راههای درمان حـزن و انـدوه
علی پوریا حزن و اندوه، حالت نفسانی است که آثار آن در چهره و رفتار انسان ظاهر میشود. چنانکه حضرت امیرمؤمنان(ع) از اندوه و غم و حزن بهعنوان بیماری نفسانی یاد میکند و میفرماید: الغَمُّ مَرَضُ النَّفْسِ؛ اندوه، بيمارى روان است.(غرر الحكم: ۳۷۴) امام صادق(ع) نیز میفرماید: الأحْزانُ أسْقامُ القُلوبِ، كما أنَّ الأمْراضَ أسْقامُ الأبْدانِ؛ احزان، ناخوشىهاى قلوب هستند؛ همچنانكه امراض، ناخوشيهاى جسم است.(الدعوات، ص ۱۱۸، حدیث ۲۷۶ )البته حزن و اندوه دارای مراتب و درجات متعدد و متنوعی است که در فرهنگ قرآنی و عربی از آن با عناوینی چون «غم»، «همّ»، «ایلاس»، «اسف»، «اسی»، «غیظ»، «کرب» و مانند آنها و مشتقات آنها بیان میشود. بهنظر میرسد که حزن دربرابر «فرح» ناظر به هیجان شدید است؛ زیرا فرح هیجان شدید مثبت است که تعادل رفتاری را از میان میبرد؛ حزن نیز به هیجان شدید منفی اطلاق میشود؛ زیرا موجب خروج از تعادل رفتاری میشود. از نظر قرآن، مراتب اندوه از ضعف تا شدت میتواند از مجموعهای عوامل شکل گیرد و نوعی تراکم «غمّاًبغمٍّ» رخ دهد. (آل عمران، آیه 153)با نگاهی به آثار و نشانههای اندوه میتوان نقش این حالت نفسانی را در زندگی بشر دریافت؛ زیرا همانگونه که سرور و شادی و خوشحالی در انسان و زندگیاش آثار مثبتی را به جا میگذارد، اندوه و حزن نیز نقش اساسی در فرآیند زندگی انسان دارد.بر اساس آموزههای قرآن، شدت حزن و اندوه در انسان میتواند چنان انسان را متأثر سازد که آرزوی مرگ کند (مریم، آیات 23 و 24) و حتی شخص را به سوی خودکشی برای رهایی از شدت حزن بر انگیزد؛ زیرا حزن شدید موجب فرسایش جسم و توان بدنی انسان (یوسف، آیات 84 تا 86؛ مزمل، آیه 17) و هلاکت و مرگ (یوسف، آیات 85 و 86؛ کهف، آیه 6؛ شعراء، آیه 3) میشود و شخص به سبب ناتوانی عقلی در فهم و تحلیل پیشامد و فشار سهمگین عوامل حزن و احتمال عدم خروج از «عسر» به «یسر»، چنان تحت فشار روانی قرار میگیرد که خودکشی را راه رهایی مییابد که البته نادرست است.از آثار حزن و اندوه میتوان به تغییر رنگ چهره و رخ سیاهی (نحل، آیه 58؛ زخرف، آیات 16 و 17)، جاری شدن اشک از چشم (توبه، آیه 92) و خروج از حالت تعادل رفتاری (یوسف، آیات 84 تا 86؛ نحل، آیه 58؛ زخرف، آیات 16 و 17) و مانند آنها اشاره کرد.