معماری «پاگنده ها» جامعه را به سکوت فرو می برد/ سلطهٔ نامرئی بر ساختار؛ نبود پاسخ گویی، سکوت خطرناک را تحمیل می کند
گروه اندیشه: دکتر محسن جاویدموید و احمد آخوندی، در مقاله ای مشترک نقش پاگنده ها را در سازمان وجامعه تعریف و میزان تاثیر آن ها را در سکوت و عقب گرد سازمان و جامعه توضیح داده اند. مقاله مشترک آنان با تمرکز بر مفهومِ کلیدیِ «پاگندههای سازمانی»، ابعادِ پنهان و آسیبشناختیِ قدرت را در سازمانها به تصویر میکشد؛ چهرههایی که نفوذِ آنها از حدودِ ساختارِ رسمی فراتر رفته و با تنیدن شبکهای از ترس، سرمایههای اطلاعاتی و خشونتِ نمادین، قواعد شایستهسالاری را واژگون میکنند. نویسنده نشان میدهد که سازمانها عموماً دارای دو چهرهاند: نمودارِ رسمی و روابطِ پنهانیِ جریانساز. هنگامی که نفوذِ شخصی جایگزینِ قواعدِ عقلانی میشود، پدیدههای مخربی چون «درماندگیِ آموختهشده»، خودسانسوریِ سیستماتیک، انتخاب معکوس استعدادها و دوگانگی شخصیتی کارکنان شکل میگیرد که نتیجهی آن چیزی جز مرگ نوآوری و ایجاد سکوت گورستانی نیست. مقاله بر این اصل تأکید دارد که مواجهه با این بحران نیازمند اصلاحات عمیق نهادی است، چرا که با برکناری صرف یک فرد، «منطق پاگنده» و سازوکارهای مولد آن همچنان در بافت سازمان بازتولید خواهند شد.
مقدمه: سازمانی که روی کاغذ یک چیز است و در واقع چیز دیگر
هر سازمان دو چهره دارد. چهره نخست، همان چیزی است که در نمودار سازمانی، آییننامهها، شرح شغلها، دستورالعملها و گزارشهای رسمی دیده میشود. در این چهره، مدیر مشخص است، مسئولیتها تعریف شدهاند، مسیر تصمیمگیری روشن است و هرکس میداند برای انجام هر کار باید به چه کسی مراجعه کند.
مدیران ارشد ممکن است به اشتباه تصور کنند سازمان آرام شده است. تعداد شکایتها کاهش یافته، جلسات کمتنش شده و مخالفتها کمتر شدهاند. اما این آرامش، نشانه سلامت نیست؛ نشانه آن است که افراد دیگر امیدی به اثرگذاری ندارند.سکوت گورستانی دقیقاً در همین نقطه شکل میگیرد: جایی که صدای اعتراض خاموش شده، نه چون مسألهای وجود ندارد، بلکه چون افراد آموختهاند اعتراض نتیجهای ندارد
اما چهره دوم، در هیچ نموداری ثبت نمیشود. این چهره در مکالمههای کوتاه راهروها، سکوتهای جلسه، تماسهای خارج از ساعت اداری، نگاههای معنادار، توصیههای بهظاهر دوستانه، پروندههایی که بیدلیل متوقف میشوند و تصمیمهایی که پیش از جلسه رسمی گرفته شدهاند، خود را نشان میدهد. در این قلمرو، قدرت الزاماً در دست کسی نیست که بالاترین عنوان را دارد. گاهی مدیر رسمی فقط صاحب امضاست، اما تصمیم واقعی در اتاقی دیگر، نزد فردی دیگر و در شبکهای دیگر شکل میگیرد.
در چنین فضایی، مفهوم «پاگندههای سازمانی» به ما کمک میکند آن بخش پنهان سازمان را ببینیم؛ چهرههایی که حضورشان سنگین، نفوذشان گسترده و ردپایشان عمیق است، اما همیشه نمیتوان آنها را با اسناد رسمی، ابلاغها یا جایگاه سازمانی توضیح داد.
