خاورمیانه سرانجام به حال خود رها میشود
همشهری آنلاین - گروه سیاسی: نشریه آمریکایی فارنپالیسی در گزارشی با عنوان «خاورمیانه سرانجام به حال خود رها میشود» به قلم استیون والت، استاد روابط بینالملل دانشگاه هاروارد، به این نکته پرداخت که جنگ ایران نقطه عطفی در تاریخ مداخلات خارجی در خاورمیانه است؛ تحولی که میتواند به بیش از یک قرن سلطه قدرتهای بزرگ بر معادلات منطقه پایان دهد و کشورهای خاورمیانه را بیش از گذشته با سرنوشت خودشان تنها بگذارد.
از نگاه استیو سایمون [دیپلمات پیشین آمریکایی و از چهرههای شناختهشده سیاستگذاری امنیتی آمریکا]، تلاشهای واشنگتن برای «دگرگون کردن» خاورمیانه در گذشته شکست خورده، امروز نیز در حال شکست خوردن است و اگر این مسیر ادامه پیدا کند، در آینده هم شکست خواهد خورد. او درست میگوید، اما من تصور نمیکنم این تلاشها ادامه پیدا کنند؛ همانطور که هیچ قدرت دیگری نیز چنین مسیری را دنبال نخواهد کرد.
برعکس، ما به پایان دورهای بیش از یک قرن نزدیک میشویم که در آن قدرتهای خارجی، حتی زمانی که قادر به تحقق اهداف اصلی خود نبودند، مسیر تحولات خاورمیانه را تعیین میکردند. برای نخستین بار از سال ۱۹۱۹، آنچه در این منطقه اتفاق میافتد، عمدتا به دست بازیگران محلی رقم خواهد خورد. جنگ شکستخورده آمریکا و اسرائیل علیه ایران نقطه عطفی در این مسیر است، اما در واقع صرفا روندهایی را سرعت بخشیده که از مدتی پیش نشانههای آنها آشکار شده بود. کشورهای خاورمیانه بیش از گذشته ناچار خواهند بود روی پای خود بایستند.
خاورمیانه مدرن تا حد زیادی محصول مداخله قدرتهای بزرگ خارجی بوده است. پس از جنگ جهانی اول، کشورهای پیروز در کنفرانس صلح پاریس در سال ۱۹۱۹، از دل امپراتوری عثمانی در حال فروپاشی، دولتهای جدیدی ایجاد کردند؛ آن هم در شرایطی که طی جنگ به گروهها و مدعیان مختلف وعدههای متناقضی داده بودند. بریتانیا و فرانسه در بیشتر سالهای میان دو جنگ جهانی، تحت قیمومیت جامعه ملل بر سرزمینهایی حکومت کردند که امروز لبنان، عراق، اسرائیل، سوریه و اردن نامیده میشوند. با این حال، ساکنان محلی حتی پیش از آغاز جنگ جهانی دوم نیز بهتدریج در برابر این سلطه بیتاب شده بودند؛ جنگی که در نهایت ادامه کنترل قدرتهای اروپایی بر منطقه را ناممکن کرد.
عربستان سعودی بهطور مستقل به استقلال رسید، در حالی که بریتانیا تامین امنیت کشورهای کوچکتر خلیج فارس را برعهده داشت. حمایت فعال قدرتهای خارجی، بهویژه آمریکا، نقشی تعیینکننده در شکلگیری اسرائیل در سال ۱۹۴۸ ایفا کرد. بریتانیا و آمریکا در سال ۱۹۵۳ برای سرنگونی دولت دموکراتیک ایران توطئه کردند. همچنین تصمیم اتحاد جماهیر شوروی برای ارسال تسلیحات به مصر و سوریه در میانه دهه ۱۹۵۰، به شکلگیری بحران سوئز در سال ۱۹۵۶ کمک کرد و خاورمیانه را به یکی از عرصههای اصلی جنگ سرد تبدیل ساخت.
