انجمنهایی که در عصر مشروطه به الگویی غیردموکراتیک انجامیدند/ تناقضهای ساختاری اقتصاد و سنت، شکل گیری نهادهای مدنی را ناکام کردند
گروه اندیشه: در نشست تخصصی انجمن جامعهشناسی ایران (شعبه همدان) که با حضور دکتر محمد مبارکی عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه بوعلی سینا، کیانا اشتری دانشجوی دکتری این دانشگاه، با عبور از تحلیلهای خطی، شکلگیری جامعه مدنی در ایران را به عنوان یک فرایند پیچیده در بستر تجارت بینالملل، شوکهای محیطی قفقاز در قرن پانزدهم و توازن قوای منطقهای بررسی کرد. کیانا اشتری در بخش نخست این نشست ابتدا به بررسی ابعاد نظری جامعه مدنی پرداخت و سپس به ضرورت بررسی جامعه مدنی از نگاه تاریخی اشاره کرد و در ادامه با بحث جغرافیای قدرت و موازنه قدرتها در قفقاز و دریای سیاه در قرن پانزدهم محور اصلی بحث خود درباره شکل گیری جامعه مدنی در ایران را مطرح کرد. او مطرح کرد که چگونه تجارت بینالملل و موازنه قدرتها و جغرافیای قدرت در این منطقه ، به تجارت خارجی، نابرابریهای قانونی و اقتصاد رانتی پیش ازمشروطه، و بسترساز نوعی «جامعه مبتنی بر هراس» و مهاجرتهای فکری تبدیل شد. اشتری با بازخوانی مناسبات میان تجار، علما و دربار و نقش رقابتهای امپراتوری روسیه و بریتانیا، تبیین کرد که سفرها و تبادلات چگونه به زایش خرد رهاییبخش و تفکر پارلمانی انجامید. با این حال، پژوهش مذکور بر یک پارادوکس بنیادین انگشت میگذارد: اینکه انجمنهای اولیه و هستههای شکلگیری جامعه مدنی در ایران، به دلیل ساختارهای پنهان و موانع نهادی، خود گاه به بازتولید ساختارهای غیردموکراتیک تبدیل شده اند. این گزارش را در ادامه می خوانید:
بخش نخست: قفقاز الماس خاورمیانه در قرن ۱۵ میلادی
کیانا اشتری در بخش نخست به بحث تجارت بینالملل و موازنه قدرتها و جغرافیای قدرت در این منطقه و ایران پرداخت و این که چگونه این روند و شوکهای محیطی بهنوعی به شکلگیری جامعهای مبتنی بر هراس انجامیده و در نهایت، زمینهسازبخشی از مهاجرتها و شکلگیری الگوها و ترکیبهای متنوع مهاجرتی شده است؛ روندی که بستری برای شکلگیری اندیشههای نوین و گسترش گونههایی از دگراندیشی را فراهم آورده است.
بخش دوم: میان قحطی و رونق، تجارت و فساد؛ فراز و فرود اقتصاد ایران
لایه اول: ساختار تجارت خارجی و تعرفهها، ظرفیت مالی حکومت، روابط قدرتهای محلی، ساختار مالکیت و تولید، شبکههای اعتباری و حملونقل؛
لایه دوم: قوانین نابرابر میان تجار داخلی و خارجی، انتقال ریسک به تولیدکننده و مصرف کننده، تعارض بر سر امتیاز و انحصار، محدود شدن استقلال تجار، تعارض منافع گوناگون؛
لایه سوم: شبکههای بازار و اصناف، ائتلاف و اختلاف تجار و علما، بسیج توده در جهت منافع گوناگون و شبکههای ارتباطی زنان
قفقاز و رویای قانون؛ خاستگاه اندیشه پارلمانی در ایران
در این بخش اشتری با بازگشت به قرن پانزدهم و هم چنین اوایل قرن نوزدهم با ارائه مدلی نشان داد که چگونه جهانگردی منجر به نوعی خرد رهایی بخش میشود و زمینه تفکر تفکیک نهادی را ایجاد می کند و مفهوم وطن تغییر می کند، تفکر انتقادی شکل میگیرد و نوعی زایش ادبی و فرهنگی و حتی نوشتاری ایجاد میشود و چنین بستری زمینه ایجاد مطالبات جدید میشود، به گونهای که هسته اولیه نهادهای مدنی در ایران توسط طبقات متوسط و بالای جامعه شکل میگیرد و در نهایت منجر به شکل گرفتن تفکر پارلمانی و اصلاحات در ایران میشود، هرچند او این مدل را به صورت خطی نمیبیند، بلکه به صورت نوعی سازوکار متفاوت بررسی میکند.
ایران میان دو امپراتوری؛ دین، قدرت و مداخله خارجی در عصر قاجار
اشتری در این بخش با اشاره به رقابت روسیه و بریتانیا، مناسبات منفعتطلبانه علما و دربار، پیدایش جریانهای نوین دینی و کشاکش منافع و نیروهای اجتماعی بازگشتی دوباره به تغییر مفاهیم براساس منفعت و ایدئولوژی داشت.
فراز و نشیب شکل گیری هسته اولیه جامعه مدنی در ایران
در این بخش اشتری ضمن اشاره به انجمنهای متنوع در ایران به بررسی انجمنها و ساز و کارهای پنهان آنها میپردازد که چگونه خود تبدیل به مانعی برای جامعه مدنی دموکراتیک شدند و زمینه ایجاد نوعی جامعه مدنی غیر دموکراتیک و ساختار یافته شدند.
همچنین، او با اشارهای به پیشینه تاریخی انجمنها در ایرانِ عصر مشروطه، مسائل و چالشهای مرتبط با فعالیت این انجمنها مورد بررسی قرار داد. در نهایت، بحث با بررسی چگونگی شکلگیری و ساختاریابی جامعه مدنی در ایران و تبیین ماهیت و ویژگیهای غیردموکراتیک آن خاتمه یافت.