مقاله «زیستنمایههای پنهان: روایتی از زندگی سازمانی کارکنان در حصار پاگندههای سازمانی»[i] نقطه عزیمت مناسبی برای فهم این پدیده است؛ اما پاگنده سازمانی را نباید صرفاً یک مدیر بد، فرد باسابقه یا شخصیت پرنفوذ دانست. هر مدیر باسابقهای پاگنده نیست. هر فرد قدرتمندی نیز الزاماً مخرب نیست. مسأله زمانی آغاز میشود که نفوذ شخصی جای قواعد سازمانی را بگیرد، وفاداری شخصی بر شایستگی غلبه کند، مخالفت با فرد بهمنزله مخالفت با سازمان تلقی شود و بقای یک چهره، از بقای خود سازمان مهمتر شود.
پاگنده سازمانی در این معنا، یک «فرد» صرف نیست؛ او یک نظام قدرت است. گاهی یک فرد، گاهی یک حلقه، گاهی یک خاندان اداری و گاهی شبکهای از منافع بههمپیوسته است که در طول زمان، خود را در تار و پود سازمان تنیده است.
پاگنده سازمانی کسی نیست که فقط بلند صحبت میکند یا سالهای زیادی در سازمان مانده است. ممکن است فردی باسابقه، محترم، دانشمند و حتی در مقاطعی بسیار اثرگذار باشد، اما پاگنده نباشد. معیار اصلی، نحوه استفاده از نفوذ است.پاگنده زمانی شکل میگیرد که فرد یا شبکهای از افراد، چند نوع سرمایه را در اختیار بگیرد و آنها را به سلطه تبدیل کند:
پاگنده بهندرت فردی را پرورش میدهد که از خودش مستقلتر و قدرتمندتر شود. او بیشتر به کسانی میدان میدهد که درخشندگیشان قابل مدیریت باشد. چنین افرادی از نظر فنی ممکن است متوسط باشند، اما از نظر سیاسی وفادارند. بهتدریج، یک هرم شکل میگیرد: در رأس، پاگنده؛ در لایه بعد، محافظان و میانجیها؛ در لایههای پایینتر، افراد وابستهای که بخشی از منافع را دریافت میکنند
سرمایه رسمی؛ مانند سمت، امضا، عضویت در شوراها و دسترسی به منابع؛ سرمایه اجتماعی؛ مانند ارتباطات گسترده با مدیران، سیاسیون، پیمانکاران یا شبکههای داخلی؛ سرمایه نمادین؛ مانند سابقه، عنوان علمی، ریشسفیدی یا شهرت سازمانی؛
سرمایه اطلاعاتی؛ مانند دسترسی به پروندهها، سوابق، رازها و جزئیات تصمیمهای گذشته؛ سرمایه عاطفی؛ مانند توانایی ایجاد ترس، احساس بدهکاری، وفاداری یا شرمندگی در دیگران.
پاگندهها از ترکیب این سرمایهها، چیزی میسازند که میتوان آن را اقتدار مازاد نامید؛ یعنی قدرتی فراتر از آنچه جایگاه رسمی فرد به او اجازه میدهد. در سازمانی که مدیر واحد اختیار تصمیم درباره یک پروژه را دارد، اما فرد دیگری میتواند با یک تماس آن تصمیم را بیاثر کند، با اقتدار مازاد مواجهیم.
پاگنده سازمانی را نباید صرفاً یک مدیر بد، فرد باسابقه یا شخصیت پرنفوذ دانست. هر مدیر باسابقهای پاگنده نیست. مسأله زمانی آغاز میشود که نفوذ شخصی جای قواعد سازمانی را بگیرد، وفاداری شخصی بر شایستگی غلبه کند، مخالفت با فرد بهمنزله مخالفت با سازمان تلقی شود و بقای یک چهره، از بقای خود سازمان مهمتر شود
در سازمانی که مدیر جدید منصوب شده، اما برای هر تصمیم مهم باید رضایت فردی قدیمی را جلب کند، قدرت رسمی و قدرت واقعی از هم جدا شدهاند. این جدایی، یکی از نشانههای اصلی حضور پاگنده است.
