نشست «از کتابخانههای وقفی تا کتابخانههای ملی» برگزار شد
به گزارش خبرنگار مهر، اولین نشست از سلسله نشستهای وقف و میراث فرهنگی، با عنوان «از کتابخانههای وقفی تا کتابخانههای ملی» در کتابخانه و موزه ملی ملک برگزار شد. این نشست که در حاشیه نمایشگاه «گنج روان» برگزار شد، در ادامه نمایشگاهی است که به مناسبت هشتاد و نهمین سال وقف مجموعه کتابخانه و موزه ملی ملک از ۸۹ اثر وقفی که در طول سالها از مجموعه آثار وقفی و اهدایی به این کتابخانه انتخاب شدند.
جستاری بر جایگاه فرهنگی وقف در ایران
نخستین سخنران این نشست الهام ملکزاده دانشیار پژوهشکده تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی بود، او در آغاز سخنانش با عنوان «جستاری بر جایگاه فرهنگی وقف در ایران» با اشاره به فلسفه وقف و ریشه های انسان شناختی آن گفت: وقف پدیدهای منحصر به دین اسلام یا جغرافیاهای شرقی نیست. نگاهی به تمدنهای باستان، از جمله مصر، بابل، یونان، روم و حتی در میان بومیان آفریقایی و سرخپوستان، نشان میدهد که تخصیص منابع برای منافع عمومی، یک الگوی رفتاری جهانی در تاریخ بشر بوده است. در ایران باستان نیز پیش از ظهور اسلام، سنت وقف با کیش و آیین ایرانیان گره خورده بود. ایرانیان با تکیه بر فرهنگ نیکوکاری، خانه، باغ و املاک را برای نگهداری معابد و آتشکدهها و تأمین آسایش موبدان و نیازمندان وقف میکردند. تداوم این سنت را همچنان در موقوفاتی که میان زرتشتیان در شهرهایی مثل یزد، کرمان و کلاً در مناطق زرتشتینشین باقی مانده است، مشاهده میکنیم. در واقع، وقف ریشه در فرهنگی دارد که آبادانی و دستگیری از درماندگان را بخشی از کمال انسانی میداند.
وی افزود: در ادامه و با گذار به عصر اسلامی، وقف از یک سنت پراکنده به یک نظام سازمانیافته تبدیل شد؛ قرآن کریم و آموزههای نبوی، وقف را به عنوان ابزاری برای عدالت اجتماعی و ترویج علم نهادینه کردند. در این دوران، وقف در ایران به ساختاری دقیقتر دست یافت که یکی از کلیدیترین نوآوریها در مدیریت آن، مفهوم «رقبه» است. برای اینکه یک موقوفه در طول زمان نابود نشود، املاک درآمدزایی مثل باغ یا زمینهای کشاورزی را وقف میکردند تا عواید آنها صرف هزینههای مرمت بناها و پرداخت حقوق متولیان و کارکنان شود. این هوشمندی مدیریتی باعث شد بسیاری از نهادهای اجتماعی در ایران، مستقل از نوسانات سیاسی و بودجههای حکومتی، بقای خود را تضمین کنند.
او ادامه داد: وقف فرهنگی در ایران را میتوان به سه دسته کلی تقسیم کرد:
ملکزاده ادامه داد: نکته مهم این است که وقف کتاب منجر به پیدایش یک علم هم شد؛ نیاز به ثبت مالی و حقوقی موقوفات، به تدوین فهرستهای دقیقی انجامید که بعدها توسط کتابشناسانی مثل ابنندیم و پژوهشگران خاورشناس به عنوان اسناد تاریخی برای بازسازی تاریخ علم مورد استفاده قرار گرفت.
او گفت: با پیش آمدن تاریخ وقف به دوره قاجار، با وقفنامههایی روبهرو میشویم که نظام اداری دقیقی را نشان میدهند؛ از جمله در موقوفاتی چون مدرسه سپهسالار و موقوفه دروازه دولت. در این مراکز، وظایف کتابدار، متولی و مدرس با جزئیات تعریف شده بود و نظامهای سختگیرانهای برای امانت دادن کتاب وجود داشت، از جمله دریافت قبض، وثیقه و حتی جبران خسارت (پرداخت ارزش آن چیزی که ممکن بود از بین برود) تا از تخریب میراث علمی جلوگیری شود.
