چرا قتلهای ناموسی واکنش اجتماعی گسترده ایجاد نمیکند؟/ نفیسه آزاد: مردان را مطالعه نکردهایم / شیرین احمدنیا: سنت هنوز تعیینکننده است
مستوره نصیری، مظاهر گودرزی: چند ساعت قبل از اینکه خبر قتل «سوگند صیادی»، دانشآموز ۱۶ ساله کرمانشاهی سرخط اخبار رسانههای کشور شود، در کافه خبر خبرآنلاین به بهانه افزایش اخبار زنکشی طی دو ماه اخیر، نشستی با حضور شیرین احمدنیا، رییس انجمن جامعهشناسی ایران و نفیسه آزاد، جامعهشناس برگزار شد.
نفیسه آزاد، جامعهشناس، معتقد است برای فهم این وضعیت، علاوه بر مطالعه تحولات زنان، باید مردان و تغییرات هویتی و جنسیتی آنها را نیز شناخت؛ چرا که هنوز نمیدانیم مردان در مواجهه با تغییر جایگاه زنان چه احساسی دارند. او میگوید: آیا تغییرات لازم در این جامعه به اندازهای رخ داده است که وقتی یک دختر چیزی را حق خود میداند، مانند داشتن رابطه عاطفی یا گرفتن طلاق، این حق برای او پذیرفته شود و به مرگش منجر نشود؟ از این تغییرات اطلاعی نداریم، چون درباره سویه دیگر این ماجرا، یعنی مردها، اطلاعاتی نداریم. این را با احتیاط میگویم؛ شاید مردها گمان میکنند چیزی را که در اختیار دارند و به آنها قدرت و معنای بودن میدهد، از دست میدهند.
شیرین احمدنیا، جامعهشناس، نیز با تاکید بر تداوم ارزشهای سنتی و نابرابریهای پذیرفتهشده در بخشهایی از جامعه، از تعارض میان هویتیابی جدید دختران و ساختارهای پدرسالارانه میگوید. او معتقد است: وقتی درباره یک دختر ایرانی امروزی صحبت میشود، بلافاصله یک دختر پایتختنشین و از طبقه متوسط به بالا به ذهن میآید؛ در حالی که واقعیت در نقاط مختلف ایران حکایت از آن دارد که ما همچنان جامعهای به شدت پدرسالار و مردسالار را تجربه میکنیم. ما همچنان با این تصور مواجه هستیم که زن در جامعه موجودی وابسته است و اختیار عملی از خودش ندارد تا بتواند اراده خود را به خانواده، محیط و محله تحمیل کند. پذیرش چنین ارادهای از سوی زنان با مقاومت مواجه میشود.
هر دو معتقدند تغییرات اجتماعی اجتنابناپذیر است، اما عبور از خشونت و تبعیض به آگاهی، کنشگری مدنی و اصلاح قوانین نیاز دارد.
مشروح این گفتوگو را در ادامه بخوانید:
تغییر جایگاه زنان در صد سال اخیر؛ مردان چقدر تغییر کردهاند؟
*اگرچه آمار رسمی درباره قتلهای ناموسی وجود ندارد، اما بررسی خبرهای منتشر شده در دو ماه اخیر نشان دهنده تعداد زیادی از قتلهای اینچنینی است؛ ما امروز در سال ۱۴۰۵ هستیم و انتظار این است که دسترسی به اطلاعات و آگاهی توانسته باشد دیدگاه و فرهنگی را که منجر به قتلهای ناموسی میشود، تغییر بدهد اما همچنان شاهد این قتلها هستیم، چرا؟
نفیسه آزاد: از جایی که قتل یک زن به دلایلی مانند شرف، ناموس یا مسائلی مرتبط با جنسیت رخ میدهد، باید به عقب برگردیم و اتفاقات پیش از آن را مرور کنیم. مسائلی که به کمک آنها قتل مشروع جلوه داده میشود یا در مواجهه با آن، پرسشهایی از جنس «باید دید آن زن چه کاری کرده که کشته شده؟» مطرح میشود، باید بررسی شوند. باید پرسید در زمینه جنسیت چه اتفاقی افتاده که وقتی قتلی رخ میدهد، در پس ذهن بخش معناداری از جامعه همچنان این تصور وجود دارد که «آن زن حتما کاری کرده است». در نتیجه، برای بررسی سابقه تاریخی این وضعیت باید به عقب بازگشت.