پاگنده معمولاً با چهرهای خشن وارد میدان نمیشود. گاهی بسیار مؤدب، آرام، باسواد و حتی حمایتگر است. او ممکن است هرگز تهدید مستقیم نکند، اما دیگران میدانند که یک مخالفت نابجا میتواند به حذف از پروژه، انتقال، بیاعتنایی، بدنامسازی یا توقف مسیر شغلی منجر شود. قدرت او در بسیاری از مواقع نه با دستور، بلکه با انتظار قابل پیشبینی پیامدها عمل میکند.
در هر سازمانی رهبران غیررسمی وجود دارند و وجودشان لزوماً منفی نیست. کارکنان به افراد باتجربه مراجعه میکنند، از آنها مشورت میگیرند و گاهی نفوذ آنها میتواند به حل مسائل کمک کند. بنابراین، نباید هر نفوذ غیررسمی را آسیبشناسی دانست. رهبر غیررسمی سالم، قدرت خود را برای توانمندسازی دیگران به کار میگیرد. او دانش را توزیع میکند، افراد تازهوارد را رشد میدهد، در برابر بیعدالتی میایستد و سازمان را از وابستگی به خودش دور میکند.
اما پاگنده سازمانی معمولاً برعکس عمل میکند. او دانش را نزد خود نگه میدارد، افراد را به خود وابسته میکند، جانشین واقعی تربیت نمیکند و از ابهام بهعنوان منبع قدرت استفاده میکند. رهبر غیررسمی سالم میکوشد حضورش به ظرفیت سازمان تبدیل شود؛ پاگنده میکوشد سازمان بدون حضور او نتواند نفس بکشد.
تفاوت را میتوان در یک جمله خلاصه کرد:«رهبر غیررسمی سالم، نفوذ خود را به سرمایه سازمان تبدیل میکند؛ پاگنده سازمانی، سرمایه سازمان را به نفوذ شخصی تبدیل میکند.» این تمایز برای منابع انسانی اهمیت اساسی دارد. اگر هر فرد باسابقهای را بهعنوان تهدید کنار بگذاریم، سازمان بخشی از حافظه خود را از دست میدهد. اگر هر فرد باسابقهای را مقدس و غیرقابل پرسش کنیم، سازمان به موزه قدرتهای قدیمی تبدیل میشود.
پاگنده معمولاً با چهرهای خشن وارد میدان نمیشود. گاهی بسیار مؤدب، آرام، باسواد و حتی حمایتگر است. او ممکن است هرگز تهدید مستقیم نکند، اما دیگران میدانند که یک مخالفت نابجا میتواند به حذف از پروژه، انتقال، بیاعتنایی، بدنامسازی یا توقف مسیر شغلی منجر شود. قدرت او در بسیاری از مواقع نه با دستور، بلکه با انتظار قابل پیشبینی پیامدها عمل میکند
معماری ترس: چگونه کارکنان بدون دریافت دستور، خودسانسوری میکنند؟
یکی از مهمترین ویژگیهای سازمانهای گرفتار پاگنده، آن است که ترس در آنها الزاماً به شکل فریاد، تهدید یا مجازات رسمی ظاهر نمیشود. ترس به شکل ظریفتری عمل میکند: افراد قبل از حرف زدن، خودشان را سانسور میکنند.کارمند در جلسه ایدهای دارد، اما با خود میگوید: «بهتر است مطرح نکنم.»
پژوهشگری نکتهای انتقادی میبیند، اما تصمیم میگیرد در گزارش نهایی نیاورد. مدیر میانی میداند تصمیمی اشتباه است، اما به جای مخالفت، سکوت میکند. کارشناس میداند فرد شایستهتری وجود دارد، اما نام او را برای مسئولیت پیشنهاد نمیدهد.
