از نیشابور تا مرجعیت شیعه؛ فراز و فرودهای زندگی علمی آیتالله وحید خراسانی
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، حضرت آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی، از فقهای برجسته و استادان شناختهشده حوزههای علمیه، اول فروردین سال ۱۳۰۰ شمسی در نیشابور متولد شد. زندگی علمی ایشان از نوجوانی با تحصیل علوم دینی آغاز شد و پس از سالها حضور در محضر استادان برجسته مشهد و نجف، به تدریس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه قم و پذیرش جایگاه مرجعیت انجامید.
آیتالله وحید خراسانی تحصیلات علوم دینی خود را در حوزه علمیه مشهد آغاز کرد. ایشان پس از فراگیری مقدمات و ادبیات عرب، دروس سطح را نزد آیتالله شیخ محمد نهاوندی، صاحب تفسیر، آموخت و سپس در درس خارج فقه آیات عظام میرزا مهدی اصفهانی و میرزا مهدی آشتیانی شرکت کرد.
علاقه ایشان به علوم عقلی نیز در کنار تحصیلات فقهی و اصولی دنبال شد و از محضر استادانی همچون میرزا ابوالقاسم الهی و میرزا مهدی آشتیانی در این زمینه بهره برد.
یکی از مقاطع مهم در شکلگیری جایگاه علمی ایشان، دیدار و مباحثه با آیتالله سید محمد حجت کوهکمرهای در سال ۱۳۲۷ شمسی در شهر ری بود. این مباحثات علمی به دریافت اجازه اجتهاد مطلق از ایشان انجامید؛ موضوعی که از جایگاه علمی و توانایی آیتالله وحید خراسانی در استنباط احکام شرعی حکایت داشت.
هجرت به نجف و حضور در محضر بزرگان حوزه
آیتالله وحید خراسانی در ۲۷ سالگی، با وجود دستیابی به مرتبه اجتهاد، برای تکمیل مبانی علمی خود راهی نجف شد؛ شهری که در آن زمان یکی از مهمترین مراکز علمی و فقهی جهان تشیع به شمار میرفت.
ایشان در حوزه علمیه نجف از محضر استادان برجستهای همچون آیات عظام سید ابوالقاسم خویی، سید عبدالهادی شیرازی و سید محسن حکیم بهره برد.
در میان این استادان، آیتالله سید ابوالقاسم خویی تأثیر ویژهای بر مسیر علمی ایشان داشت. آیتالله وحید خراسانی از شاگردان برجسته آیتالله خویی بود و در شورای فقهی ایشان نیز عضویت داشت. آشنایی نزدیک با مبانی فقهی و شیوه استدلال این استاد، نقش مهمی در شکلگیری روش علمی و فقهی ایشان ایفا کرد.
همچنین در دوره حضور امام خمینی در نجف، آیتالله وحید خراسانی در درس ایشان شرکت میکرد.
سالها تحصیل و بهرهگیری از محضر استادان برجسته، سرانجام آیتالله وحید خراسانی را به مرحله تدریس در عالیترین سطح دروس حوزوی رساند. ایشان از سال ۱۳۳۷ شمسی تدریس خارج فقه و اصول را در حوزه علمیه نجف آغاز کرد و نزدیک به ۱۲ سال به فعالیت علمی و آموزشی در این حوزه ادامه داد.
درس خارج، عالیترین مرحله آموزش تخصصی در حوزههای علمیه است که در آن استاد با بررسی دیدگاههای مختلف فقهی و اصولی، ارزیابی ادله و نقد مبانی علمی، طلاب را با شیوه استنباط احکام شرعی و دستیابی به مرتبه اجتهاد آشنا میکند.
آغاز تدریس خارج در نجف، نقطه عطفی در فعالیتهای علمی آیتالله وحید خراسانی بود؛ مسیری که بعدها با حضور در حوزه علمیه قم و تربیت شمار زیادی از شاگردان ادامه پیدا کرد.
مهاجرت به قم و آغاز دورهای تازه از فعالیت علمی
آیتالله وحید خراسانی در سال ۱۳۴۹ شمسی به ایران بازگشت و مدتی در مشهد به تدریس پرداخت؛ اما در پاییز همان سال، مشهد را ترک کرد و برای ادامه فعالیتهای علمی راهی قم شد.
در گزارشهای مربوط به این جابهجایی، به برخی دشواریهای ناشی از ارتباط با حکومت وقت و انتظارات مطرحشده از ایشان اشاره شده است. با وجود جایگاه آیتالله سید محمدهادی میلانی و حمایتهای ایشان، شرایط موجود با دیدگاه آیتالله وحید خراسانی سازگار نبود و در نهایت قم بهعنوان محل ادامه فعالیت علمی انتخاب شد.
ایشان از پاییز سال ۱۳۴۹ تا سال ۱۳۹۷ شمسی به تدریس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه قم اشتغال داشت. درسهای ایشان در این دوره از جلسات علمی پررونق حوزه محسوب میشد و بهویژه مباحث اصولی ایشان به دقت، عمق استدلال و طرح دیدگاههای تخصصی شهرت داشت.
