جنگ شناختی، پیچیدهتر از جنگ روانی و جنگ اطلاعاتی است
به گزارش خبرگزاری مهر، چهارمین نشست از سلسله نشستهای مهارتافزایی فعالان سواد رسانهای ایران، چهارشنبه ۲۷ آبانماه ۱۴۰۵، با حضور محمدقلی میناوند و داوود نعمتی انارکی، دانشیاران دانشگاه صداوسیما، برگزار شد. دبیری این نشست را محمدصادق افراسیابی، مدیرعامل انجمن سواد رسانهای ایران، بر عهده داشت.
این وبینار به همت انجمن سواد رسانهای ایران، پژوهشگاه فضای مجازی و جهاد دانشگاهی واحد البرز برگزار شد.
افراسیابی: سواد رسانهای مسئولان باید فراتر از تشخیص اخبار جعلی باشد
محمدصادق افراسیابی، مدیرعامل انجمن سواد رسانهای ایران و دبیر این نشست، با تشریح مفهوم جنگ شناختی گفت: جنگ شناختی با هدف تغییر نحوه ادراک، باور، تفسیر، قضاوت، تصمیمگیری و رفتار افکار عمومی شکل میگیرد و در آن، اعتماد، ترس، خشم و قضاوت افراد بهعنوان مؤلفههایی برای اثرگذاری بر ذهن و رفتار جامعه هدف قرار میگیرند.
وی با اشاره به همزمانی جنگ نظامی و جنگ شناختی افزود: در شرایط کنونی، صرفاً نباید به مواجهه با اخبار جعلی و تکذیب شایعات اکتفا کرد؛ بلکه لازم است ابعاد و سناریوهای احتمالی جنگ شناختی از پیش شناسایی و برای مواجهه با آنها برنامهریزی شود.
مدیرعامل انجمن سواد رسانهای ایران با تأکید بر ضرورت اتخاذ رویکردی فعالانه در حوزه سواد رسانهای گفت: سواد رسانهای اقتضا میکند مسئولان کشور، بهویژه مسئولان رسانهای، فرهنگی و سیاست خارجی، بتوانند سناریوهای احتمالی جنگ شناختی را پیشبینی کنند و پیش از تبدیل شدن آنها به بحران، برای مدیریت روایت و آگاهسازی افکار عمومی اقدام کنند.
افراسیابی همچنین بر اهمیت بهرهگیری هوشمندانه از ظرفیت رسانههای داخلی و بینالمللی، رسانههای مستقل، خبرنگاران و شبکههای ارتباطی غیردولتی تأکید کرد و افزود: در مواجهه با روایتسازیهای احتمالی، باید از ظرفیتهای دیپلماسی و رسانه برای تبیین مواضع کشور در سطح بینالمللی استفاده کرد.
وی با اشاره به ضرورت آمادگی رسانهای برای مقابله با روایتهای احتمالی دشمن ادامه داد: اگر دشمن از هماکنون در حال آمادهسازی روایت رسانهای است، ما نیز باید از هماکنون برای خنثیسازی آن روایت آماده باشیم.
دبیر نشست در پایان گفت: سواد رسانهای زمانی به سطح راهبردی خود میرسد که از یک مهارت فردی فراتر برود و به ضرورتی برای حفظ امنیت ملی و مدیریت هوشمندانه افکار عمومی تبدیل شود.
میناوند: جنگ شناختی با ذهنیت انسان سروکار دارد و پیچیدگی بیشتری دارد
محمدقلی میناوند، دانشیار دانشگاه صداوسیما، در این نشست با تأکید بر ضرورت تفکیک مفاهیم مرتبط با جنگ شناختی گفت: جنگ شناختی را نباید مترادف جنگ اطلاعاتی، جنگ روانی، جنگ روایتها، جنگ نرم یا عملیات نفوذ دانست؛ هرچند این مفاهیم در برخی ابعاد با یکدیگر اشتراک دارند.
وی با بیان اینکه نمیتوان صرفاً از همان روشها و تکنیکهای مقابله با جنگ روانی و اطلاعاتی برای مواجهه با جنگ شناختی استفاده کرد، افزود: جنگ شناختی پیچیدگی بیشتری دارد و به دلیل ارتباط مستقیم با شناخت انسان، از یافتههای روانشناسی شناختی برای اثرگذاری بر ذهنیت افراد بهره میگیرد.
این استاد دانشگاه، هدفمندی و سازمانیافتگی را از ویژگیهای مهم جنگ شناختی دانست و ادامه داد: هر پیام نادرست، شایعه، خبر اشتباه یا اختلاف سیاسی را نمیتوان بهسرعت جنگ شناختی نامید. برای شناسایی این پدیده باید به وجود اهداف مشخص، ارتباط و انسجام میان اجزای پیامها و تلاش سازمانیافته برای تأثیرگذاری بر ادراک و تصمیمگیری مخاطبان توجه کرد.