پاگنده سازمانی، سازمان را به یک پاناپتیکون نامرئی تبدیل میکند. همه نمیدانند دقیقاً چه کسی گزارش میدهد، چه کسی خبر را منتقل میکند و چه کسی تصمیم نهایی را میگیرد؛ اما همه میدانند که «چیزی» در جریان است. همین ابهام، قدرت را افزایش میدهد
در این وضعیت، قدرت نیازی به حضور دائمی ندارد؛ زیرا در ذهن افراد جای گرفته است. این همان چیزی است که میتوان آن را درونیشدن ناظر نامید. فوکو در تحلیل قدرت انضباطی نشان میدهد که مدرنترین شکل قدرت آن نیست که همیشه بالای سر انسان بایستد؛ بلکه آن است که انسان طوری رفتار کند که گویی همیشه دیده میشود.
پاگنده سازمانی، سازمان را به یک پاناپتیکون نامرئی تبدیل میکند. همه نمیدانند دقیقاً چه کسی گزارش میدهد، چه کسی خبر را منتقل میکند و چه کسی تصمیم نهایی را میگیرد؛ اما همه میدانند که «چیزی» در جریان است. همین ابهام، قدرت را افزایش میدهد.
ترس روشن گاهی قابل مدیریت است؛ چون منبع آن معلوم است. اما ترس مبهم، سازمان را به فرسایش میکشاند. فرد نمیداند چه چیزی خطرناک است، بنابراین برای احتیاط، همهچیز را خطرناک فرض میکند. نتیجه، احتیاط افراطی، حرفهای خنثی، گزارشهای بیجان و جلسات بدون اختلافنظر است. در چنین سازمانی، سکوت نشانه رضایت نیست. سکوت گاهی شکل پیچیدهای از اعتراض خاموش است؛ اعتراضی که از ترس، امکان بیان آشکار پیدا نکرده است.
در سازمانهای گرفتار نفوذهای مخرب، معمولاً سه انتخاب دارند: مقاومت، سازگاری یا خروج. اگر مقاومت هزینه زیادی داشته باشد، برخی سازگار میشوند و ظرفیت واقعی خود را پنهان میکنند. برخی دیگر از سازمان خارج میشوند؛ نهفقط بهصورت استعفای رسمی، بلکه با خروج ذهنی، کاهش تلاش و پایان دادن به تعلق حرفهای
پیر بوردیو مفهوم خشونت نمادین را برای توضیح نوعی از سلطه به کار میبرد که افراد آن را صرفاً زور و اجبار نمیبینند، بلکه آن را طبیعی، مشروع و حتی شایسته تلقی میکنند.
پاگنده سازمانی دقیقاً از همینجا قدرت میگیرد. او ممکن است سالها در سازمان حضور داشته باشد و بهتدریج چنان با تاریخ سازمان گره بخورد که انتقاد از او، مانند انتقاد از خود سازمان به نظر برسد. سابقه او به مصونیت تبدیل میشود. عنوان او به حق مالکیت تبدیل میشود. ارتباطات او به «تجربه» تعبیر میشود. سکوت دیگران نیز به «احترام» نام میگیرد.
در این شرایط، کارکنان فقط از شخص نمیترسند؛ از این میترسند که مخالفت با او چه تصویری از خودشان بسازد. آیا بیاحترام تلقی میشوند؟ آیا ناسپاس شناخته میشوند؟ آیا بهعنوان فردی خام، بیتجربه یا مسألهساز معرفی خواهند شد؟
خشونت نمادین زمانی کامل میشود که فرد قربانی، سلطه را به زبان سلطه توضیح دهد. یعنی کارمند به جای آنکه بگوید «این تصمیم حاصل نفوذ غیررسمی است»، بگوید: «فلانی بیشتر از ما تجربه دارد.» به جای آنکه بگوید «من از پیامد مخالفت میترسم»، بگوید: «الان زمان مناسبی برای این پیشنهاد نیست.» به جای آنکه بگوید «این فرد مسیر رشد مرا بسته است»، بگوید: «شاید من هنوز به اندازه کافی آماده نیستم.»