اگر از صد سال قبل شروع کنیم، باید دید نسبت زن و مرد در جامعه چگونه بوده است. زن در جامعهای کوچک زندگی میکرده که بخش بزرگی از زندگی او مسیری مستقیم داشته است؛ مثلا ازدواج میکرده، بچهدار میشده، در یک مسیر مستقیم خانوادگی یا اقتصادی باقی میمانده و پس از طی کردن دوره سالمندی از دنیا میرفته است. به نظر میرسد اگر این مسیر صدساله را به جلو طی کنیم، نسبت میان زن و مرد پیوسته متحول شده است؛ یعنی زن درس خوانده، تغییرات اجتماعی را تجربه کرده، با محدودیتهای مختلف و اما و اگرهای بسیار در فضای عمومی حضور پیدا کرده، تا حدی به رسمیت شناخته شده و به دنبال تحصیلات عالی رفته است. همچنین به سختی وارد بازار اشتغال شده است.
بنابراین، آنچه در این سیر تحول شاهد هستیم، تغییر وضعیت زن است. اما چیزی که من میخواهم به عنوان پرسش مطرح کنم این است که مرد چه تغییری کرده است؟
*یعنی گمان میکنید در کنار تغییر وضعیت زنان، وضعیت مردها در این نسبت تغییری نکرده است؟
نفیسه آزاد: واقعیت اینکه ما از وضعیت مرد جامعه چیزی نمیدانیم، در حال حاضر ما از مرد چه انتظاری داریم، انتظار داریم کدام مرد باشد؟ بنابراین وقتی از تغییر وضعیت مردها آگاهی نداریم نمیتوانیم متوجه تغییرات مربوط به نسبت و ارتباط زنان و مردان شویم، مطالعه بر روی جنسیت مرد در ایران بسیار ضعیف است و ما دقیق نمیدانیم واکنش مردان درباره تغییر وضعیت زنان چیست، آیا درباره سیر تحول زنان خشمگین هستند یا خوشحال؟
بنابراین ما در جامعهای زندگی میکنیم که پاسخ به پرسش شما درباره تداوم قتلهای ناموسی پاسخ پیچیدهای دارد، حتی پرسشی بزرگتری هم هست، چرا وقتی قتلهای ناموسی رخ میدهد منجر به واکنش اجتماعی نمیشود؟ مثلا در هند هربار که یک خشونت جنسی خیلی بزرگ گزارش میشود تظاهراتهای گستردهای از جانب زنان اتفاق میافتد.
*پیرو صحبت خودتان درباره مطالعه نکردن درخصوص وضعیت مردها، گمان نمیکنید یکی از دلایل واکنش عمومی نشان ندادن این باشد که در مسئله زنان بهویژه زنکشی، مردها بیشتر متهم بودند بهجای اینکه مانند زنان، بهعنوان بخشی از مسئله و یک کنشگر معترض اجازه بازیگری داشته باشند؟
نفیسه آزاد: البته من پاسخهایی دارم، اما بیشتر فرضیه هستند؛ ببینید اگرچه همانطورکه گفتم تغییراتی رخ داده است اما اینطور نشده که تغییرات سبب شود تا ما در جامعهای زندگی کنیم که خشونت علیه زنان، در همه ابعاد خودش، از خشونت رفتاری گرفته تا قتل کم شده باشد، برای اینکه ما نمیدانیم در کنار وضعیت زنان دیگر متغیرهای تاثیرگذار هم تغییر کردهاند.
آیا تغییرات لازم در این جامعه به اندازهای رخ داده است که وقتی یک دختر چیزی را حق خود میداند، مانند داشتن رابطه عاطفی یا گرفتن طلاق، این حق برای او پذیرفته شود و به مرگش منجر نشود؟ از این تغییرات اطلاعی نداریم، چون درباره سویه دیگر این ماجرا، یعنی مردها، اطلاعاتی نداریم. این را با احتیاط میگویم؛ شاید مردها گمان میکنند چیزی را که در اختیار دارند و به آنها قدرت و معنای بودن میدهد، از دست میدهند.
خلاصه اینکه میخواهم بگویم همانقدر که ما روی جنس زن نور انداختهایم تا بفهمیم چه میخواهد، شاید باید برای شناخت بیشتر، روی مردها هم نور بیندازیم تا متوجه شویم چه اتفاقی در حال رخ دادن است.