میناوند در بخش دیگری از سخنان خود، پنج سطح سواد رسانهای را تشریح کرد و گفت: دسترسی، فهم، تحلیل، ارزیابی و تولید و توزیع مسئولانه پیام، پنج سطح اصلی سواد رسانهای هستند.
وی توضیح داد: در سطح فهم، مخاطب باید زمینه تولید پیام، مخاطب هدف و هدف ارتباطی آن را بشناسد. در سطح تحلیل نیز باید زبان و تصویر پیام، منابع خبری، موضوعات برجستهشده و واقعیتهای نادیدهگرفتهشده را بررسی کند.
به گفته وی، در مرحله ارزیابی، اعتبار منبع، دقت اطلاعات و کفایت شواهد اهمیت دارد و در بالاترین سطح، فرد باید بتواند با رعایت اصول اخلاقی و مسئولیت اجتماعی، در تولید و انتشار پیام مشارکت مؤثر داشته باشد.
نعمتی انارکی: ذهن انسان عرصه اصلی اثرگذاری در جنگ شناختی است
داوود نعمتی انارکی، دانشیار دانشگاه صداوسیما، نیز در این نشست با ارائه تعریفی از جنگ شناختی اظهار کرد: جنگ شناختی تلاشی هماهنگشده برای تغییر و دستکاری برداشتها، باورها، انگیزهها، ادراکات و تصمیمات یک جامعه است؛ جنگی که میتواند پیش از اقدام نظامی، پس از آن و حتی در زمان صلح و آرامش دنبال شود.
وی با مقایسه جنگ شناختی و جنگ کلاسیک ادامه داد: در جنگ کلاسیک، عرصه نبرد زمین، دریا، هوا و فضاست، اما در جنگ شناختی، ذهن انسان و محیط شناختی او به عرصه اصلی اثرگذاری تبدیل میشود. در این نوع جنگ، بهجای هدف قرار دادن توان نظامی، نگرشها و تصمیمهای افراد هدف قرار میگیرند و اطلاعات، رسانه، فناوری و ابزارهای روانشناختی به کار گرفته میشوند.
این استاد دانشگاه با اشاره به پیامدهای جنگ شناختی افزود: تغییر نگرش، تضعیف اعتماد عمومی، قطبیشدن جامعه و اختلال در قضاوتها از جمله پیامدهای این نوع جنگ است.
نعمتی انارکی همچنین با اشاره به مفهوم «اثر بلع» در جامعهشناسی ارتباطات، نسبت به وابستگی مخاطب به یک منبع خبری هشدار داد و گفت: زمانی که فرد بهطور مداوم از یک منبع خبری محتوا دریافت میکند، ممکن است بهتدریج هر آنچه آن رسانه بیان میکند برایش باورپذیر شود. این وضعیت میتواند زمینه اثرگذاری بر ذهن مخاطب را فراهم کند.
وی در ادامه پنج مؤلفه ارتباط رسانه با جنگ شناختی را شامل تولید و انتشار روایت، برجستهسازی موضوعات، چارچوببندی واقعیت، تقویت یا تضعیف اعتماد و گسترش و تکثیر پیام برشمرد.
دانشیار دانشگاه صداوسیما با تأکید بر نقش تکرار در جنگ شناختی گفت: تکرار الزاماً به معنای انتشار دوباره یک خبر نیست؛ بلکه ممکن است در هر بار بازگویی، اطلاعات جدیدی به آن افزوده شود یا بخشی از واقعیت با برجستگی بیشتری ارائه شود تا تأثیرگذاری پیام بر ذهن مخاطب افزایش یابد.
وی در پایان بر ضرورت تبدیل مخاطب منفعل به مخاطبی تحلیلگر تأکید کرد و گفت: مخاطب نباید صرفاً دریافتکننده و بازنشرکننده پیام باشد، بلکه باید محتوای رسانهای را دریافت و سپس با قدرت تحلیل، ارزیابی و تفسیر کند.
تداوم برنامههای مهارتافزایی انجمن سواد رسانهای ایران
انجمن سواد رسانهای ایران در راستای مأموریت خود برای توسعه و ترویج سواد رسانهای، توانمندسازی فعالان این حوزه و ارتقای قدرت تحلیل و ارزیابی پیامهای رسانهای، سلسله نشستهای مهارتافزایی را با مشارکت مجموعههای علمی و فرهنگی برگزار میکند.
چهارمین نشست این مجموعه نیز با تمرکز بر موضوع جنگ شناختی، فرصتی برای بررسی علمی ابعاد این پدیده و تبیین مسئولیت رسانهها، مدیران و مخاطبان در مواجهه آگاهانه و هوشمندانه با تحولات فضای رسانهای فراهم کرد.