در اینجا قدرت، فقط تصمیمها را کنترل نکرده است؛ بلکه زبان توضیح دادن واقعیت را هم در اختیار گرفته است.
هرچند نباید بهسرعت افراد را با برچسبهای بالینی توصیف کرد، برخی مفاهیم روانشناسی شخصیت برای فهم الگوهای رفتاری پاگندهها سودمندند. یکی از این مفاهیم، مثلث تاریک شخصیت است که معمولاً شامل ماکیاولیسم، خودشیفتگی و جامعهستیزی خفیف یا سایکوپاتی در سطح ویژگیهای شخصیتی است.
در سازمانی که مدیر واحد اختیار تصمیم درباره یک پروژه را دارد، اما فرد دیگری میتواند با یک تماس آن تصمیم را بیاثر کند، با اقتدار مازاد مواجهیم. در سازمانی که مدیر جدید منصوب شده، اما برای هر تصمیم مهم باید رضایت فردی قدیمی را جلب کند، قدرت رسمی و قدرت واقعی از هم جدا شدهاند. این جدایی، یکی از نشانههای اصلی حضور پاگنده است
ماکیاولیسم در سازمان با محاسبهگری سیاسی، استفاده ابزاری از روابط و بیاعتمادی عمیق به دیگران دیده میشود. فرد ماکیاولیست، سازمان را صحنه بازی قدرت میبیند. برای او، رابطهها ارزش ذاتی ندارند؛ هر رابطه باید در خدمت افزایش نفوذ، کاهش تهدید یا حفظ موقعیت باشد.
خودشیفتگی سازمانی خود را در نیاز دائمی به تحسین، حساسیت به نقد، مصادره موفقیتها و ناتوانی در تحمل استعدادهای مستقل نشان میدهد. مدیر خودشیفته ممکن است کارکنان توانمند را تا زمانی تحمل کند که درخشش آنها بازتابی از عظمت خودش باشد. اما به محض آنکه فردی مستقل، محبوب یا خلاق شود، همان استعداد به تهدید تبدیل میشود.
ویژگیهای سایکوپاتیک در این زمینه به معنای تشخیص بالینی نیست؛ بلکه به الگوهایی مانند فقدان همدلی، فریبکاری، بیمسئولیتی عاطفی و توانایی آسیبزدن بدون احساس گناه اشاره دارد. فردی که بارها زندگی شغلی دیگران را تخریب میکند و سپس با خونسردی آن را «بازی سازمانی» مینامد، نمونهای از این الگو را نشان میدهد.
با این حال، نکته مهم آن است که پاگندهها همیشه از ابتدا چنین نبودهاند. گاهی سازمان، رفتارهای تاریک را پاداش میدهد. وقتی فردی میبیند با تحقیر، تهدید، حذف و ائتلافسازی به نتیجه میرسد، سازمان عملاً به او آموزش میدهد که همین مسیر را ادامه دهد. بنابراین، پاگنده فقط محصول شخصیت نیست؛ محصول همافزایی شخصیت و محیط است.
برخی مفاهیم روانشناسی شخصیت برای فهم الگوهای رفتاری پاگندهها سودمندند. یکی از این مفاهیم، مثلث تاریک شخصیت است که معمولاً شامل ماکیاولیسم، خودشیفتگی و جامعهستیزی خفیف یا سایکوپاتی در سطح ویژگیهای شخصیتی است
سازمان بهعنوان میدان مبارزه برای سرمایهها
از نگاه بوردیو، سازمان فقط محل انجام وظایف نیست؛ یک میدان اجتماعی است که در آن افراد برای دسترسی به سرمایههای ارزشمند رقابت میکنند. در یک سازمان دولتی یا دانشگاهی، این سرمایهها میتوانند شامل بودجه، اطلاعات، فرصت ارتقا، پروژه، عضویت در کمیته، دسترسی به مدیران و اعتبار حرفهای باشند.