وی افزود: اما تاریخ وقف در ایران در کنار این موفقیتها، درسهای تلخی نیز دارد. تراژدی کتابخانههایی مثل کتابخانه شوشتر و خوی نشان میدهد که وقتی نظارت متولیان از بین برود و امانتداری جای خود را به طمع بدهد، میراثی که در طول قرنها جمعآوری شده، در کوتاهترین مدت (مثلاً برای خرید کالاهای مصرفی) از بین میرود. این امر تأکید میکند که وقف بدون مدیریت امین، فقط سندی روی کاغذ است.
این پژوهشگر در ادامه گفت: نقطه اوج وقف فرهنگی، کتابخانه و موزه ملی ملک است. برای درک اینکه وقف فرهنگی در بالاترین سطح خود چطور عمل میکند، میتوان به این مجموعه اشاره کرد. وقف حاج حسینآقا ملک نمونهای خوب از تبدیل سرمایه شخصی به ثروت ملی است. تفاوت بنیادین این وقف با دیگران، در تخصص و عشق واقف است؛ ایشان نه تنها کتاب جمعآوری کرد، بلکه هر اثر را مطالعه کرد، تحلیل داشت و حاشیهنویسی کتابهایشان را بر جای گذاشت که خود به منبعی برای محققان بعدی (مثل ایرج افشار) تبدیل شد. کتابخانه ملک با هزاران نسخه خطی نادر و مجموعههای ارزشمندی فراتر از کتاب (مثل سکهها، تمبرها و اشیای فرهنگی)، نشانگر این است که وقف میتواند یک مرکز جامع تمدنی ایجاد کند. تبدیل این مجموعه به یک نهاد ملی تحت نظارت آستان قدس رضوی، نقطه اوج سیر تحولی وقف در ایران است؛ جایی که دانش، هنر و ایمان در قالب یک موقوفه در خدمت همگان قرار گرفته است.
وی افزود: به عنوان سخن پایانی، تاریخ وقف در ایران روایت تلاش انسان ایرانی برای عبور از زمان است؛ از وقفهای ساده در ایران باستان تا نظامهای پیچیده مدیریتی در دوره قاجار و مجموعههایی مانند کتابخانه ملک، هدف همواره یکی بوده است: صیانت از حقیقت و گسترش دانش. امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز داریم تا با الگوگیری از این سنت، وقف را با متدهای نوین مدیریتی احیا کنیم تا میراث فرهنگی ما نه تنها حفظ شود، بلکه به موتور محرکه پیشرفت جامعه تبدیل گردد.
در ادامه نشست، کلیپی از زندگی و فعالیتهای حاج حسین ملک و واقف موزه و کتابخانه ملک برای حاضران به نمایش در آمد. در این فیلم یادکردی از مرحوم حاج حسین آقا ملک و موقوفه او انجام شد؛ مجموعهای با آثاری که گاه بیش از ۳۰۰ سال قدمت دارند، تابلوهای نقاشان ایرانی و اروپایی از جمله کمالالملک غفاری، قالیچههای نفیس، بیش از ۲۲۰ نسخه از آثار ابنسینا از دورههای گوناگون تاریخی، و خطوط بزرگانی چون ملاصدرا که حاج حسین آقا ملک در سال ۱۳۱۶ خورشیدی وقف آستان قدس رضوی کرد. وی سرانجام در چهارم مردادماه سال ۱۳۵۱ خورشیدی درگذشت.