آیتالله وحید خراسانی در طول این سالها، با بررسی دقیق مباحث فقهی و اصولی و ارائه استدلالهای گسترده، جایگاه ویژهای در میان استادان حوزه علمیه قم پیدا کرد. با این حال، از سال ۱۳۹۷ شمسی به دلیل کسالت، جلسات تدریس ایشان متوقف شد.
روش فقهی؛ تلفیق استدلال عقلی و مستندات روایی
یکی از ویژگیهای برجسته کارنامه علمی آیتالله وحید خراسانی، دقت در بررسی مبانی فقهی و اصولی و توجه به منابع مختلف استنباط احکام شرعی بود.
روش فقهی ایشان بر بررسی مستندات و شروح کتاب «عروة الوثقی» استوار بود و در شکلگیری مبانی علمی ایشان، آثار و دیدگاههای فقیهانی همچون شهید اول، شهید ثانی، محقق کرکی و صاحب جواهر جایگاه داشتند.
در میان فقیهان متأخر نیز از محقق سبزواری، شیخ انصاری، سید عبدالهادی شیرازی، سید محسن حکیم و بهویژه استاد برجسته ایشان، آیتالله سید ابوالقاسم خویی، بهعنوان چهرههای اثرگذار بر نگرش فقهی ایشان یاد میشود.
تلفیق استدلالهای عقلی با مستندات نقلی از دیگر ویژگیهای روش علمی آیتالله وحید خراسانی بود. مباحث فقهی ایشان با بررسیهای دقیق اصولی همراه میشد و در عین حال، روایات و ادله نقلی جایگاه مهمی در فرایند استنباط احکام شرعی داشتند.
پذیرش مرجعیت و تداوم فعالیتهای علمی
پس از درگذشت آیتالله محمدعلی اراکی در سال ۱۳۷۳ شمسی، موضوع معرفی مراجع تقلید در حوزه علمیه قم بار دیگر مورد توجه قرار گرفت. در همین مقطع، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نام آیتالله وحید خراسانی را در کنار شماری دیگر از فقهای برجسته بهعنوان مرجع تقلید معرفی کرد.
پس از آن، ایشان فعالیتهای خود را در عرصه مرجعیت، پاسخگویی به مسائل شرعی و ارائه مباحث علمی ادامه داد. در کنار مباحث تخصصی فقه و اصول، قرآن کریم، حدیث و معارف اهلبیت علیهمالسلام نیز بخش مهمی از سخنرانیها و فعالیتهای علمی ایشان را تشکیل میداد.
توجه به معارف اهلبیت علیهمالسلام و تبیین جایگاه قرآن و عترت در معارف اسلامی، از محورهای برجسته فعالیتهای علمی و تبلیغی ایشان در سالهای مرجعیت بود.
شاگردان برجسته و میراث علمی در حوزههای علمیه
دههها تدریس در حوزههای علمیه نجف و قم، زمینه تربیت شمار زیادی از طلاب، فضلا و پژوهشگران علوم دینی را فراهم کرد. شاگردان آیتالله وحید خراسانی در طول سالیان متمادی از مباحث فقهی و اصولی ایشان بهره بردند و برخی از آنان در شمار استادان و چهرههای شناختهشده حوزههای علمیه قرار گرفتند.
از جمله شاگردان شناختهشده ایشان میتوان به آیات و حجج اسلام محمدمهدی شبزندهدار، سید علی میلانی، سید محمدرضا مدرسی یزدی، سید محمدجواد علوی بروجردی، میر سید محمد یثربی، محسن وحید خراسانی و صادق آملی لاریجانی اشاره کرد.
تربیت شاگردان متعدد و انتقال مبانی علمی و روش استدلالی به نسلهای بعدی طلاب، از مهمترین بخشهای کارنامه حوزوی آیتالله وحید خراسانی به شمار میرود؛ میراثی که در کنار آثار و تقریرات علمی، بخشی از جایگاه ایشان در تاریخ معاصر حوزههای علمیه را شکل میدهد.
زندگی علمی آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی، روایتی از دههها تحصیل، پژوهش، تدریس و فعالیت حوزوی است؛ مسیری که از حوزه علمیه مشهد آغاز شد، با حضور در محضر استادان برجسته نجف ادامه یافت و با سالها تدریس خارج فقه و اصول در قم به جایگاه مرجعیت رسید.
دقت در مباحث فقهی و اصولی، بهرهگیری از میراث علمی فقیهان گذشته، توجه به قرآن و روایات اهلبیت علیهمالسلام و تربیت شاگردان متعدد، از مهمترین ویژگیهای کارنامه علمی ایشان بود.
حضرت آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی در هفتم جمادیالثانی ۱۴۴۸، برابر با ۲۶ آبان ۱۴۰۵ شمسی، پس از عمری فعالیت علمی و تلاش در مسیر ترویج معارف اهلبیت علیهمالسلام دار فانی را وداع گفت. رحلت ایشان، پایان فصلی طولانی از حضور یکی از استادان و مراجع برجسته شیعه در حوزههای علمیه است؛ شخصیتی که نام او با دههها تدریس، پژوهش فقهی و تربیت نسلهایی از عالمان دینی پیوند خورده است.