در تفاسیر تبیینی معصومان(ع) از زبان خویش یا دیگران به این آثار توجه شده است؛ چنانکه در روایات معصومین از حضرت مسيح(ع) درباره تأثیر منفی حالت نفسانی و روانی حزن و اندوه بر جسم انسان آمده که ایشان میفرماید: مَن كَثُرَ هَمّهُ سَقُمَ بَدنُه؛ آن كه اندوه بسيار خورد، جسمی بيمار خواهد داشت. (الأمالي للصدوق، ص ۶۳۶، حدیث ۸۵۳)اصولاً کسانی که تحت تأثیر شدت حزن و اندوه قرار میگیرند، پیری زودرس به سراغ آنان میآید و موهای سیاه، سپید میشود و علائم و نشانههای شکستی در چهرهشان آشکار میشود؛ چنانکه حضرت امیرمؤمنان(ع) می فرماید: الهَمُّ نِصفُ الهَرَمِ؛ اندوه، نيمى از پيرى است. (تحف العقول، ص ۲۱۴)بنابراین، اگر یکی از عوامل پیری، فرآیند تحولات و تغییرات جسم در طول زمان است (حج، آیه 5)، اما عامل دیگر پیری را میتوان همین حزن و اندوه دانست؛ چنانکه امام على(ع) در جایی دیگر میفرماید: الهمُّ أحدُ الهَرَمَينِ؛ اندوه، يكى از دو عامل پيرى است. (غرر الحكم: ۱۶۳۴)عوامل اندوهزابر اساس آموزههای قرآن، عوامل مادی و معنوی بسیاری در ایجاد حزن و اندوه نقش دارد که از عوامل مادی میتوان به مواردی چون: گرفتاری به ضرر و بدی (شوری، آیه 48)، مشکلات اقتصادی به سبب خشکسالی (روم، آیات 48 و 49)، کم آبی (همان) ضررهای جانی (آل عمران، آیات 139 و 140 و 153)، ضررهای مالی (قلم، آیات 18 تا 31؛ آل عمران، آیه 153)، زوال نعمت (حدید، آیه 23) و مانند آنها؛ و نیز عوامل معنوی چون: نجوای شیطانی (مجادله، آیه 10)، گناه (زخرف، آیات 74 و 75)، کفر (عبس، آیات 40 و 42)، ظهور حقایق ناخوشایند (مائده، آیه 101)، ناتوانی (مائده، آیه 31)، عدم مساوات (احزاب، آیه 51)، شکست (آل عمران، آیات 139 و 140)، حسادت نسبت به نعمتهای دیگران (آل عمران، آیه 120؛ توبه، آیه 50)، ترس از دشمن (توبه، آیه 40)، ترس از آبروریزی (مریم، آیه 24)، شنیدن افتراء (انعام، آیه 33)، تمسخر از سوی دیگران (حجر، آیات 95 و 97)، ارتداد مؤمنان و گمراهی آنان (اعراف، آیات 148 و 150)، برخوردهای ناپسند دیگران (یوسف، آیه 69)، ظلم و تجاوزگری دیگران نسبت به حقوق خویش یا دیگران (هود، آیات 77 و 78؛ عنکبوت، آیه 33) و مانند آنها اشاره کرد.بهنظر میرسد که گاه عامل حزنآور، از ابتلائات الهی (شوری، آیه 48؛ یونس، آیه 22) یا از کیفرهای الهی (انبیاء، آیات 87 و 88) است؛ در عین حال این عوامل میتواند شامل رفتارهای دیگران یا متأثر از رفتارهای خود شخص باشد. برخی از عوامل نفسانی درونی همچون حسادت که عامل حزن است؛ بسیار خطرناک بهشمار میرود؛ زیرا به جهات گوناگون به فرد حسود و نیز محسود ضرر و زیان وارد میسازد. حضرت امیرمؤمنان(ع) میفرماید: ما رأيتُ ظالِما أشْبَهَ بمظلومٍ من الحاسِدِ؛ نَفَسٌ دائمٌ، و قَلبٌهائمٌ، و حُزنٌ لازِمٌ؛ ستمگرى نديدم كه به ستمديده مانندهتر باشد مگر حسود؛ او جانى خسته دارد و دلى سرگشته و اندوهى پيوسته. (بحار الأنوار، ج ۷۳، ص ۲۵۶، حدیث ۲۹)امام باقر(ع)میفرماید: دَخلَ محمّدٌ بنُ مسلمٍ بنِ شِهابٍ الزُّهريُّ على عليِّ بنِ الحسينِ و هُو كئيبٌ حَزينٌ، فقالَ لَهُ زينُ العابدينَ: ما بالُكَ مَغموما؟ قالَ: غُمومٌ و هُمومٌ تَتَوالى علَيَّ؛ لِما امتُحِنْتُ بهِ مِن جِهَةِ حُسّادِ نِعمَتي، و الطّامِعينَ فِيَّ، و مِمَّنْ أرْجوهُ و مِمَّنْ أحْسَنْتُ إلَيهِ فيُخْلِفُ ظَنّي، فقالَ لَهُ عليُّ بنُ الحسينِ: احْفَظْ علَيكَ لِسانَكَ تَمْلِكْ بهِ إخْوانَكَ؛ محمّد بن مسلم بن شهاب زهرى، با حالى افسرده و غمگين خدمت علىبنالحسين(ع) آمد. امام به او فرمود: چرا غمگينى؟ عرض كرد: غمها و اندوهها، پياپى بر من وارد مى شوند؛ زيرا از کسانی كه به نعمتهاى من حسادت مىورزند و چشم طمع به مال من دوختهاند و كسانى كه به آنان اميد دارم و نوميدم مىسازند و كسانى كه به آنان خوبى مىكنم و با من بدى مىكنند، رنج مىبرم. علىبنالحسين(ع) به او فرمود: زبانت را نگهدار، تا برادرانت را از دست ندهى. (الاحتجاج، ج ۲، ص ۱۵۷، حدیث ۱۹۱ )در روایات تفسیری – تبیینی معصومان(ع) به ابعاد گوناگون این عوامل اشاره شده و آثار آن مدنظر قرار گرفته است؛ به عنوان نمونه پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) میفرماید: مَن نَظرَ إلى ما في أيْدي النّاسِ طالَ حُزنُهُ، و دامَ أسَفُهُ؛ هر كه چشمش به دست مردم باشد، اندوهش دراز و افسوسش پايدار شود. (أعلام الدين، ص ۲۹۴)همچنین امام صادق(ع)میفرماید: وقتى اين آيه نازل شد: « لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ؛ اگر بعضى از مردان و زنانشان را به چيزى بهرهور ساخته ايم، تو بدان چشم مدوز و غم آن را مخور و در برابر مؤمنان فروتن باش» (حجر، آیه 88) پيامبر خدا فرمود: مَن لَم يَتَعزَّ بعَزاءِ الله ِتَقَطّعتْ نَفسُهُ على الدُّنيا حَسَراتٍ، و مَن رمى ببَصَرِهِ إلى ما في يَدِ غَيرهِ كَثُرَ هَمُّهُ و لَم يَشْفِ غَيْظَهُ؛ كسى كه به دلدارى دادن خدا آرام نگيرد، جانش بر دنيا حسرتها خورد و هر كه چشمش به داراييهاى ديگران باشد، اندوهش بسيار شود و ناراحتياش بهبود نيابد (بحار الأنوار، ج ۷۷، ص ۱۱۶، حدیث ۱۱ )عوامل نفسانی درونی در نفس انسان همچون گرایش به پسر داشتن (نحل، آیه 58؛ زخرف، آیات 16 و 17) و متأثر شدن از شدت شهوت و غضب به جای مهار و مدیریت آن، میتواند عامل حزن شدید در انسان شود؛ چنانکه پيامبر خدا میفرماید: رُبَّ شَهْوةِ ساعةٍ تُورِثُ حُزنا طويلاً؛ بسا لذتى كه دمى بپايد اما اندوهى دراز بر جاى گذارد. (الأمالي للطوسي، ص ۵۳۳، حدیث۱۱۶۲)اصولاً از نظر آموزههای وحیانی، گرایش انسان به دنیاگرایی بهجای آخرتگرایی و ایجاد تعادل میان حسنات دنیوی و اخروی میتواند موجب حزن و اندوه شود؛ چنانکه پيامبر خدا در تفسیر تبیینی خویش میفرماید: أنا زَعيمٌ بثَلاثٍ لِمَن أكَبَّ على الدُّنيا: بفَقرٍ لا غَناءَ لَهُ، و بشُغْلٍ لا فَراغَ لَهُ، و بهَمٍّ و حُزنٍ لا انْقِطاعَ لَهُ؛ كسى كه به دنيا بچسبد، من سه چيز را براى او قطعى مىدانم: فقرى كه هيچگاه به بىنيازى نينجامد، مشغوليتى كه هرگز از آن خلاصى ندارد و غم و اندوهى كه برايش پايانى نيست. (بحارالأنوار، ج ۷۳، ص ۸۱، حدیث ۴۳ )از نظر قرآن، انسان آفریدهای «هلوع» (حریص) است که وقتی به او چیزی نرسد جزع و فزع دارد؛ اما از نظر قرآن، مؤمنان که اهل ایمان و نماز و کارهای نیک فردی و اجتماعی هستند از این امر به دور هستند و خلقت نخستین خویش را به شکل مثبتی تغییر دادهاند؛ از همین رو از هلوع و جزع و منوع بودن در امان هستند. (معارج، آیات 19 تا 35)بنابراین، اهل جزع گرفتار حزن و اندوه میشوند؛ زیرا در هنگام بلایا و ابتلائات الهی خود را میبازند؛ حضرت امیرمؤمنان(ع) میفرمایند: إيّاكَ و الجَزَعَ؛ فإنَّهُ يَقْطَعُ الأملَ، و يُضعِفُ العَملَ، و يُورِثُ الهَمَّ؛ از جزع و بيتابى كردن بپرهيز؛ كه آن، اميد را قطع مىكند و عمل را ضعيف مىگرداند و اندوه مىآورد.(دعائمالإسلام، ج ۱، ص ۲۲۳)درمان حزن و اندوهدر آموزههای قرآن، راهکارهایی برای درمان بلکه حتی مصونیت از حزن منفی بیان شده است. البته شکی نیست که فقدان عوامل درونی مانند گرایش به دنیا، کفر، شرک، حسادت و مانند آنها در دست انسان است و شخص میتواند با حذف این عوامل درونی و نفسانی خویش را از حزن برهاند؛ اما عوامل بیرونی چون تحقیر و ظلم و استهزای دیگران و مانند آنها بیرون از توان شخص است و میبایست برای آن چاره دیگری اندیشید.به نظر میرسد که محبت الهی و کسب رضایت الهی و اطمینان به مقدرات و قضای الهی به ویژه در ابتلائات مانند شکست در جنگ (آل عمران، آیات 139 و 140) و زوال نعمت (حدید، آیه 23) میتواند موجب رهایی از حزن و اندوه شود. اما درباره برخی از عوامل، کار بسی دشوارتر است.کسی که به خدا اعتماد دارد و مطمئن به مقدرات و راضی به قضای الهی است، از بسیاری از عوامل حزن در امان میماند و دیگر گرفتار آن نمیشود تا از آن برهد؛ بلکه حتی اگر گرفتار شود، با ذکر الهی و بازگشت به همان یقین نیک به خدا، رفع حزن میشود. پس دفع و رفع حزن در چارچوب ایمان حقیقی تحقق مییابد و مؤمن از بسیاری از عوامل حزن در امان خواهد بود.امام على(ع) میفرماید: نِعْمَ الطّاردُ للهَمِّ الاتِّكالُ على القَدَرِ؛ خوب غم زدايندهاى است توكل كردن بر تقدير [الهى]. (غرر الحكم: ۹۹۲۱ )امام صادق(ع) نیز میفرماید: إنْ كانَ كُلُّ شيءٍ بقَضاءٍ و قَدَرٍ، فالحُزْنُ لِماذا؟!