کتابخانه ملی تبریز؛ موقوفه برادران نخجوانی
بخش دوم نشست با سخنرانی دکتر سید حجتالحق حسینی درباره کتابخانه موقوفه برادران نخجوانی تبریز ادامه یافت. او در بخش اول سخنانش به پیوند خراسان و آذربایجان و یادکرد مفاخر خطه آذربایجان پرداخت و گفت: از حاج کاظم ملکالتجار، پدر حاج حسین آقا یاد شد؛ مردمان اصیل از خطه تبریز و آذربایجان سرافراز ایرانزمین. مرحوم حسین آقای ملک نیز در نزدیکترین فاصله مکانی به مضجع نورانی حضرت رضا (ع) در کنار پدر خفتهاند. حاج حسین آقا اصالتاً تبریزی است و شاهد مثال صحبت من نیز کتابخانه ملی تبریز است. من هرگاه از آذربایجان یاد میکنم، میگویم «آذربایجان سرافراز ایرانزمین». من خراسانیام و به این پیوند افتخار میکنم و از دوران نوجوانی در آستان قدس رضوی و در محضر مرحوم رمضانعلی شاکری (رئیس فقید کتابخانه حضرت رضا علیهالسلام) ریشه دارم.
وی در ادامه با ادای احترام به مفاخر آذربایجان افزود: شنبه ۲۴ آبان، سالیاد درگذشت سیدنا الاستاد علامه سید محمدحسین طباطبایی بود؛ مفسری عظیم در قرآن، سالکی واصل در عرفان و مردی اندیشهورز در فلسفه که در سال ۱۳۲۵ خورشیدی به تعبیر خود «یک چمدان پرسش فلسفی» از تبریز به قم آورد. همچنین دیروز سالروز درگذشت علامه محمدتقی جعفری تبریزی بود؛ بزرگمردی که در اقیانوس معارف درخشید و به تعبیر مولانا:
حسینی با نمایش تصویری از سفر پنجشنبه ۳۰ تیر ۱۴۰۱ خود به تبریز و حضور در روستای «شادآباد مشایخ» در برابر منزل علامه طباطبایی و آرامستان تاریخی آن، از وضعیت و غربت مزار بزرگان در این منطقه ابراز تأسف کرد و این سفر را سرآغاز ورود خود به کتابخانه ملی تبریز دانست.
وی سپس به تاثیر چهار بازرگان بزرگ واقف در تاریخ معاصر ایران اشاره کرد و با تأکید بر نقش بیبدیل بازرگانان فرهنگدوست، گفت: در دوران معاصر ایران، چهار بازرگان چهار رویداد بزرگ و ماندگار فرهنگی را رقم زدند. در شرق ایران حاج حسین آقا ملک با تأسیس مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک در تهران؛ در غرب ایران دو برادر، حاج محمد آقا و حاج حسین آقا نخجوانی، با بنیانگذاری کتابخانه ملی تبریز از محل درآمد تجارت چای و خشکبار؛ در پایتخت تهران ارباب کیخسرو شاهرخ با تأسیس کتابخانه مجلس شورای ملی از محل تجارت خود؛ و در شمال ایران زندهیاد سید حسین نوشیروانی در بابل.
روزگار و زندگانی محمد و حسین نخجوانی
حسینی با اشاره به تفاوت سنی ششساله میان برادران نخجوانی، به مرور زندگانی حاج محمد آقا پرداخت و گفت: او متولد ۱۲۹۷ قمری در تبریز بود؛ فرزند حاج علیعباس نخجوانی (بازرگان). در سال ۱۳۰۶ قمری به مکتبخانه سید حسینی امینالتجار رفت و در ۱۳۰۸ قمری وارد «مدرسه طالبیه» تبریز شد (مدرسهای تاریخی که بزرگانی چون سید حسن تقیزاده، علامه محمدتقی جعفری، علامه طباطبایی و آیتالله سید علی قاضی در آن پرورش یافتند). او علاوه بر تجارت، در خطشناسی و کتابشناسی به مرتبهای بینظیر رسید و مجالس ادبی سهشنبهها را پایهگذاری کرد. تصحیح دیوان قطران تبریزی، ترجمه رساله «خمسة المتحیرین» امیر علیشیر نوایی و تصحیح دیوان حیران دنبلی از آثار اوست.