پشت میانگینهای آماری، جامعهای همچنان سنتی
*خانم احمدنیا، مرگ یک دختر جوان درخصوص حجاب سبب شد یک اعتراض اجتماعی در ایران شکل بگیرد، چرا درخصوص قتلهای ناموسی چنین اعتراضهایی شکل نمیگیرد؟ چرا مطالبه برای چنین موضوع مهمی پیگیری مداوم و همگانی ندارد؟
شیرین احمدنیا: درست است که ما شاهد تغییر در جامعه هستیم، اما معمولا فریب میانگینها را میخوریم. مثلا میگوییم متوسط سطح تحصیلات زنان ایرانی و جامعه ارتقا پیدا کرده است، اما وقتی بخواهیم دو سوی این پیوستار را در نظر بگیریم، میبینیم که ما همچنان یک جامعه سنتی محسوب میشویم و بسیاری از ارزشهای سنتی در نقاط مختلف ایران حاکم هستند. این ارزشها همچنان قدرت زیادی دارند و تعیینکنندهاند؛ نگاهی که در آن زن مایملک شوهر است. اساسا زن در جامعه سنتی موجودی وابسته است و زندگیاش تحت اختیار و کنترل مردان قرار دارد.
این فضای سنتی همچنان در کشور ما وجود دارد. کافی است کمی از استانهای مرکزی کشور فاصله بگیرید؛ فضای زندگی در مناطق دور از پایتخت، با چنین نگرشی هماهنگی زیادی دارد. در این مناطق، چیزی حدود ۱۷ تا ۱۸ درصد کودکهمسری وجود دارد. منظور از کودکهمسری، ازدواج دختران زیر ۱۸ سال است.
بنابراین باید به یاد داشته باشیم که رسانهها اخبار همه نقاط ایران را با توجه به تنوع فرهنگی موجود منعکس نمیکنند. به همین دلیل، وقتی درباره یک دختر ایرانی امروزی صحبت میشود، بلافاصله یک دختر پایتختنشین و از طبقه متوسط به بالا به ذهن میآید؛ در حالی که واقعیت در نقاط مختلف ایران حکایت از آن دارد که ما همچنان جامعهای به شدت پدرسالار و مردسالار را تجربه میکنیم.
ما همچنان با این تصور مواجه هستیم که زن در جامعه موجودی وابسته است و اختیار عملی از خودش ندارد تا بتواند اراده خود را به خانواده، محیط و محله تحمیل کند. پذیرش چنین ارادهای از سوی زنان با مقاومت مواجه میشود.
البته جا افتادن چنین هنجارهایی به زمان نیاز دارد و هنجارشکنان باید برای تثبیت آنها تلاش کنند. برای مثال، در استانهای توسعهیافته، چنین هنجارهایی در حال تحقق هستند؛ مانند اینکه خانوادهای به دختری که مستقل شده اجازه بدهد خانه مستقلی برای خودش داشته باشد.
نفیسه آزاد: فکر میکنم پذیرش چنین هنجازی هنوز کم است.
*البته خانم دکتر ما در همین خانوادههایی که انتظار میرود خیلی از این هنجارها را پذیرفته باشند شاهد قتلها ناموسی هستیم. یا حتی اگر خشونت منجر به قتل نداریم اما خشونتی که مانع از روند طبیعی زندگی یک زن بشود هنوز وجود دارد، حتی در مناطق برخوردار شهرهای بزرگ هم چنین وضعیتی رخ میدهد.
شیرین احمدنیا: بله وجود دارد و شدت و نوع آن متفاوت هست، مثلاً خیلی از این خودسوزیهایی که ما میشنویم با بررسی بیشتر مشخص میشود خودسوزی نبوده و قتل بوده و به نام خودسوزی جا زده میشود، در واقع در سطوح بالاتر شیوههای مقابله با اراده استقلال طلب زن متفاوت و متنوع است.
زنان خواهان استقلالاند، ساختارهای سنتی همچنان در پی کنترل آنها
*به نظر میرسد در سالهای اخیر هویت و خواستههای دختران ایرانی، بهویژه در مناطق سنتی و کمبرخوردار دچار تغییر شده. این تغییرات چه تعارضی با ساختارهای سنتی خانواده و جامعه ایجاد میکند و چطور به خشونت و قتلهای ناموسی منجر میشود؟
شیرین احمدنیا: بله، ما شاهد یک هویتیابی جدید در میان دختران هستیم. به نظر میرسد تغییر و تحول ارزشی در میان دختران، در مقایسه با پسران، با سرعت بیشتری پیش میرود. امروز پدر و مادرها حتی در استانهای دوردست حاضر هستند دخترشان برای ادامه تحصیل به شهرهای دیگری مانند تهران برود. این گروه از دختران در معرض ارزشهای نوین قرار میگیرند؛ ارزشهایی مانند امکان اشتغال و برخورداری از استقلال مالی.
