد: