از مومیاییهای مصر تا انجماد انسان؛ رؤیای چند هزارساله غلبه بر مرگ
ز مومیاییهای مصر باستان و مردان نمکی ایران تا فناوری پیشرفته کرایونیکس، انسان همواره در جستوجوی راهی برای حفظ بدن پس از مرگ بوده است. برخی تمدنها مردگان را برای زندگی در جهان دیگر مومیایی میکردند و امروزه شرکتهایی وعده بازگرداندن انسانها به زندگی در آینده را میدهند؛ تلاشی که مرز میان علم، باورهای کهن و آرزوی جاودانگی را به چالش میکشد.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از انتخاب؛ از مومیاییهای باستانی تا فناوری بحثبرانگیز کرایونیکس، تاریخ بشر پر از تلاشهایی برای به تأخیر انداختن نابودی جسم پس از مرگ است.
هزاران سال پیش، مصریان باستان بدن مردگان خود را مومیایی میکردند تا برای زندگی پس از مرگ آماده شوند. امروزه برخی شرکتها با استفاده از فناوری انجماد عمیق، وعده حفظ بدن انسان تا آیندهای را میدهند که شاید علم بتواند مردگان را به زندگی بازگرداند. با وجود تفاوت چشمگیر این روشها، هر دو از یکی از قدیمیترین دغدغههای بشر سرچشمه میگیرند: ترس از مرگ و آرزوی غلبه بر آن.
در کلیسایی کوچک در منطقهی اتریش علیا، جسد مردی درون محفظهای شیشهای نگهداری میشود. دستهایش روی سینه قرار گرفته و سرش بر بالشی زرشکی تکیه دارد. گمان میرود این جسد متعلق به فرانتس خاویر زیدلر فون روزنگ، کشیشی باشد که در قرن هجدهم میلادی درگذشت.
آنچه بقایای کشیش اتریشی را غیرمعمول میکند، مومیایی شدن کامل بدن او است؛ آن هم با روشی بسیار متفاوت از آنچه درباره مومیاییهای مصر باستان میدانیم.
بررسیها نشان دادهاند که شکم کشیش را با تراشههای چوب، پارچههای خشک و شاخههای کوچک پر کرده بودند تا رطوبت و مایعات بدن جذب شود. نکته عجیبتر اینکه مواد یادشده را بدون شکافتن شکم و از راه مقعد وارد بدن کرده بودند.
پژوهشگران احتمال میدهند که این کار برای حفظ جسد هنگام انتقال به مکانی دیگر یا طولانیتر کردن مراسم پیش از خاکسپاری انجام شده باشد. بااینحال، دلیل قطعی آن مشخص نیست.
این مومیایی نشان میدهد که حفظ بدن پس از مرگ، برخلاف تصور رایج، فقط به مصر باستان محدود نبوده است. انسانها در فرهنگها و دورههای مختلف، با انگیزههای متفاوتی به مومیایی کردن مردگان روی آوردهاند.
مرگ برای همه انسانها اجتنابناپذیر است، اما سرنوشت بدن پس از مرگ به شرایط محیطی بستگی دارد. در شرایط معمول، با توقف فعالیتهای حیاتی، دمای بدن کاهش مییابد، خون در بخشهای پایینتر جمع میشود و عضلات بهتدریج سفت میشوند. سپس فعالیت میکروبها و آنزیمهای بدن، فرایند تجزیه را آغاز میکند.
گاهی محیط به گونهای است که روند تجزیه بهشدت کند میشود. سرمای شدید، خشکی، نبود اکسیژن و غلظت بالای نمک میتوانند باعث شوند بافتهای نرم بدن برای صدها یا حتی هزاران سال باقی بمانند.
یکی از مشهورترین نمونهها، اوتسی، مرد یخی ۵۳۰۰ سالهای است که بقایای او در دهه ۱۹۹۰ در کوههای آلپ کشف شد. احتمالا اوتسی بر اثر اصابت تیر جان باخت و بدنش پس از گرفتار شدن در یخهای طبیعی، بهتدریج خشک و حفظ شد.
نمونههای دیگری نیز در باتلاقهای شمال اروپا پیدا شدهاند. شرایط سرد، اسیدی و کماکسیژن این باتلاقها از تجزیه کامل اجساد جلوگیری کرده است. مادهای به نام اسفاگنان نیز باعث دباغی طبیعی پوست و تبدیل آن به بافتی تیره و چرمیشکل میشود. (اسفاگنان مادهای طبیعی از نوع پلیساکاریدها است که در خزههای جنس اسفاگنوم وجود دارد.)
تاکنون حدود ۲۰۰ جسد باتلاقی متعلق به عصر آهن در شمال اروپا کشف شده است. بسیاری از آنها نشانههایی از خشونت دارند و احتمال میرود قربانی مراسم آیینی شده باشند.
مردان نمکی ایران؛ مومیاییهایی که اتفاقی شکل گرفتند
یکی از نمونههای مشهور مومیایی شدن طبیعی در ایران پیدا شده است: مردان نمکی معدن چهرآباد در استان زنجان. حدود ۲۵۰۰ سال پیش، چندین معدنچی بر اثر ریزش معدن نمک جان باختند. نمک فراوان محیط، رطوبت بدن آنها را جذب کرد و با کند کردن روند تجزیه، باعث حفظ بقایایشان شد. کشف این اجساد اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی، تغذیه و شرایط مرگ انسانهای گذشته در اختیار باستانشناسان قرار داده است.
برای مثال، بقایای پسری ۱۶ ساله در وضعیتی پیدا شد که ظاهرا هنگام فرو ریختن معدن، دستهایش را برای محافظت از سر خود بالا برده بود. در روده یکی دیگر از قربانیان نیز تعداد زیادی تخم کرم نواری کشف شد که قدیمیترین شاهد شناختهشده از انگلهای رودهای در تاریخ ایران محسوب میشود.
مردان نمکی، برخلاف مومیاییهای مصری، با هدف حفظ بدن آماده نشده بودند. شرایط محیطی معدن باعث شد اجساد آنها قرنها سالم باقی بمانند.
قومی که مردگانش را با دود مومیایی میکند
درحالیکه برخی مومیاییها به طور طبیعی شکل گرفتهاند، گروهی از جوامع انسانی روشهای خاصی برای حفظ عمدی بدن مردگان خود ابداع کردهاند.
یکی از غیرمعمولترین نمونهها متعلق به قوم آنگا در مناطق کوهستانی پاپوآ گینه نو است. در سنت این قوم، اجساد را در وضعیت نشسته یا جنینی قرار میدهند و حدود سه ماه در معرض دود آتش نگه میدارند. در طول این مدت، افرادی مسئول مراقبت از بدن و انجام مراحل آمادهسازی هستند. با متورم شدن جسد، بخشهایی از پوست و بافت را سوراخ میکنند تا مایعات داخلی خارج شوند. سپس اندامهای داخلی را بیرون میآورند و فرایند دود دادن ادامه پیدا میکند.
هدف این مراسم صرفا جلوگیری از تجزیه بدن نیست. در باورهای قوم آنگا، حفظ جسد راهی برای ادامه ارتباط با نیاکان و بزرگان درگذشته است. آنها معتقدند مردگان از این طریق میتوانند همچنان مراقب اعضای خانواده و نزدیکان خود باشند.
این باور با سنت مصر باستان تفاوت دارد. مصریان بدن را برای سفر به جهان پس از مرگ حفظ میکردند، درحالیکه برای قوم آنگا، مومیاییها پیوندی میان مردگان و زندگان برقرار میکنند.
راهبان ژاپنی که خودشان را مومیایی میکردند
در برخی سنتهای مذهبی، مومیایی شدن نشانهای از جایگاه معنوی فرد به شمار میرفت. یکی از عجیبترین نمونهها به راهبان بودایی ژاپن مربوط میشود که با انجام ریاضتهای سخت، فرایند مومیایی شدن بدن خود را آغاز میکردند. این سنت با نام سوکوشینبوتسو شناخته میشود و به راهبانی مربوط بود که تلاش میکردند از طریق ریاضت و مراقبه طولانی به مرتبهای خاص از بیداری معنوی برسند.
راهبان ابتدا از جامعه کناره میگرفتند و رژیم غذایی بسیار محدودی را دنبال میکردند. سپس در برخی شیوههای اجرای این آیین، خود را در مقبرهای محصور میکردند و تا هنگام مرگ به نیایش ادامه میدادند.
پس از مرگ، جسد ممکن بود چندین سال در همان محل باقی بماند و سپس برای نگهداری بیشتر به معبد منتقل شود. در باور پیروان این سنت، بدن مومیاییشده نشانهای از دستاورد معنوی راهب بود. این آیین تا اواخر قرن نوزدهم ادامه داشت و سرانجام دولت ژاپن آن را ممنوع کرد.
