آبرو علیه زندگی
علی ورامینی روزنامه هممیهن اگر کیانوش عیاری در تمام زندگی هنریاش جز خلق سکانس افتتاحیه «خانه پدری» هیچ کار دیگری نکرده بود، باز هم نامش در سینما و هنر این سرزمین جاودانه میشد. سکانس ابتدایی خانه پدری به لحاظ سینمایی بینقص است؛ میزانسن، بازی، لباس و صحنه همه در اوج دقت و وسواس طراحی و اجرا شدهاند. بهانه توقیفش هم در همه این سالها همان سکانس است و میزان خشونتش. این سکانس حقیقتاً ذهن و جان بیننده را میخراشد، اما هر دخلوتصرفی برای کاستن از ضرب آن، کل فیلم را به اثری معمولی بدل میکند. اگر قدرت تصمیمگیری داشتم، حتماً سازوکاری میچیدم که آن سکانس را برای هر پسر بالغ و هر مردی بهصورت دورهای بگذارند تا دهشت و پلشتی چنین خشونتی در ضمیرشان رسوب کند و شاید روزی در بزنگاهی به کار آید. اما شاهکار عیاری در آن سکانس محدود فقط به فرم و آنچه میگوید نیست، کار سترگترش در بیجواب گذاشتن یک پرسش است. این پرسش که دختر «مگر چه کرده بود که مردان خانواده او را کشتند؟». عیاری نهفقط به این پرسش پاسخ نمیدهد، بلکه اساساً اعتبار آن را زیر سؤال میبرد. او با تصویر کشیدن خشونتی بیحد علیه دختری بینوا، بدون آنکه به چرایی این خشونت بپردازد، در واقع میخواهد این را بگوید که هیچ علت و دلیلی و هیچ کاری، مطلقاً هیچ کاری، به مردی مجوز نمیدهد که در برابر دختر، خواهر، همسر و هر زن دیگری دست به چنین خشونتی بزند. عیاری با سلب این پرسش و جواب، یک گام به عقبتر میرود و بنیادین این پرسش را به چالش میکشد. چون پرسش خطاست. در خانه پدری ما فقط میشنویم که مردان خانواده دختر بینوا را مایه ننگ میدانند و پای «آبرو» در میان است. عیاری با حذف دلیل این بیآبرویی، خشونتی را که برای احیای آبرو در میان میآید به چالش میکشد. او با حذف دلیلی که به زعم مردان خانواده مایه بیآبرویی شده، اساس مفهوم آبرو را در برابر خشونتی که به نام آن اعمال میشود، بیاعتبار میکند. سکانس اول خانه پدری نهفقط میگوید که پرسیدن از دلیل این خشونت اهمیتی ندارد، بلکه بعضی جاها پرسیدن هم خطا میشود. در حقیقت، سؤال از اینکه چه رفتاری از دختر باعث بیآبرویی شده، پرسشی غیرمسئولانه است که جهان معناییای را پژواک میدهد که در آن زن بهمثابه ابژهای تحت مالکیت شناخته میشود. مردان خانواده پدری بعد از آنکه مطمئن میشوند عنصر بیآبرویی در زیر خاک خفته است، آرام میگیرند و مردانگی از دسترفتهشان را احیاشده میپندارند. کاش مدیر مدرسه سوگند، آن طفل بینوا، هم این سکانس را دیده بود و اول آن صبح، بهجای هزاران کار دیگری که میتوانست بکند، در فکر احیای آبروی مردان خانواده سوگند میافتاد.