این وضعیت تضادهایی ایجاد میکند؛ یعنی همان دختری که در یک جامعه سنتی زندگی میکند، برای خودش مسیر متفاوتی را متصور میشود و به این فکر میکند که میتواند اراده داشته باشد و همسرش را خودش انتخاب کند. در چنین شرایطی است که با ساختارهای سنتی مواجه میشود و سرکوب، تحقیر و محدودیت برایش شکل میگیرد.
زنانی که جسارت به خرج میدهند و رفتارهای هنجارشکنانه انجام میدهند، تحت تاثیر مجازاتهای رسمی و غیررسمی قرار میگیرند. در واقع، اراده طایفه یا خانواده قصد دارد جایگزین اراده زنان شود و به آنها اجازه نمیدهد به راحتی مسیر زندگی خود را تغییر دهند.
اینکه یک زن اراده داشته باشد همسر و سن ازدواجش را انتخاب کند یا برای خودش حق طلاق قائل شود، در جامعه سنتی به راحتی پذیرفته نمیشود و برای او هزینه دارد. یکی از این هزینهها، قتلهای ناموسی است.
*و این خشونت از سوی آن جامعه محلی پذیرفته هم میشود؟
شیرین احمدنیا: بله، در آن جامعه مقابل چنین مجازاتی، مقاوت نمیشود برای اینکه ارزشهای پذیرفته شده محلی هستند، واقعیت این است که با وجود تغییر میانگینها اما دو سر طیف همچنان در سر جای خودشان هستند.
*خانم آزاد گفتند که با وجود مطالعه درباره زنان، مطالعه ما درباره مردها کم بوده و نمیدانیم مردها چه تغییراتی داشتهاند، شما موافق هستید که برای تحقق مطالبات زنان باید مردها هم به همکاری گرفته شوند؟
شیرین احمدنیا: ما در گروه مطالعات زنان در انجمن جامعهشناسی ایران فکر کردیم که برای ۲۵ نوامبر( روز جهانی رفع خشونت علیه زنان) برای پیشگیری و مقابله با خشونت علیه زنان از مردها هم کمک بگیریم و بخواهیم مشارکت کنند، بنابراین فراخوان همصدایی با مردان را مطرح کردیم. اگر قرار است تغییر و تحولی در زندگی زنان صورت بگیرد قطعا نیاز به همراهی مردان داریم.
جامعهای که در ۱۴۰۱ همراه زنان شد، هنوز مقابل قتلهای ناموسی سکوت میکند
*در راستای همین موضوع، مثلا در سال ۱۴۰۱ که شعار زن،زندگی،آزادی مطرح شد، درکنارش شعار مرد،میهن، آبادی هم مطرح شد، فارغ از مباحث سیاسیای که بعدها پیش آمد اما از همان ابتدا گروهی مخالف شعار دوم بودند، چرا؟
نفیسه آزاد: در دنیای ما، کسانی که صدای مسلط دارند، تصویر مسلط را به نمایش میگذارند. شبکههای اجتماعی سبب شدند افراد، در حالی که همچنان در سنتهای خودشان زندگی میکنند، به دنیایی دسترسی پیدا کنند که بر آنها تاثیرگذار است. در این میان، ساختارهای فرهنگی برخلاف تکنولوژی، به کندی تغییر میکنند.
در نتیجه، نه در سال ۱۴۰۱ مطمئن بودم و نه الان مطمئن هستم که جنبش سال ۱۴۰۱ را یک جنبش خودآگاهی زنانه و فمینیستی بدانیم. آن جنبش نقطه تلاقی کنشهای انباشتهشده زنان برای حضور در فضای عمومی بود که در اثر بیتدبیری سیاستگذار، به مرگ و از دست رفتن جان یک دختر جوان منجر شد و خون جامعه را به جوش آورد. اما آیا این به این معناست که جامعه مسئله ناموس را کنار گذاشت؟ نه. حتی میتوان گفت در همراهی جامعه با جنبش سال ۱۴۰۱، رگههایی از ناموسپرستی وجود داشت. آیا این جامعه غیرت خود را درباره زنان کنار گذاشت؟ نه، کنار نگذاشت.