در ۳۵ سال بعد، آمریکا و شوروی به تسلیح متحدان و دولتهای وابسته به خود ادامه دادند، حکومتهایی را که متخاصم میپنداشتند سرنگون کردند یا برای سرنگونی آنها کوشیدند و گاهی نیز، هرچند عمدتا در مقیاسی محدود و برای دورههایی کوتاه، مستقیما مداخله کردند.
واشنگتن و مسکو همچنین برای پایان دادن به جنگهای مکرر میان اسرائیل و همسایگانش با یکدیگر همکاری میکردند و آتشبس برقرار میساختند، اما تلاشهای مشترک برای دستیابی به صلحی گستردهتر در منطقه، همواره قربانی رقابت قدرتهای بزرگ میشد.
پایان جنگ سرد به مداخله قدرتهای بزرگ خاتمه نداد، اما از آن پس آمریکا بهتنهایی این نقش را برعهده گرفت. دولت نخست جورج بوش ائتلافی را سازمان داد که در سال ۱۹۹۱ عراق را از کویت بیرون راند؛ کنفرانس مادرید را در همان سال برگزار کرد؛ مدیریت روند صلح اسلو را برعهده گرفت و آن را بهدرستی پیش نبرد؛ راهبرد مهار دوگانه را در پیش گرفت که به هموار شدن مسیر حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر کمک کرد و سپس در سال ۲۰۰۳ با سرنگونی صدام حسین کوشید کل منطقه را دگرگون کند. همه ما میدانیم که سرانجام آن ماجراجویی گمراهکننده چه شد.
جنگ کنونی دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، علیه ایران را میتوان آخرین نفسهای این پروژه بلندپروازانه و متکبرانه دانست؛ پروژهای که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، نقش مشوق آن را ایفا میکند؛ نقشی که نخستین بار در سال ۲۰۰۲ برعهده گرفت. (متاسفانه پیشبینیهای او در آن زمان نیز بهتر از پیشبینیهایش در سال ۲۰۲۶ نبود.)
جنگ ایران، همچون درخشش ناگهانی یک صاعقه، چشمانداز راهبردی جدید منطقه را روشن کرده است. شکست مداخلات آمریکا در عراق و لیبی، در کنار ناتوانی روسیه در جلوگیری از سرنگونی نهایی بشار اسد، رهبر سوریه، محدودیتهای قدرت نظامی خارجی را در تحقق اهداف سیاسی آشکار میکند. به همین ترتیب، توانایی ایران برای مقاومت در برابر دههها فشار آمریکا و دستیابی به زرادخانهای بزرگ از موشکها و پهپادها، در کنار تسلط بر چرخه سوخت هستهای، بیش از پیش از کاهش کارآمدی مداخلات خارجی حکایت دارد.
عربستان سعودی با وجود هزینههای هنگفت نظامی نتوانست از طریق بمباران، حوثیها را در یمن شکست دهد. حملات مکرر و هرچه شدیدتر اسرائیل علیه دشمنان مختلفش نیز مانع از آن نشد که حماس در اکتبر ۲۰۲۳ حملهای گسترده انجام دهد یا این جنبش و حزبالله بهطور کامل از میان بروند. خلاصه اینکه حتی پیش از جنگ ایران نیز محدودیتهای قدرت نظامی، بهویژه زمانی که از سوی کشورهای خارج از منطقه به کار گرفته میشود، آشکار شده بود.
امروز ترکیب پهپادهای ارزانقیمت اما مرگبار با موشکهای بالستیک پیشرفتهتر، هزینه مداخله نظامی خارجی را به سطوح بیسابقهای رسانده است. نهتنها هفتهها حملات هوایی سنگین نتوانست حکومت ایران را سرنگون کند، بلکه آمریکا حتی از حفاظت از پایگاههای خود در منطقه در برابر حملات تلافیجویانه ایران نیز ناتوان ماند.
آسیبهای واردشده به این تاسیسات، تداوم عملیات نظامی در منطقه را دشوارتر و پرهزینهتر کرده است. برای مثال، ناوهای هواپیمابر آمریکا دیگر نمیتوانند با امنیت در نزدیکی ایران فعالیت کنند. این مسئله مدت زمانی را که هواپیماهای تهاجمی میتوانند در آسمان منطقه به پرواز و گشتزنی بپردازند و همچنین حجم تسلیحاتی را که میتوانند حمل کنند، کاهش میدهد.
آمریکا همچنین نمیتواند از متحدان منطقهای خود در برابر حملات محافظت کند، مگر آنکه تعداد زیادی موشک رهگیر گرانقیمت، مانند موشکهای پاتریوت، به کار بگیرد؛ موشکهایی که قیمتشان بسیار بیشتر از موشکها و پهپادهایی است که هدف قرار میدهند و ذخایر آنها نیز بهسرعت در حال کاهش است. افزون بر این، پاتریوتها یا سامانههایی مانند گنبد آهنین اسرائیل نیز نفوذناپذیر نیستند؛ بهویژه زمانی که دشمن بتواند تعداد زیادی پهپاد یا موشک را بهطور همزمان شلیک کند.
محدودیتهای قدرت هوایی مدتهاست که آشکار شده است؛ هرچند رهبران سیاسی که مشتاق «انجام دادن کاری» هستند، اغلب این واقعیت را نادیده میگیرند. اما فناوریهای جدید، حملات زمینی و تهاجم به کشورهای دیگر را نیز به گزینههایی هرچه نامطلوبتر تبدیل کردهاند. همانطور که در اوکراین دیدهایم، گردآوری یگانهای بزرگ زمینی آنها را در معرض حملات مرگبار پهپادی و موشکی قرار میدهد. به همین دلیل، اظهارنظرهای نسنجیده درباره حمله زمینی آمریکا به ایران را نباید جدی گرفت.
ایران ممکن است عمیقا دچار شکافهای داخلی باشد و حکومت آن نیز از محبوبیت برخوردار نباشد، اما اشغال عراق و افغانستان باید تاکنون به آمریکاییها آموخته باشد که تلاش برای حمله به کشوری با جمعیت ۸۰ میلیون نفر و کنترل آن، ایدهای بسیار بد است.
خلاصه اینکه دوران مداخله قدرتهای بزرگ در خاورمیانه با کمترین هزینه و تقریبا بدون تحمل پیامدهای جدی، مانند آنچه آمریکا در عملیات طوفان صحرا در سال ۱۹۹۱ انجام داد، به پایان رسیده است.
روند دوم، یعنی کاهش اهمیت انرژی خاورمیانه، این تحول را تقویت خواهد کرد. ممکن است این گزاره در شرایط کنونی عجیب به نظر برسد؛ چراکه جنگ باعث افزایش شدید قیمت سوخت شده است. اما بخش عمده این افزایش قیمتها ناشی از محدودیت ظرفیت پالایش نفت است؛ مشکلی که جنگ ایران و جنگ اوکراین آن را تشدید کردهاند، نه کمبود عرضه نفت خام.
اهمیت نسبی انرژی خاورمیانه از سال ۱۹۷۳ به این سو بهطور قابل توجهی کاهش یافته است. در آن سال، تحریم نفتی به رهبری عربستان قیمتها را بهشدت افزایش داد و صفهای طولانی خودروها برای دریافت بنزین را در آمریکا به وجود آورد. از آن زمان، رونق تولید نفت شیل در آمریکا و تلاشهای گستردهتر جهانی برای مقابله با تغییرات اقلیمی از طریق کاهش مصرف سوختهای فسیلی، نفت خاورمیانه را در مقایسه با گذشته به منبعی کماهمیتتر تبدیل کرده است.
به همین دلیل است که کشورهای خاورمیانه، مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی، در تلاشاند اقتصادهای خود را متنوع کنند. آنها میدانند دورانی که صادرات نفت و گاز میتوانست تمام هزینههای کشور را تامین کند، بهسرعت رو به پایان است.
البته منظور من این نیست که عرضه انرژی و کود شیمیایی از خاورمیانه در آینده بیاهمیت خواهد شد؛ بلکه اهمیت این منابع در مقایسه با گذشته بهمراتب کمتر خواهد بود. به بیان دیگر، نیاز به مداخله در منطقه برای حفاظت از صادرات انرژی در حال کاهش است، در حالی که هزینه چنین مداخلهای افزایش مییابد. ترکیب این دو روند، مشارکت نظامی مستقیم قدرتهای خارجی در خاورمیانه را به گزینهای بسیار نامطلوبتر تبدیل میکند.