وی به دیگر فعالیت های او به این ترتیب اشاره کرد: حمایت از بازاریان و آزادیخواهان در دوران مشروطه، مشارکت در تأسیس کتابخانه و قرائتخانه دولتی تربیت در سال ۱۳۰۰ خورشیدی به اهتمام محمدعلی تربیت، عضویت فعال در جمعیت خیریه شیر و خورشید (۱۳۰۳ خورشیدی)، تشکیل شورای فرهنگ آذربایجان و انجمن ادیب و ادبیات، ایستادگی در برابر فتنه فرقه دموکرات پیشهوری در سالهای ۱۳۲۴ تا آزادی آذربایجان در ۲۱ آذر ۱۳۲۶، و انتشار نخستین شماره مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز در سال ۱۳۲۷ خورشیدی.
حسینی سپس واژه «ملی» را در برابر «دولتی» تعریف کرد و گفت: وقف ملی یعنی موقوفهای متعلق به تمام ملت ایران تا از گزند تغییر و تحولات سیاسی و دولتی مصون بماند.
وی افزود: حاج محمد آقا نخجوانی با سرمایه اولیه ۱۰۰ هزار ریال و اهدای بیش از ۵۰۰ نسخه خطی منحصربهفرد، بنای کتابخانه ملی تبریز را گذاشت و در ۲۴ مهر ۱۳۳۵ خورشیدی تمامی کتابهای خود را وقف مخلد این مرکز کرد (فهرستی از ۵۲۸ نسخه اهدایی ایشان بهجای مانده است).
او با اشاره به جوایز، زمان درگذشت و یادبود محمد نخجوانی گفت: او در سال ۱۳۳۷ خورشیدی «نشان درجه یک سپاس» را دریافت نمود. وی در ۱۳ مرداد ۱۳۴۱ بر اثر سکته مغزی درگذشت و در تبریز به خاک سپرده شد. در دیماه ۱۳۴۱ یادنامهای برای وی منتشر شد و ۴۳ سال بعد، در ۳۰ بهمن ۱۳۸۴، به همت علامه دکتر مهدی محقق در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی مراسم بزرگداشتی شایسته برای او برگزار شد.
همچنین حسینی سخن دکتر منوچهر مرتضوی درباره این دو برادر را یادآور شد که: نام برادران نخجوانی در عالم دانش و تحقیق در جهان ایرانشناسی، مترادف با کتاب، کتابخانه و نسخه خطی است و آنان مایه آبرو و اعتبار تبریز هستند.
در ادامه حسینی به بررسی برخی از مهمترین نوادر این کتابخانه پرداخت: کتاب «میزانالحکمه» عبدالرحمن خازنی: فیزیکدان و ریاضیدان برجسته دوره سلجوقی که ترازوهایی تا ۹ و ۱۱ کفه را برای سنجش چگالی و آلیاژها طراحی کرد؛ اثری که به همت استاد سید محمدتقی مدرس رضوی احیا شد. او به نامه علامه محمد قزوینی از پاریس به تبریز در ۲۱ فروردین ۱۳۰۵ خورشیدی اشاره کرد که در آن خوشقولی و امانتداری حاج محمد نخجوانی را ستوده است؛ همچنین به توصیفات عبدالله مجتهدی از زهد، حیا، ادب و وطنپرستی کمنظیر وی اشاره نمود.
اصل وقفنامه ربع رشیدی: اثری با قدمت ۷۳۵ تا ۷۳۹ سال به قلم خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی (طبیب، مورخ و وزیر، بانی نخستین مجتمع آموزش فنی و حرفهای متصل به هم در جهان و پایهگذار جایزه کتاب سال). این وقفنامه قطع رحلی سلطانی دارد و برای نخستین بار در آبان ۱۳۴۸ مطرح و در سال ۱۳۵۰ خورشیدی در شماره ۸۷ انتشارات انجمن آثار ملی بهکوشش مجتبی مینوی و ایرج افشار منتشر گردید. نسخه خطی سیرالملوک (سیاستنامه) خواجه نظامالملک طوسی کتابتشده در سال ۶۷۳ قمری (که بدون مضایقه در اختیار پژوهشگرانی چون هیوبرت دارک قرار گرفت).