حفظ بدن مردگان در برخی سنتهای مسیحی نیز اهمیت داشت. در کلیسای کاتولیک، تجزیه نشدن جسد بعضی افراد مقدس، گاهی نشانهای از قداست تلقی میشد. در مواردی، افرادی که بدنشان مدتها پس از مرگ ظاهری سالم داشت، به همین دلیل در شمار قدیسان قرار میگرفتند.
از مومیایی کردن تا انجماد بدن؛ آیا علم جای باورهای قدیمی را گرفته است؟
مومیایی کردن انسان به گذشته تعلق ندارد. حتی امروز نیز گروههایی وجود دارند که با انگیزههای مذهبی یا اعتقادی، بدن مردگان را حفظ میکنند. برای مثال، پیروان آیین سوموم در آمریکا معتقدند مومیایی کردن میتواند به سفر روح به جهان پس از مرگ کمک کند. برخی از آنها حتی امیدوارند که حفظ بدن، امکان شبیهسازی انسان را در آینده فراهم کند.
اما شاید مدرنترین شکل تلاش برای حفظ بدن پس از مرگ، فناوری کرایونیکس (سرمازیستی) یا خواب انجمادی باشد. در این روش، بدن انسان پس از اعلام مرگ قانونی تا دماهای بسیار پایین سرد و برای نگهداری طولانیمدت آماده میشود. طرفداران کرایونیکس امیدوارند پیشرفتهای آینده پزشکی بتواند روزی آسیبهای ناشی از مرگ و فرایند نگهداری را ترمیم کند و امکان بازگرداندن افراد به زندگی را فراهم سازد.
البته تاکنون هیچ انسانی پس از نگهداری کامل بدن با روش کرایونیکس به زندگی بازگردانده نشده و امکان تحقق چنین هدفی از نظر علمی اثبات نشده است.
سایمون وودز، استاد بازنشسته اخلاق زیستی دانشگاه نیوکاسل، کرایونیکس را نوعی «مومیایی کردن سرد» توصیف میکند. به گفته وودز، اگرچه فناوریهای امروزی بسیار پیچیدهتر از روشهای باستانی هستند، انگیزههای پشت آنها شباهت زیادی به یکدیگر دارند: انسانها همچنان از فناپذیری خود نگراناند و میخواهند راهی برای ادامه زندگی پیدا کنند.
وعده زندگی دوباره؛ مرز میان علم و آرزو
برخی شرکتهای فعال در حوزه کرایونیکس از همین امید برای معرفی خدماتشان استفاده میکنند. برای مثال، شرکت Tomorrow.bio با شعار «برای کسانی که پایان را به چالش میکشند» فعالیت میکند و فرایند نگهداری بدن را نوعی «توقف زیستی» پس از مرگ قانونی توصیف میکند.
مؤسسه کرایونیکس نیز از امکان دستیابی به جهانی بدون بیماری، پیری و مرگ سخن میگوید و خدمات خود را فرصتی برای زندگی دوباره معرفی میکند. اما چنین وعدههایی فراتر از تواناییهای اثباتشده علم امروز هستند. پایین آوردن شدید دمای بدن میتواند فرایندهای تخریب زیستی را کند کند، اما این موضوع به معنای امکان زنده کردن فرد در آینده نیست.
کرایونیکس همچنین پرسشهای اخلاقی پیچیدهای ایجاد میکند. اگر روزی بازگرداندن افراد به زندگی ممکن شود، چه کسی مسئول مراقبت از آنها خواهد بود؟ هویت فرد پس از چنین فاصله زمانی طولانی چگونه تعریف میشود؟ آیا نسلهای آینده منابع و تمایل کافی برای حمایت از این افراد خواهند داشت؟
وودز چنین افرادی را نوعی «مهاجر زمانی» توصیف میکند؛ انسانهایی که سرنوشت خود را به توانایی و تصمیم نسلهایی سپردهاند که هنوز متولد نشدهاند.
از مومیاییهای مصر باستان و مردان نمکی ایران تا اجساد دوددادهشده پاپوآ گینه نو و محفظههای پیشرفته کرایونیکس، روشهای حفظ بدن تغییرات زیادی کردهاند. بااینحال، آرزوی انسان برای باقی ماندن پس از مرگ همچنان پابرجاست. بااینحال، هنوز مشخص نیست که آیا علم روزی خواهد توانست انسان را پس از مرگ به زندگی بازگرداند یا این آرزو برای همیشه دستنیافتنی باقی خواهد ماند.
کتاب مردگان؛ راهنمای مصر باستان برای سفر به جهان پس از مرگ
کوکائین و الکل؛ آخرین طعم زندگی در کام کودکان قربانی امپراتوری اینکا
کشف آلوئهورا در جمجمه مومیایی مصر باستان