بنابراین، برای نخستین بار در بیش از یک قرن گذشته میتوان خاورمیانهای را تصور کرد که سرنوشت آن عمدتا نه به دست قدرتهای خارجی، بلکه به دست مردم و کشورهای خود منطقه تعیین میشود. قدرتهای دوردست همچنان با کشورهای خاورمیانه تعامل خواهند داشت؛ از فروش تسلیحات گرفته تا سرمایهگذاری و توافقهای تجاری، اما ابتکار عمل در دست دولتهای منطقه خواهد بود. در چنین شرایطی باید انتظار چه تحولاتی را داشت؟
در وهله نخست، انتظار دارم شاهد بازگشت سیاست سنتی موازنه قدرت باشیم؛ وضعیتی که در آن ایدئولوژیها و اختلافات فرقهای اهمیت چندانی ندارند و نیاز به مهار قدرتمندترین بازیگران، ائتلافهای منطقهای متغیر و دائما در حال دگرگونی را شکل میدهد.
در عین حال، چنین الگویی مانع از تلاشهای دوباره برای کاهش تنش میان ایران، عربستان سعودی، کشورهای خلیج فارس و دیگر بازیگران نخواهد شد. حتی ممکن است مذاکراتی برای ایجاد یک ساختار امنیتی فراگیرتر در منطقه شکل بگیرد؛ ساختاری که برای تحقق و پایداری خود به حمایت قدرتهای بزرگ وابسته نباشد.
آمریکا بار دیگر به نقش سنتی خود بهعنوان «موازنهگر برونمنطقهای» بازخواهد گشت، حضور نظامی خود را در منطقه کاهش خواهد داد و بهجای حفظ «روابط ویژه» با چند کشور محدود، مناسباتی عملگرایانهتر و مبتنی بر منافع تجاری با تمام کشورهای منطقه دنبال خواهد کرد. به عبارت دیگر، رفتاری شبیه چین در پیش خواهد گرفت.
از سوی دیگر، اگر قدرتهای خارجی دیگر تمایلی به تامین امنیت کشورهای منطقه نداشته باشند یا از انجام آن ناتوان شوند، کشورهای بیشتری در خاورمیانه به فکر دستیابی به بازدارندگی هستهای خواهند افتاد. در نتیجه، خطر وقوع جنگهای پیشگیرانه برای جلوگیری از دستیابی این کشورها به چنین قابلیتی نیز افزایش خواهد یافت.
همچنین میتوان درباره تاثیر این تحولات بر سیاست داخلی برخی کشورهای منطقه گمانهزنی کرد. اگر کشورهای خاورمیانه ناچار شوند برای تامین امنیت و دفاع خود عمدتا به منابع و راهبردهای داخلیشان متکی باشند، باید توانایی بیشتری برای بسیج قدرت نظامی واقعی پیدا کنند؛ بهجای آنکه صرفا حجم زیادی از تجهیزات گرانقیمت را از شرکتهای خارجی تولیدکننده تسلیحات خریداری کنند.
اما همانطور که ملک فاروق در مصر یا ملک فیصل دوم در عراق میتوانستند به شما بگویند، ایجاد نیروهای نظامی قدرتمندتر در جوامعی که از بالا اداره میشوند و تحت سلطه نخبگان برخوردار از امتیازات ویژه قرار دارند، خطرناک است. چراکه نیروهایی که وظیفه حفاظت از قدرت این نخبگان را برعهده دارند، ممکن است خواهان سهم بیشتری در تصمیمگیری درباره نحوه اداره کشور شوند. از همین رو، ظهور خاورمیانهای مستقلتر میتواند آغازگر دوره تازهای از آشفتگیهای سیاسی داخلی نیز باشد.
جمعبندی اینکه شاید به پایان تلاش قدرتهای خارجی برای بازسازی و دگرگون کردن خاورمیانه نزدیک شده باشیم، اما انتظار نداشته باشید این منطقه به مکانی آرام و خستهکننده تبدیل شود.