نسخه منحصربهفرد دیوان حافظ در قرن هشتم، که مبنای تصحیح علامه قزوینی و دکتر قاسم غنی از دیوان حافظ شد.
نسخههای ارزشمند کلیات شمس تبریزی (مبنای تصحیح بدیعالزمان فروزانفر)، ریاضالجنه، بحرالعلوم، مجمل فصیحی و جام جهاننمای عباسی.
کتاب «تحریر متوسطات» : نسخهای که ۱۹ سال در مراغه نزد خواجه نصیرالدین طوسی بوده و حواشی فراوانی به دستخط خود خواجه نصیر دارد (شامل رسالههایی چون کره و استوانه ارشمیدس و اشکال مانالائوس) که تاکنون منشأ نگارش ۱۲ پایاننامه دکتری در پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران بوده است.
نسخه دیوان صائب تبریزی: نسخهای اصل و دستنوشت با بلاغ پایانی؛ در حاشیه صفحه ۳۶۳ آن، یادداشتی تاریخی با تاریخ ۲۴ آذر ۱۳۱۱ درباره برگزاری کنگره نسوان شرق در تهران با حضور «نورالحماده خانم» از بیروت ثبت شده که در آن به تحولات آینده پوشش زنان و رفع حجاب اشاره شده است.
پژوهش بینالمللی کتابشناسی جامع صائب تبریزی و تقدیر از همکاران
دکتر حسینی با قدردانی از همکاران کتابخانه ملی تبریز (از جمله سرکار خانم لیلا اصغری ریاست کتابخانه، جناب آقای اکبر تقیپور مسئول بخش نسخ خطی، سرکار خانم افسانه یاجمع، و راننده همراه گروه) و قدردانی از مهندس کاظم قلمچی بهعنوان واقف معاصر در عرصه دانش و کتابخانهسازی، روند تدوین کتابشناسی جامع صائب تبریزی را تشریح کرد و با انگیزه ادای دین و پاسخ به محبت و مهماننوازی اهالی فرهنگدوست آذربایجان، از همکاران طرح یعنی افشین مهدیزاده، حسین فتحی (دانشآموخته میکروبیولوژی و فعال تجاری) و مهیار شادی (دانشآموخته حقوق) نام برد.
وی سپس به تالیف کتاب «گلاب گل کاغذ» که کتابشناسی جامع صائب تبریزی است اشاره کرد و گفت این پژوهش با پیمایش ۸۷ کتابخانه مرجع در ۱۸ کشور جهان (شامل ایران، جمهوری آذربایجان، آلمان، آمریکا، اتریش، ازبکستان، افغانستان، انگلستان، ایتالیا، پاکستان، تاجیکستان، ترکیه، روسیه، ژاپن، فرانسه، گرجستان، مصر و هندوستان)؛ و ثبت ۱۵۴۸ مدخل (شامل کتاب، نسخه خطی، مقاله و پایاننامه) که از این میان ۱۱۴۸ یافته نویافته هستند اشاره کرد؛ این در حالی است که پژوهشهای پیشین (توسط حیدر آریایینژاد در دانشگاه بینالمللی امام خمینی قزوین و حکیمه صدقی در دانشگاه تبریز) بهترتیب ۳۰۰ و ۴۰۰ مدخل را گردآوری کرده بودند.
حسینی سخنان خود را با اشاره به ضرورت قدرشناسی از ریشههای تمدنی به پایان برد: اقتدار فرهنگی امروز ما مرهون همت بزرگمردانی چون حاج محمد آقا نخجوانی، حاج حسین آقا ملک، ارباب کیخسرو شاهرخ و سید حسین نوشیروانی بابلی است. فرهنگ نوشتاری ما میراثی عظیم است و شاهنامه فردوسی خردنامه حکمتانگیز ما ایرانیان است. کتابخانههای ما کانون دانایی و فضیلتاند و وظیفه ماست که با اعتلا بخشیدن به این مسیر، فرزندان شایستهای برای پیشینیان خود باشیم.