بخشی از زنان در سال ۱۴۰۱ گفتند که ما در فضای عمومی حضور داریم و نمیشود به خاطر پوشش، ما را از این فضا کنار بگذارید. اما منظورشان از پوشش چه بود؟ تا همین روسری؛ نه اینکه هر پوششی داشته باشید. اگر بخواهیم به جنبشی که در سال ۱۴۰۱ شکل گرفت اعتباری نادرست بدهیم، در تحلیلهای بعدی دچار اشتباه میشویم. بنابراین ممکن است بعدا بپرسیم جامعهای که در سال ۱۴۰۱ چنین جنبشی را تجربه کرد، چرا در همین جامعه قتل ناموسی اتفاق میافتد، اما هیچ واکنشی به آن نشان داده نمیشود؟
بنابراین، اگر بگوییم جنبش سال ۱۴۰۱ فمینیستی و حاصل آگاهی زنان بود، باید بپرسیم اگر موضوع آن ارث بود، چند نفر با آن همراهی میکردند؟ چقدر مردان و جامعه با زنان همراه میشدند؟ اگر موضوع دیه، حق طلاق یا حق ولایت بر فرزند بود، چه میزان از مردان و جامعه با زنان همراهی میکردند؟ ما در همین جامعه زندگی میکنیم.
البته باید بگویم زنان ابزارهای قدرتی به دست آوردهاند، اما این ابزارها به گونهای نیستند که بتوان گفت مطالبهگری آنها دیگر به قیمت جانشان تمام نمیشود. آنها چشماندازی به دست آوردهاند، اما این مسیر بها دارد. من معتقدم مسئله آموزش دختران در ایران حل شده است، اما آیا هنوز مسئله درس خواندن زنان در شهری دیگر حل شده است؟ ما در پیچیدگیای زندگی میکنیم که اگر آن را به رسمیت نشناسیم، دائما از رفتارهای این جامعه متعجب میشویم.
من از یکی از پیشکسوتان فعال حقوق زنان یاد گرفتم که اعتبار بیخود دادن به یک جنبش یا حرکت، سبب بروز اشتباهات بعدی میشود. خیزشی که در سال ۱۴۰۱ شکل گرفت، اعتبار دارد و حاصل چهل سال کنشهای خلاقانه روزمره زنانی است که در برابر دو چیز مقاومت کردند: نخست، جدایی جنسیتی در فضای عمومی و دوم، مقاومت در برابر حذف تنوع زنان از فضای عمومی. این مقاومت سالها ادامه داشت و آگاهیهایی نیز شکل گرفته بود. اما اگر من مجموعهای از مطالبات و دستاوردهایی را که وجود نداشتند، به جنبش ۱۴۰۱ نسبت بدهم، بعدا دچار سرخوردگی میشوم. تحلیل اشتباه، به ویژه در حوزه زنان، اتفاقا ناکارآمدی و سکوتهای بعدی را به همراه دارد.
شیرین احمدنیا: زن در شعار «زن، زندگی، آزادی» الزاما فقط زنان را نمایندگی نمیکرد. زنان در این شعار نمادی بودند برای نمایندگی تمام گروههای به حاشیه راندهشده، مانند اقلیتهای قومی و مذهبی و تنوع فرهنگی. خود زنان نیز همواره در وضعیت به حاشیه راندهشدگی قرار دارند و با تبعیض مواجه هستند.
اما در شعار دوم، وقتی از میهن صحبت میشود، یعنی ما یک میهن یکپارچه داریم که در آن سلطه زبان رسمی و قومی را تجربه میکنیم که خود را اکثریت تلقی میکند. بنابراین، شعار دوم جایگزین مناسبی برای شعار اول نبود.
عبور از خشونت علیه زنان از مسیر آموزش، آگاهی و مشارکت مدنی
*شما وضعیت موجود را شرح دادید، از طرفی هم عنوان شد تغییرات فرهنگی به کندی انجام میشود، حالا برای عبور از وضعیت کنونی چه باید کرد؟
شیرین احمدنیا: وقتی درباره شاخصهای توسعه فرهنگی، اجتماعی و انسانی صحبت میکنیم، جوامعی مانند کشورهای اسکاندیناوی را تصور میکنیم؛ کشورهایی با بهترین سیستم آموزشی، شادترین مردم و کمترین میزان تبعیض جنسیتی. آیا در این کشورها انقلاب شده است؟ نه. در مقابل، آموزشها، آگاهیها و مشارکتهای مدنی و سیاسی در این کشورها متحول شده تا به جایگاه امروز رسیدهاند.