پاگندهها معمولاً در یک سرمایه خاص برتری ندارند؛ بلکه هنر اصلیشان تبدیل یک سرمایه به سرمایه دیگر است. آنها سابقه را به نفوذ تبدیل میکنند، نفوذ را به دسترسی، دسترسی را به فرصت، فرصت را به وفاداری و وفاداری را دوباره به نفوذ بیشتر.
این چرخه مانند چرخ آسیاب است که هر بار خودش را تغذیه میکند. فردی که به دلیل ارتباطات خاص به پروژهای دست مییابد، از طریق همان پروژه اعتبار بیشتری کسب میکند. اعتبار بیشتر، او را به کمیتههای بیشتری وارد میکند. حضور در کمیتهها، دسترسی او به اطلاعات را افزایش میدهد. اطلاعات بیشتر، قدرت او را در مذاکره بالا میبرد و این قدرت، فرصتهای تازهای برایش ایجاد میکند.
در مقابل، نیرویی که از این شبکه بیرون است، نهتنها از فرصت محروم میشود، بلکه بهتدریج از روایت رسمی سازمان نیز حذف میشود. کارهای او دیده نمیشود، نامش در فهرستها نمیآید و موفقیتهایش به حساب تیم یا مدیر نوشته میشود. به این ترتیب، سازمان نهفقط فرصت را نابرابر توزیع میکند، بلکه واقعیت را نیز نابرابر ثبت میکند.
پاگنده سازمانی ممکن است سالها در سازمان حضور داشته باشد و بهتدریج چنان با تاریخ سازمان گره بخورد که انتقاد از او، مانند انتقاد از خود سازمان به نظر برسد. سابقه او به مصونیت تبدیل میشود. عنوان او به حق مالکیت تبدیل میشود. ارتباطات او به «تجربه» تعبیر میشود. سکوت دیگران نیز به «احترام» نام میگیرد
کارمند زمانی احساس رضایت میکند که میان تلاش، اختیار، نتیجه و معنا رابطهای قابل درک وجود داشته باشد. اگر فرد تلاش کند و نتیجه بگیرد، اختیار داشته باشد و اثر کار خود را ببیند، کار میتواند به تجربهای معنادار تبدیل شود.
اما در سازمان گرفتار نفوذهای پنهان، این رابطه از هم میگسلد. کارمند میبیند کیفیت کارش تضمینکننده موفقیت نیست؛ رابطه مهمتر است. تلاشش لزوماً به رشد منجر نمیشود؛ دیدهشدن مهمتر است. ایدهاش به دلیل ارزش فنی پذیرفته نمیشود؛ میزان تهدیدی که برای شبکه قدرت ایجاد میکند تعیینکننده است.
اینجا مفهوم بیگانگی مارکسی اهمیت پیدا میکند. کارمند از محصول کار خود بیگانه میشود؛ زیرا نمیداند تصمیم نهایی چگونه گرفته شده است. از فرایند کار بیگانه میشود؛ زیرا اختیار واقعی ندارد. از خود بیگانه میشود؛ زیرا باید برخلاف باور حرفهایاش رفتار کند. و از دیگران بیگانه میشود؛ زیرا همکاران را نه همکار، بلکه رقیب، خبررسان یا ابزار بقا میبیند.
سازمان در این حالت از اجتماع حرفهای به قلمرو احتیاط تبدیل میشود. هرکس پیش از همکاری، خطرهای آن را میسنجد. هرکس پیش از اعتماد، احتمال سوءاستفاده را بررسی میکند. تعاملات انسانی، جای خود را به معاملات سیاسی میدهند.