؛ اگر همه چيز به قضا و قدر است پس اندوه خوردن چرا؟! (الأمالي للصدوق، ص ۵۶، حدیث۱۲)امام كاظم(ع) میفرماید: مَنِ اغْتَمَّ كانَ للغَمِّ أهْلاً، فيَنبغي للمؤمنِ أنْ يكونَ بالله و بما صَنعَ راضِيا؛ آن كه غم خورد، شايسته غم و اندوه است؛ پس مؤمن بايد به خدا و آنچه او مى كند، خرسند باشد. (التمحيص، ص ۵۹، حدیث ۱۲۲ )از نظر امیرمؤمنان دو عامل محبت الهی و حسن یقین به خدا نقش اساسی در رفع و دفع حزن دارد؛ چنانکه میفرماید: اطْرَحْ عَنكَ وارِداتِ الهمُومِ (الاُمورِ)، بعَزائمِ الصّبرِ و حُسنِ اليَقينِ؛ اندوههاى [دل ]خويش را با صبر استوار و يقينِ نيكو بزداى. (نهجالبلاغة: الكتاب ۳۱)از آنجا که بسیاری از عوامل حزن در انسانها حتی مسلمانان، امور دنیوی و مادی است، راه رهایی، عدم اهتمام زیاد به امر دنیوی است؛ زیرا امام صادق(ع) میفرماید: مَن أصْبَحَ علىالدُّنيا حَزينا أصْبَحَ على الله ِ ساخِطا؛ هركه براى دنيا غمگين شود، از پروردگار خويش ناخشنود است.(الاختصاص، ص ۲۲۶)از نظر معصومان معرفت و شناخت صحیح از مفهوم زندگی دنیوی نسبت به زندگی اخروی میتواند بسیاری از عوامل حزنآور را رفع بلکه دفع کند و انسان را مصون از حزن منفی سازد؛ از همین رو در روایات بر شناخت دنيا و تدبير هنگام روبهرو شدن با آن تأکید شده است؛ پيامبر خدا(ص) در این باره میفرماید: أيُّها النّاسُ، هذهِ دارُ تَرَحٍ لا دارُ فَرَحٍ، و دارُ الْتِواءٍ لا دارُ اسْتِواءٍ، فمَن عَرَفها لَم يَفْرَحْ لِرَجاءٍ، و لَم يَحْزَنْ لِشَقاءٍ؛ اى مردم! دنيا سراى غم است نه سراى شادى، سراى دشوارى است نه سراى آسودگى. پس، هركه آن را شناخت با اميدى شاد نشد و با سختى و عسرتى اندوهگين نگشت. (أعلامالدين، ص ۳۴۳)شناخت حقایق هستی و برنامههای الهی در قالب سنتهای تغییرناپذیر میتواند نوع نگرش و کنش و واکنشهای ما را با مسائل و امور زندگی بهگونهای بسازد که گرفتار حزن و اندوه متأثر از عوامل ابتلائات الهی نشویم؛ امیرمؤمنان(ع) میفرماید: الدَّهرُ يَومانِ: يَومٌ لكَ و يَومٌ علَيكَ، فإنْ كانَ لَكَ فلا تَبْطَرْ، و إنْ كانَ علَيكَ فلا تَضْجَرْ؛ زمانه، دو روز است: روزى با توست و ديگر روز بر تو. اگر با تو بود، سرمست مشو و اگر بر تو بود، دلگير نشو. (مطالب السؤول، ص ۵۷ )بر اساس آموزههای قرآن، سختی میان دو آسانی سامان یافته و همواره آسانی از نظر کمیت و کیفیت بیشتر از سختی است. (شرح، آیات 5 و 6) بنابراین، کسی که گرفتار ابتلایی از سختی شده باید به آسانیهای پیش و بعد از آن توجه کند تا اینگونه از حزن در امان ماند؛ چنانکه امیرمؤمنان(ع) میفرماید: لا تُشْعِرْ قَلبَكَ الهَمَّ على ما فاتَ، فيَشْغَلَكَ عَمّا هُو آتٍ؛ براى آنچه از دست رفته است اندوه به دلت راه مده، كه تو را از آنچه مىآيد باز مىدارد. (غررالحكم: ۱۰۴۳۴)مؤمنان بهدلیل آخرتگرایی و اعمال صالح نه تنها در امنیت از حزن هستند، بلکه اگر حزن بیاید به سرعت برطرف میشود. این اهتمام به آخرتگرایی بسیار مهم و اساسی در مسئله درمان حزن و اندوه است؛ چنانکه در کتاب مطالب السؤول ـ به نقل از ابن عباس ـ آمده است: ما انْتَفَعْتُ بكلامٍ بَعدَ رسولِ الله ِ كانْتِفاعي بكِتابٍ كَتَبَهُ عليُّ بنُ أبي طالبٍ، فإنَّهُ كَتبَ إلَيَّ: أمّا بَعدُ فإنَّ المَرءَ يَسوؤهُ فَوتُ ما لَم يَكُن لِيُدْرِكَهُ، و يَسُرُّهُ دَرْكُ ما لَم يَكُن لِيَفوتَهُ، فلْيَكُنْ سُرورُكَ بما نِلْتَ مِن آخِرَتِكَ، و لْيَكُن أسَفُكُ على ما فاتَكَ مِنها، و ما نِلْتَ مِن دُنْياكَ فلا تَكُنْ بهِ فَرِحا، و ما فاتَكَ مِنها فلا تَأْسَ علَيهِ حُزْنا، و لْيَكُنْ هَمُّكَ فيما بَعدَ المَوتِ. و السَّلامُ؛ بعد از سخن پيامبر خدا(ص)، از هيچ سخنى به اندازه نامهاى كه على بن ابى طالب(ع) براى من نوشت بهرهمند نشدم. او به من نوشت: اما بعد، آدمى براى نرسيدن به آنچه به او نمىرسيد اندوهگين مىشود و از رسيدن به آنچه نمىشد به او نرسد شاد مىشود. پس، آنجا شادى كن كه به چيزى از آخرت خود رسيدهاى و آنجا اندوهگين شو كه چيزى از آخرت خود را از دست دادهاى. اگر به چيزى از دنياى خود رسيدى شادى مكن و اگر چيزى از آن را از دست دادى اندوهگين مشو. همّ و غم خود را براى پس از مرگ به كار گير؛ و السلام.(مطالب السؤول، ص ۵۵ )بر اساس آیات و روایات بسیار میتوان به این نکته دست یافت که ذکر الله عامل اطمینان (رعد، آیه 28) و آرامش و سکونت و سرور و شادی و رهایی از حزن و اندوه است؛ از همین رو در روایات يارى جستن از خدا به عنوان راهکار بیان میشود؛ چنانکه پيامبر خدا میفرماید: قَولُ: «لا حَولَ و لا قُوّةَ إلاّ بالله ِ» فيهِ شِفاءٌ مِن تِسعَةٍ و تِسْعينَ داءً، أدْناها الهَمُّ؛ جمله «لا حول و لا قوّة الاّ بالله » نودونه درد را شفا مىدهد كه سادهترين آنها اندوه است. (قرب الإسناد، ص ۷۶، حدیث ۲۴۴)همچنین میتوان از ذکرهای دیگر الهی از جمله استغفار برای رهایی از حزن بهره گرفت؛ پيامبر خدا میفرماید: مَن أكْثَرَ الاسْتِغْفارَ جَعلَ الله ُ لَهُ مِن كُلِّ هَمٍّ فَرَجا، و مِن كُلِّ ضِيقٍ مَخْرَجا، و رَزَقَهُ مِن حَيثُ لا يَحْتَسِبُ؛ هر كه زياد استغفار كند، خداوند گره غمهاى او را بگشايد و از هر تنگنايى بيرونش برد و از جايى كه گمان نمىبرد، روزياش رساند. (أعلامالدين، ص ۲۹۴)معصومان(ع) تلاش میکنند تا مؤمنان را به این نکته توجه دهند که امور دنیوی هر چند که با عسر و حرج و بلا و ابتلا و مصیبت همراه است، اما در نهایت راهی برای رهایی از آن وجود دارد، مگر آنکه انسان گرفتار دوزخ قیامتی شود که راهی برای فرار از آن نیست؛ از همین رو رسول خدا میفرماید: ما مِن هَمٍّ إلاّ و لَهُ فَرَجٌ إلاّ هَمَّ أهلِ النّارِ؛ هيچ اندوهى نيست كه زدوده نشود، مگر اندوه دوزخيان. (بحار الأنوار، ج ۷۱، ص ۲۴۲، حدیث ۲ )در کتاب کافى شریف مضمونی چنین به نقل از جابر جعفى آمده است که گفت: تَقَبَّضْتُ بَينَ يَدَي أبي جعفرٍ، فقُلتُ: جُعِلتُ فِداكَ، رُبَّما حَزِنتُ مِن غَيرِ مُصيبَةٍ تُصيبُني أو أمْرٍ يَنزِلُ بِي، حتّى يَعْرِفَ ذلكَ أهلي في وَجْهي و صَديقي، فقالَ: نَعَم يا جابرُ، إنّ الله َ عزّ و جلّ خَلقَ المؤمنينَ مِن طِينةِ الجِنانِ و أجْرى فيهِم مِن ريحِ رُوحِهِ، فلذلكَ المؤمنُ أخو المؤمنِ لأبيهِ و اُمّهِ، فإذا أصابَ رُوحا مِن تلكَ الأرواحِ في بَلَدٍ من البُلْدانِ حُزنٌ، حَزِنتْ هذهِ لأنَّها مِنها؛ در حضور امام باقر(ع) دلم گرفت. عرض كردم: فدايت شوم، گاهى اوقات بدون آنكه مصيبتى يا گرفتاريى به من رسد، اندوهگين مىشوم، چندانكه همسرم و دوستم آن را در چهرهام مىخوانند. فرمود: همينطور است، جابر! خداوند عزّ و جلّ مؤمنان را از طينت بهشتى آفريد و از نسيم روح خويش در آنها روان ساخت، از اين رو مؤمن برادر مؤمن است. پس هرگاه به يكى از آن ارواح در شهرى اندوهى رسد، آن روح ديگر اندوهگين شود؛ زيرا از جنس اوست.(الكافي، ج ۲، ص ۱۶۶، حدیث ۲ )اندوه پسنديده عرفانی مؤمناناز نظر آموزههای قرآن، مؤمنان بلکه پیامبران گرفتار حزن پسندیده و مثبت میشوند که هیچ ارتباطی به امور دنیوی و مادی ندارد، بلکه ناظر به امور معنوی خویش یا دیگران به ویژه مردمان است؛ چنانکه حزن پیامبر(ص) از کفرگرایی و شرکگرایی مردمان که خود را به دوزخ خشم و غضب الهی میافکنند، خود نمونهای از حزن و اندوه مثبت عارفانه است. آن حضرت درباره حزن مؤمنانه عرفانی میفرماید: ما عُبِدَ الله ُ عزّ و جلّ على مِثْلِ طُولِ الحُزْنِ؛ خداوند عزّ و جلّ با چيزى همانند اندوه طولانى عبادت نشده است. (مكارمالأخلاق، ج ۲، ص ۳۶۷، حدیث ۲۶۶۱ )از جابر جعفى آمده که امام باقر(ع) به من فرمود: يا جابرُ، إنّي لَمَحْزونٌ، و إنّي لَمُشْتَغِلُ القَلبِ. قلتُ: و ما حُزنُكَ و ما شُغْلُ قَلبِكَ؟ قالَ: يا جابرُ، إنَّهُ مَن دَخلَ قَلبَهُ صافي خالِصِ دِينِ الله ِ شَغَلَهُ عَمّا سِواهُ؛ اى جابر! من محزونم و دلم مشغول است. عرض كردم: اندوه و دل مشغولى شما چيست؟ فرمود: اى جابر! هركس كه دين ناب و زلال خداوند به دلش راه يابد، او را از هر چه جز اوست باز دارد. (بحار الأنوار، ج ۷۸، ص ۱۸۵، حدیث ۱۵ )